Thóc lép có đuôi (tên khoa học Uraria crinita, họ Đậu - Fabaceae) quen thuộc trong dân gian như thức uống thanh nhiệt, bồi bổ [1]. Nhiều người đi chợ hoặc tự hái cây thường phân vân nên lấy rễ, thân hay lá để nấu nước mới thu được nhiều dưỡng chất và chất chống oxy hóa nhất.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có: rễ và thân là bộ phận chính được trồng trọt để chế biến món ăn, còn hoạt chất sinh học được xác định rõ nhất nằm ở phần rễ [2][3][1]. Cho đến nay, các nghiên cứu chuyên sâu về hóa thực vật của loài cây này mới chỉ tập trung phân tích chiết xuất từ rễ, chưa có dữ liệu đo đạc trực tiếp hàm lượng chất chống oxy hóa ở lá để so sánh ngang hàng [3][1].
Vì sao người dùng hay phân vân giữa rễ và lá?
Thói quen dùng thảo mộc tự nhiên tại gia đình thường ưu tiên sự tiện lợi. Phần lá và ngọn non dễ hái, nhanh khô, khi đun nước nhanh ra màu hơn so với phần rễ cứng cần đào bới và đun nấu kỹ. Điều này khiến không ít người mặc định lá cũng có giá trị tương đương rễ.
Tuy nhiên, trong thực tế canh tác ẩm thực, thóc lép có đuôi được trồng chủ yếu để thu hoạch lấy rễ và thân [2]. Trong y học cổ truyền và thực phẩm bổ sung, cây này được dùng làm thức uống dân gian, thuốc bổ ăn được, chất giải độc và khuyên dùng hỗ trợ chứng loạn sản xương ở trẻ em [1]. Khi đưa vào phòng thí nghiệm để kiểm soát chất lượng hoặc tìm hoạt chất mới, các nhà khoa học cũng chọn rễ làm nguyên liệu khảo sát chính [3][1].
Hoạt chất sinh học trong rễ tác động thế nào?
Nhóm chất đáng chú ý trong rễ thóc lép có đuôi là các hợp chất polyphenol (như isoflavone, flavone glycoside, axit phenolic) và triterpene glycoside [3][1]. Đây là những chất chuyển hóa thứ cấp do cây tự tổng hợp, đóng vai trò tạo nên hoạt tính sinh học của dược liệu.
Đối với cơ thể, quá trình tạo xương (osteogenesis) giữ vai trò thiết yếu để duy trì sức khỏe bộ xương; sự mất cân bằng trong quá trình này ảnh hưởng đến việc khởi phát nhiều bệnh lý gây mất xương [1]. Các hoạt chất phân lập từ rễ thóc lép có đuôi cho thấy khả năng tác động trực tiếp lên nguyên bào xương người (tế bào chịu trách nhiệm hình thành xương mới) qua hai giai đoạn: giai đoạn biệt hóa tế bào và giai đoạn trưởng thành (khoáng hóa) [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần của cây?
Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc hóa học các chất từ rễ cây thóc lép có đuôi dùng trong y học tự nhiên [3]. Nhóm nghiên cứu sử dụng các phương pháp hóa học và quang phổ để phân tích mẫu rễ [3]. Kết quả tìm ra 2 hợp chất triterpene glycoside hoàn toàn mới cùng với 4 hợp chất glycoside đã biết trước đó trong rễ cây [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là mới dừng ở bước nhận diện cấu trúc hóa học từ rễ, chưa thử nghiệm hoạt tính sinh học trên cơ thể sống hay so sánh với bộ phận lá [3].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 đi sâu hơn vào cả thành phần hóa thực vật lẫn tác dụng sinh học của rễ thóc lép có đuôi [1]. Thiết kế nghiên cứu sử dụng dịch chiết cồn 50% từ rễ cây Uraria crinita, thử nghiệm trực tiếp trên tế bào nguyên bào xương người nguyên phát (HObs) trong phòng thí nghiệm, đồng thời dùng kỹ thuật sắc ký lỏng ghép nối khối phổ hai lần (LC-MS/MS) để lập hồ sơ kiểm soát chất lượng [1].
Kết quả từ nghiên cứu năm 2020 ghi nhận nhiều hoạt chất cụ thể trong rễ giúp thúc đẩy tạo xương [1]. Hai hợp chất isoflavone gồm genistein và 5,7-dihydroxy-3',5'-dihydroxyisoflavone làm tăng hoạt tính enzyme alkaline phosphatase ở giai đoạn biệt hóa tế bào xương [1]. Hợp chất flavone glycoside là vitexin và axit phenolic là axit salicylic giúp tăng cường quá trình khoáng hóa ở giai đoạn trưởng thành [1]. Đáng chú ý nhất, hợp chất isoflavone 2'-hydroxygenistein thể hiện tiềm năng tạo xương cao, thúc đẩy các giai đoạn liên quan đến tạo xương và điều hòa tăng biểu hiện gen theo cách phụ thuộc vào liều lượng [1]. Giới hạn của công trình này là thí nghiệm thực hiện trên mô hình tế bào (in vitro) và chỉ khảo sát phần rễ, không phân tích mẫu lá hay thân [1].
