Rong biển có giúp cải thiện độ nhạy insulin ở người tiền tiểu đường?

Nhiều người bước vào giai đoạn tiền tiểu đường thường tìm đến các liệu pháp dinh dưỡng tự nhiên để kiểm soát đường huyết. Trong đó, các loại rong biển nâu và chiết xuất từ rong biển nhận được nhiều sự quan tâm nhờ chứa hàm lượng hoạt chất sinh học dồi dào.

Nghiên cứu khoa học cho thấy các hợp chất từ rong biển, đặc biệt là polysaccharide và polyphenol, có tiềm năng cải thiện độ nhạy insulin và chỉ số kháng insulin HOMA-IR ở mức độ nhất định ^[1]. Tuy nhiên, tác dụng này phụ thuộc vào liều lượng, chủng loại rong biển và không thể thay thế cho chế độ ăn uống khoa học cùng phác đồ điều trị y tế ^[2], ^[1].

Cơ chế tác động lên chuyển hóa đường

Tiền tiểu đường đặc trưng bởi tình trạng suy giảm dung nạp glucose hoặc tăng đường huyết lúc đói, đi kèm hiện tượng kháng insulin khiến cơ thể không sử dụng hiệu quả hormone này ^[3]. Khi các mô cơ quan kém nhạy cảm với insulin, tuyến tụy phải tăng tiết nhiều hormone hơn sau bữa ăn để đưa đường vào tế bào ^[3].

Các hợp chất trong rong biển nâu chứa các thành phần chức năng như polyphenol và polysaccharide fucoidan mang lại tác dụng sinh học trên chuyển hóa ^[1]. Cụ thể, chiết xuất từ hai loại rong biển Ascophyllum nodosum và Fucus vesiculosus được ghi nhận có khả năng ức chế hoạt tính của các enzyme tiêu hóa tinh bột gồm alpha-amylase và alpha-glucosidase ^[4]. Cơ chế ức chế các enzyme này giúp làm chậm quá trình bẻ gãy carbohydrate phức tạp thành đường đơn trong ruột non, từ đó làm giảm gánh nặng tiết insulin đột ngột của tuyến tụy sau khi nạp tinh bột ^[4].

Bằng chứng từ các can thiệp lâm sàng

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện năm 2011 trên 23 người khỏe mạnh (gồm 11 nam và 12 nữ, độ tuổi từ 19 đến 59) đã đánh giá tác động tức thời của rong biển ^[4]. Những người tham gia sử dụng 500 mg chiết xuất rong biển nâu (Ascophyllum nodosum và Fucus vesiculosus) hoặc giả dược vào thời điểm 30 phút trước bữa ăn chứa 50 g carbohydrate từ bánh mì ^[4]. Kết quả theo dõi suốt 3 giờ sau ăn cho thấy nhóm dùng rong biển giảm 12,1% diện tích dưới đường cong gia tăng của nồng độ insulin máu (p = 0.04) và tăng 7,9% chỉ số nhạy cảm insulin Cederholm (p < 0.05) so với giả dược, dù mức đường huyết không ghi nhận sự thay đổi đáng kể ^[4].

Năm 2022, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần được thực hiện trên 56 người thừa cân, béo phì, rối loạn đường huyết và kháng insulin ^[2]. Tất cả tình nguyện viên đều tuân thủ chế độ ăn giảm calo để giảm cân vừa phải, đồng thời được chia ngẫu nhiên dùng 500 mg/ngày chiết xuất rong biển nâu (Ascophyllum nodosum và Fucus vesiculosus) hoặc giả dược ^[2]. Sau 12 tuần, chiết xuất rong biển không tạo thêm sự khác biệt về cân nặng hay đường huyết, nhưng nhóm dùng rong biển ghi nhận mức giảm nhỏ có ý nghĩa thống kê đối với C-peptide huyết tương tại thời điểm 120 phút của nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (giảm từ 3218 ± 181 xuống 2865 ± 186 pmol/L ở nhóm rong biển so với 3004 ± 199 xuống 2954 ± 179 pmol/L ở nhóm giả dược, p = 0.002) ^[2]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm giảm nhịp tim (từ 72 ± 10 xuống 69 ± 9 nhịp/phút so với nhóm giả dược giữ nguyên ở mức 68 nhịp/phút, p = 0.01) và kìm hãm sự gia tăng của chất chỉ điểm gây viêm interleukin-6 (IL-6) (tăng nhẹ từ 1.3 ± 0.7 lên 1.5 ± 0.7 pg/L ở nhóm rong biển so với tăng từ 1.4 ± 1.1 lên 2.2 ± 1.6 pg/L ở nhóm giả dược, p = 0.02) ^[2].

Tuy nhiên, không phải can thiệp nào cũng cho kết quả khả quan. Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2018 trên 38 người trưởng thành khỏe mạnh (gồm 26 người gốc da trắng và 12 người gốc Á) đã thử nghiệm liều đơn 500 mg và 2000 mg chiết xuất Fucus vesiculosus dùng 30 phút trước khi nạp 50 g carbohydrate ^[5]. Kết quả ghi nhận cả hai mức liều này đều không làm giảm đáp ứng glucose hay insulin sau ăn so với giả dược ^[5]. Đáng chú ý, nghiên cứu phát hiện người gốc Á có đáp ứng diện tích dưới đường cong của insulin huyết tương cao hơn đáng kể so với người không phải gốc Á dù dùng cùng loại thực phẩm bổ sung (p = 0.016), gợi ý nguy cơ kháng insulin tiềm ẩn cao hơn ở nhóm dân số này ^[5].

