Băn khoăn về tác dụng hạ áp của rau chân vịt
Nhiều người quan tâm đến việc sử dụng các loại rau lá xanh đậm để cải thiện sức khỏe tim mạch. Rau chân vịt (cải bó xôi) thường xuyên được nhắc đến trong các thực đơn hỗ trợ kiểm soát huyết áp. Tuy nhiên, liệu tác dụng hạ áp này chỉ là lời truyền miệng hay đã có cơ sở khoa học rõ ràng?
Câu trả lời ngắn gọn là có: nitrat vô cơ tự nhiên dồi dào trong rau chân vịt đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng là có khả năng làm giãn mạch và hạ huyết áp tâm thu ngắn hạn [1], [2], [3]. Tác động này diễn ra khá nhanh sau khi tiêu thụ và mang lại nhiều chuyển biến tích cực cho hệ thống tuần hoàn [1], [2].
Cơ chế chuyển hóa nitrat thành chất giãn mạch
Rau chân vịt là nguồn thực vật chứa mật độ nitrat vô cơ tự nhiên rất cao [1], [2]. Khi ăn rau chân vịt, chu trình ruột - nước bọt (enterosalivary circuit) trong cơ thể người sẽ được kích hoạt [4]. Một phần nitrat hấp thu vào máu sẽ bài tiết vào tuyến nước bọt, nơi vi khuẩn khoang miệng khử nitrat thành nitrit, sau đó đi vào dạ dày và hệ tuần hoàn [4].
Tại mạch máu, nitrit tiếp tục chuyển hóa thành oxit nitric (NO) [1], [5]. Oxit nitric là một phân tử đóng vai trò then chốt giúp thư giãn lớp tế bào nội mô, làm giãn thành mạch và hỗ trợ dòng máu lưu thông dễ dàng hơn [1], [6], [5]. Khi thiếu hụt oxit nitric, nguy cơ xơ cứng mạch máu và tăng huyết áp sẽ gia tăng rõ rệt [5]. Việc bổ sung nguồn nitrat từ rau củ chính là cách cung cấp tiền chất để cơ thể tự tạo ra oxit nitric bảo vệ lòng mạch [2], [5].
Bằng chứng từ các bữa ăn giàu nitrat đơn lẻ
Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo để đánh giá tác động tức thì của rau chân vịt trên cơ thể người khỏe mạnh. Một thử nghiệm năm 2013 so sánh tác động giữa bữa ăn năng lượng 2000 kJ chứa 220 mg nitrat từ rau chân vịt và bữa ăn đối chứng nghèo nitrat trên 26 tình nguyện viên từ 38 đến 69 tuổi [1]. Kết quả cho thấy sau 120 phút dùng bữa, nồng độ nitrit trong nước bọt tăng gấp 8 lần và nitrat tăng gấp 7 lần so với trước bữa ăn [1].
Song song với sự gia tăng nồng độ nitrit, bữa ăn chứa rau chân vịt làm giảm đáng kể huyết áp tâm thu (P < 0,001), giảm áp lực mạch (P < 0,001) và tăng chỉ số đàn hồi của các động mạch lớn (P < 0,001) [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận huyết áp tâm trương (P = 0,13), vận tốc sóng mạch cảnh - đùi (P = 0,07) và chỉ số đàn hồi động mạch nhỏ (P = 0,98) không có sự thay đổi mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên chéo khác trên 30 nam và nữ giới khỏe mạnh đánh giá tác động độc lập của rau chân vịt giàu nitrat và táo giàu flavonoid [6]. Tiêu thụ rau chân vịt làm tăng đáng kể tình trạng oxit nitric huyết tương thông qua chỉ số RXNO (đạt 86 nmol/L so với 33 nmol/L ở nhóm chứng) và nitrit huyết tương (đạt 99 nmol/L so với 35 nmol/L ở nhóm chứng) [6]. Can thiệp này giúp tăng chỉ số giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD), giảm áp lực mạch và hạ huyết áp tâm thu (P < 0,05), nhưng không làm thay đổi huyết áp tâm trương [6].