Bên cạnh khía cạnh dược tính, một nghiên cứu nông học công bố năm 2014 tại Đài Loan cung cấp thêm góc nhìn về đặc điểm sinh trưởng và bộ phận dùng của cây [2]. Khảo sát thực địa vào tháng 9/2013 tại quận Long Tỉnh (Đài Trung) ghi nhận khoảng 20% diện tích trồng thóc lép có đuôi thương mại bị bệnh cháy lá và thối gốc do nấm Sclerotium rolfsii [2]. Khi thử nghiệm gây nhiễm nhân tạo trên 6 cây trồng trong chậu (2 tháng tuổi) với khoảng 30 g giá thể gạo nhiễm nấm đặt gần gốc ở nhiệt độ trung bình 26 độ C, toàn bộ cây nhiễm bệnh đều xuất hiện triệu chứng cháy lá, có sợi nấm và hạch nấm ở gốc chỉ sau 1 tuần, cây héo dần rồi chết [2]. Nghiên cứu này xác nhận cây được trồng thương mại để lấy rễ và thân làm nguyên liệu ẩm thực, đồng thời cho thấy phần gốc rễ và lá rất nhạy cảm với nấm bệnh từ đất [2].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện tại
Điểm sáng từ các dữ liệu trên là phần rễ thóc lép có đuôi đã được định danh rõ ràng nhiều hợp chất giá trị thuộc nhóm isoflavone, flavone glycoside, axit phenolic và triterpene glycoside [3][1]. Các chất như genistein, vitexin hay axit salicylic trong rễ không chỉ là chỉ dấu hóa học dùng để kiểm soát chất lượng thực phẩm chức năng mà còn chứng minh được tác dụng hỗ trợ tế bào xương trong ống nghiệm [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt dữ liệu đối chứng giữa các bộ phận trên cùng cây thóc lép có đuôi. Chưa có công bố nào trong các tài liệu hiện hành đặt chiết xuất lá và rễ Uraria crinita lên bàn cân bằng các phép thử chống oxy hóa tiêu chuẩn để kết luận bên nào cao hơn. Việc ưu tiên dùng rễ hiện dựa trên truyền thống ẩm thực và các bằng chứng hóa thực vật đã được xác lập riêng cho rễ [2][3][1].
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng
Hiểu lầm phổ biến đầu tiên là dùng bộ phận nào của cây cũng cho tác dụng bồi bổ xương như nhau. Thực tế, các hợp chất có hoạt tính thúc đẩy nguyên bào xương như 2'-hydroxygenistein, genistein hay vitexin mới chỉ được xác nhận trong dịch chiết cồn 50% từ rễ [1]. Việc hái lá nấu nước uống chưa có bằng chứng mang lại nhóm hoạt chất này.
Hiểu lầm thứ hai là thảo dược tự nhiên có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị bệnh xương khớp. Dù thóc lép có đuôi được khuyên dùng như thực phẩm bổ sung cho chứng loạn sản xương ở trẻ em và có kết quả tốt trên tế bào nguyên bào xương người, đây vẫn là dữ liệu nền tảng phục vụ phát triển thực phẩm chức năng, không phải thuốc điều trị đặc hiệu [1].
Hiểu lầm thứ ba là cây mọc hoang hay trồng tự nhiên luôn an toàn tuyệt đối. Nghiên cứu năm 2014 chỉ ra loài cây này có thể bị nấm Sclerotium rolfsii tấn công gây thối gốc, xuất hiện sợi nấm trắng và hạch nấm nâu ở phần thân dưới sát gốc [2]. Thu hái rễ, thân từ những cây có dấu hiệu héo rũ, thối gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc không tốt cho sức khỏe [2].
Ai nên thận trọng khi dùng thóc lép có đuôi?
Trẻ em bị rối loạn phát triển xương hoặc người lớn có bệnh lý mất xương muốn dùng thóc lép có đuôi dạng thực phẩm bổ sung cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng [1]. Không tự ý bỏ phác đồ y khoa để chuyển sang uống nước sắc rễ cây.
Người có cơ địa nhạy cảm, bệnh nền gan thận hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày cũng cần hỏi bác sĩ. Trong rễ cây có chứa các hoạt chất sinh học mạnh như isoflavone (genistein, 2'-hydroxygenistein) và axit salicylic, việc dùng lượng lớn hoặc kéo dài không kiểm soát có thể tương tác với thuốc đang sử dụng [1].
Người tự thu hái hoặc mua dược liệu thô cần kiểm tra kỹ bề mặt gốc và rễ. Tuyệt đối bỏ qua những phần rễ, gốc có bám sợi tơ trắng hoặc hạt nhỏ màu nâu (hạch nấm có đường kính khoảng 1,76 mm khi trưởng thành) vì đó là dấu hiệu cây đã nhiễm nấm bệnh [2].
Cách áp dụng thực tế trong đời sống
Khi chọn mua hoặc thu hái thóc lép có đuôi để chế biến món ăn hay nấu nước uống dân gian, nên chọn phần rễ và thân từ những cây khỏe mạnh, không bị cháy lá hay thối gốc [2][1]. Sơ chế sạch đất cát, rửa kỹ và phơi sấy khô ráo để tránh ẩm mốc trước khi bảo quản.
Trong ẩm thực gia đình, rễ và thân thường được ninh nấu lấy nước dùng hoặc làm thức uống giải khát, bồi bổ [2][1]. Nếu chọn mua các sản phẩm thực phẩm bổ sung chiết xuất từ thóc lép có đuôi, nên ưu tiên sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín có áp dụng tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng hoạt chất đầu vào [1]. Kết hợp việc dùng thức uống thảo mộc với chế độ ăn giàu canxi, vận động hợp lý để bảo vệ sức khỏe xương một cách toàn diện.
Thóc lép có đuôi là thảo mộc có giá trị, trong đó phần rễ đã được khoa học chứng minh chứa nhiều hoạt chất quý hỗ trợ tế bào tạo xương [3][1]. Thay vì tận dụng phần lá chưa rõ hàm lượng dưỡng chất, người dùng nên chọn đúng phần rễ và thân sạch bệnh, dùng đúng mục đích hỗ trợ sức khỏe và luôn tham vấn bác sĩ khi có bệnh lý nền [2][1].