Dữ liệu tổng hợp quy mô lớn cũng củng cố thêm bức tranh chung. Một nghiên cứu phân tích gộp năm 2023 tổng hợp từ 23 nghiên cứu lâm sàng đã kết luận rằng bổ sung rong biển nâu giúp cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với đường huyết sau ăn, chỉ số HbA1c và chỉ số kháng insulin HOMA-IR so với nhóm chứng ^[1]. Ngược lại, nồng độ insulin và đường huyết lúc đói không ghi nhận sự liên quan đáng kể ^[1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu phân tích gộp năm 2023 chỉ ra rằng hiệu quả điều hòa đường huyết phụ thuộc lớn vào liều lượng và phân loại rong biển ^[1]. Các phân tích dưới nhóm cho thấy mức liều cao từ 1000 mg trở lên mang lại hiệu quả rõ rệt hơn so với liều thấp dưới 1000 mg ^[1]. Bên cạnh đó, các chiết xuất từ những loài như Laminaria digitata, Undaria pinnatifida, Ascophyllum nodosum và Fucus vesiculosus ghi nhận hiệu quả vượt trội hơn hẳn so với đối chứng ^[1].

Mặc dù có triển vọng, các bằng chứng hiện nay còn nhiều giới hạn nhất định. Số lượng đối tượng tham gia trong các thử nghiệm đơn lẻ thường ở quy mô nhỏ, dao động từ vài chục người ^[2], ^[5], ^[4]. Thời gian can thiệp trong các nghiên cứu thường chỉ là liều đơn tức thời hoặc kéo dài trong khoảng 12 tuần, chưa đủ để đánh giá nguy cơ tiến triển lâu dài thành đái tháo đường típ 2 trên thực tế ^[2], ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về rong biển

Một quan niệm sai lầm phổ biến là ăn rong biển có thể thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc giúp giảm cân cấp tốc mà không cần ăn kiêng. Kết quả lâm sàng kéo dài 12 tuần xác nhận rằng việc bổ sung 500 mg chiết xuất rong biển không tạo ra thêm tác động giảm cân nặng hay hạ đường huyết tĩnh mạch so với việc chỉ áp dụng chế độ ăn giảm calo đơn thuần ^[2].

Một lầm tưởng khác là mọi loại rong biển ở mọi liều lượng đều cho hiệu quả như nhau. Các can thiệp lâm sàng cho thấy liều thấp 500 mg không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả tức thời trên nồng độ insulin hoặc glucose sau ăn ^[5]. Việc dùng các món rong biển nấu chín trong ẩm thực hàng ngày cũng có nồng độ hoạt chất polysaccharide và polyphenol rất khác so với dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa được dùng trong nghiên cứu ^[2], ^[1].

Ai nên thận trọng khi dùng rong biển?

Rong biển tự nhiên là nguồn thực phẩm tích tụ hàm lượng iod và khoáng chất rất cao từ nước biển. Những người có tiền sử bệnh lý tuyến giáp như cường giáp, suy giáp hoặc viêm tuyến giáp tự miễn cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các sản phẩm bổ sung chiết xuất rong biển đậm đặc để tránh làm rối loạn chức năng tuyến giáp.

Những người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường, thuốc điều hòa huyết áp hoặc phụ nữ có thai và cho con bú không nên tự ý dùng chiết xuất rong biển liều cao kéo dài khi chưa có hướng dẫn y tế. Việc theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ dưới sự giám sát của bác sĩ luôn là ưu tiên hàng đầu trong quản lý tiền tiểu đường.

Gợi ý áp dụng trong chế độ ăn hàng ngày

Đối với người muốn đưa rong biển vào khẩu phần để hỗ trợ sức khỏe, có thể bổ sung rong biển dưới dạng thực phẩm tự nhiên như canh rong biển, salad hoặc dùng kèm các món ăn giàu tinh bột để tận dụng lượng chất xơ tự nhiên. Thời điểm sử dụng phù hợp là dùng ngay trước hoặc trong các bữa ăn chứa carbohydrate nhằm hỗ trợ làm chậm hấp thu đường ^[4].

Người tiêu dùng nên chọn các sản phẩm rong biển có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm định hàm lượng kim loại nặng và kiểm soát lượng muối đi kèm. Không nên lạm dụng các sản phẩm rong biển sấy khô tẩm ướp nhiều muối, đường hay chất béo bão hòa vì có thể gây phản tác dụng đối với huyết áp và cân nặng.

Bổ sung chiết xuất rong biển nâu liều cao có thể hỗ trợ cải thiện độ nhạy insulin và giảm phản ứng viêm nhẹ ở người tiền tiểu đường ^[2], ^[1]. Tuy nhiên, giải pháp cốt lõi và bền vững nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống kiểm soát năng lượng và tập luyện thể lực đều đặn mỗi ngày.