Dữ liệu năm 2016 so sánh đồ uống chế biến từ rau chân vịt với nước ép củ dền, nước xà lách rocket và dung dịch natri nitrat (mỗi loại chứa 800 mg nitrat) trên 18 người trẻ khỏe mạnh (11 nam, 7 nữ; 28 tuổi) [3]. Đồ uống rau chân vịt tạo ra nồng độ đỉnh nitrit huyết tương lên tới 980 nmol/L, vượt trội hơn các nhóm khác [3]. Tại thời điểm 300 phút sau khi uống nước rau chân vịt, huyết áp tâm thu của người tham gia giảm từ 118 mm Hg xuống 111 mm Hg (P < 0,001) [3]. Nghiên cứu dạng trích dẫn cũng ghi nhận 200 g rau chân vịt chứa 3 mmol nitrat giúp tăng nitrat/nitrit huyết tương, tăng chỉ số FMD và hạ huyết áp tâm thu mà không đổi huyết áp tâm trương [7].
Hiệu quả hạ áp khi duy trì trong 7 ngày
Để kiểm tra xem cơ thể có bị lờn tác dụng sau một thời gian sử dụng liên tục hay không, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chéo có đối chứng mù giả dược đã được thực hiện trên 27 người trưởng thành khỏe mạnh [2]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên dùng súp rau chân vịt giàu nitrat (845 mg nitrat/ngày) hoặc súp măng tây nghèo nitrat (0,6 mg nitrat/ngày) trong 7 ngày liên tục, nghỉ thải trừ 1 tuần giữa hai đợt can thiệp [2].
Tại ngày đầu tiên, nhóm ăn súp rau chân vịt ghi nhận chỉ số tăng cường động mạch (augmentation index - biểu thị độ cứng động mạch) giảm -6,54% sau 180 phút so với mức -0,82% của nhóm đối chứng (p = 0,01) [2]. Đến ngày thứ 7, chỉ số này tiếp tục giảm -6,93% so với thời điểm ban đầu (p < 0,001), chứng minh cơ thể không bị phát triển hiện tượng dung nạp sau 7 ngày bổ sung liên tục [2].
Đặc biệt, sau 7 ngày can thiệp bằng súp rau chân vịt, huyết áp tâm thu trung tâm giảm -3,39 mm Hg (p = 0,004), huyết áp tâm trương trung tâm giảm -2,60 mm Hg (p = 0,028) và huyết áp tâm thu đo ở cánh tay giảm -3,48 mm Hg (p = 0,022) tại thời điểm 180 phút sau ăn [2]. Nghiên cứu về chuyển hóa năm 2015 trên 19 người tình nguyện cũng xác nhận chế độ ăn tăng thêm 402 mg nitrat/ngày từ rau chân vịt đông lạnh và rau xanh trong 7 ngày giúp duy trì nồng độ nitrit, nitrat cao trong cơ thể [8].
Tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên 23 thử nghiệm lâm sàng ở người khẳng định việc nạp nitrat vô cơ giúp giảm trung bình 4,80 mm Hg huyết áp tâm thu (P < 0,0001), giảm 1,74 mm Hg huyết áp tâm trương (P = 0,001), cải thiện giãn mạch FMD thêm 0,59% (P < 0,0001) và giảm 18,9% độ kết tập tiểu cầu [5]. Nghiên cứu tổng quan cũng chỉ ra ngưỡng liều có hiệu lực hạ áp thường nằm trong khoảng 4 đến 12 mmol nitrat đối với người có huyết áp bình thường [4].
Giới hạn của các bằng chứng hiện có
Mặc dù các dữ liệu lâm sàng cho thấy tác động rất tích cực, phần lớn các nghiên cứu hiện có đều được thực hiện trên nhóm đối tượng là người trưởng thành trẻ tuổi hoặc trung niên có huyết áp ở mức bình thường [1], [2], [3], [6]. Số lượng người tham gia trong từng thử nghiệm còn khá khiêm tốn, dao động từ 18 đến 30 người [1], [2], [3], [6].
Thời gian can thiệp trong các nghiên cứu lâm sàng chủ yếu mang tính ngắn hạn, đo lường tác động tức thì sau vài giờ hoặc theo dõi kéo dài trong 7 ngày [1], [2], [8]. Hiện tại vẫn chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng dài hạn nhiều tháng đến nhiều năm để đánh giá biến cố tim mạch thực tế khi dùng rau chân vịt hàng ngày [5]. Do đó, người tiêu dùng không nên xem thực phẩm này là phương pháp điều trị dứt điểm hay thay thế thuốc chữa bệnh.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nitrat trong rau chân vịt có hại như các hợp chất nitrat tổng hợp dùng làm chất bảo quản thịt chế biến sẵn. Trên thực tế, nitrat vô cơ tự nhiên từ nguồn rau củ là tiền chất sạch để tổng hợp oxit nitric có lợi cho thành mạch [1], [2], [5].
Nhiều người cũng lầm tưởng rằng nếu kết hợp rau chân vịt với các loại trái cây giàu hoạt chất sinh học khác thì hiệu quả giãn mạch sẽ nhân đôi. Tuy nhiên, một nghiên cứu chéo năm 2012 đã chỉ ra việc kết hợp giữa táo giàu flavonoid và rau chân vịt giàu nitrat không tạo ra tác động cộng hưởng hay gia tăng thêm lợi ích đối với nồng độ oxit nitric, chức năng nội mô hay mức giảm huyết áp so với khi dùng riêng rẽ từng loại [6].
Một ngộ nhận khác là huyết áp sẽ tiếp tục giảm sâu nếu ăn thật nhiều rau chân vịt. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy cơ thể người có ngưỡng đáp ứng nitrat nhất định, thường dao động trong khoảng 4 đến 12 mmol nitrat để phát huy tối đa hiệu quả sinh học [4]. Vượt qua ngưỡng này không đồng nghĩa với việc huyết áp sẽ tụt dốc không kiểm soát.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dữ liệu nghiên cứu hiện có về tác dụng giãn mạch của rau chân vịt chỉ tập trung trên người trưởng thành có huyết áp bình thường hoặc hơi tăng nhẹ [1], [2], [3]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng riêng biệt nào trong các trích đoạn này đánh giá độ an toàn trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý phức tạp đi kèm.
Những người đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ cần hết sức thận trọng khi muốn tăng đột ngột khẩu phần rau chân vịt giàu nitrat. Việc thành mạch giãn kết hợp cùng tác động của thuốc có thể dẫn đến nguy cơ tụt huyết áp ngoài ý muốn. Những người có bệnh lý nền nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để nhận được hướng dẫn an toàn.
Cách áp dụng rau chân vịt vào chế độ ăn
Để tận dụng nguồn nitrat tự nhiên, người trưởng thành khỏe mạnh có thể đưa rau chân vịt vào thực đơn hàng ngày với lượng vừa phải. Các nghiên cứu lâm sàng sử dụng đa dạng hình thức chế biến như nấu súp (chứa khoảng 845 mg nitrat) [2], chế biến món ăn chín (khoảng 200 g rau cung cấp 220 mg đến 3 mmol nitrat) [1], [7], hoặc xay thành đồ uống (cung cấp khoảng 800 mg nitrat) [3]. Nghiên cứu chuyển hóa cũng cho thấy rau chân vịt đông lạnh chứa khoảng 0,9 mg nitrat trên mỗi gam thực phẩm, là nguồn dự trữ tiện lợi [8].
Huyết áp tâm thu thường bắt đầu hạ rõ rệt sau khi dùng rau từ 120 phút đến 300 phút [1], [2], [3]. Vì vậy, việc thưởng thức món ăn từ rau chân vịt vào bữa trưa hoặc bữa tối có thể hỗ trợ tối ưu hóa huyết áp trong các hoạt động ban ngày hoặc nghỉ ngơi buổi tối. Bạn có thể nấu canh, xào nhẹ hoặc kết hợp cùng các món ăn cân đối năng lượng để dễ hấp thu dưỡng chất [1], [2].
Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tim mạch
Rau chân vịt là thực phẩm giàu nitrat vô cơ, đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng có khả năng cải thiện độ đàn hồi động mạch và hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu một cách tự nhiên [1], [2]. Tuy nhiên, rau chân vịt chỉ đóng vai trò như một giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng tích cực chứ không thể thay thế phác đồ điều trị của y khoa. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống đa dạng dưỡng chất, uống đủ nước và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần quản lý huyết áp.
