Nhiều thai phụ tìm đến rong biển như món ăn bổ dưỡng giúp bổ sung khoáng chất, đặc biệt là i-ốt tự nhiên. Nhu cầu vi chất tăng cao trong thai kỳ khiến thực phẩm biển trở thành lựa chọn ưu tiên trên bàn ăn của nhiều gia đình. Tuy nhiên, việc ăn rong biển không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ nạp quá nhiều i-ốt, dẫn tới rối loạn chức năng tuyến giáp cho cả mẹ và thai nhi.
Câu trả lời ngắn gọn là mẹ bầu có thể dùng rong biển, nhưng phải kiểm soát chặt chẽ lượng dùng và loại rong biển sử dụng. I-ốt rất cần thiết cho sự phát triển của thai nhi, song rong biển có thể chứa hàm lượng khoáng chất này cao bất thường [4, 6]. Việc lạm dụng không những không mang lại thêm lợi ích mà còn có thể gây hại cho hệ nội tiết [2, 8].
Cơ chế tác động của i-ốt lên tuyến giáp thai phụ
I-ốt là vi chất thiết yếu tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp [1]. Các hormone này giữ vai trò sống còn trong việc điều hòa quá trình trao đổi chất của cơ thể người mẹ, đồng thời trực tiếp chỉ đạo sự phát triển hệ thần kinh trung ương và quá trình tăng trưởng của thai nhi ngay từ giai đoạn trong bụng mẹ [2].
Khi người mẹ thiếu hụt i-ốt, quá trình tổng hợp hormone bị đình trệ, đe dọa trực tiếp sự phát triển não bộ của con [2]. Ngược lại, nếu thai phụ nạp một lượng i-ốt vượt ngưỡng dung nạp, tuyến giáp có thể phản ứng tiêu cực bằng hiện tượng ức chế tổng hợp hormone tạm thời hoặc gây rối loạn hoạt động tuyến giáp [3]. Đặc biệt, lượng i-ốt dư thừa này truyền qua nhau thai và bài tiết qua sữa mẹ, tác động trực tiếp lên tuyến giáp non nớt của trẻ sơ sinh [4].
Bằng chứng khoa học về việc nạp i-ốt từ rong biển
Nhiều công trình nghiên cứu đã đo lường thực tế mức độ tác động của rong biển lên cơ thể phụ nữ và trẻ nhỏ.
Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên đoàn hệ Ideal Breast Milk tại Hàn Quốc theo dõi 349 phụ nữ mang thai ở giai đoạn cuối thai kỳ, trong đó 302 người tiếp tục được đánh giá sau sinh [5]. Các nhà nghiên cứu dùng nhật ký ăn uống 3 ngày kết hợp xét nghiệm máu đo chức năng tuyến giáp cùng kết quả sản khoa [5]. Lượng i-ốt ăn vào trung vị của thai phụ là 459 mcg/ngày (khoảng tứ phân vị IQR: 326,5-647,4 mcg/ngày) [5]. Trong thai kỳ, lượng i-ốt này không cho thấy tác động bất lợi đến tình trạng tuyến giáp người mẹ hay kết quả sơ sinh [5]. Tuy nhiên, sau sinh, tỷ lệ ăn canh rong biển tăng vọt từ 25,8% (trong thai kỳ) lên 93,4%, đẩy mức tiêu thụ i-ốt trung vị lên tới 1.759 mcg/ngày (IQR: 1.026,7-2.491,1 mcg/ngày) [5]. Những người ăn canh rong biển mỗi ngày nạp trung vị lần lượt 1.355, 2.394 và 3.063 mcg i-ốt/ngày tương ứng với tần suất 1 cữ, 2 cữ hoặc 3-4 cữ ăn/ngày [5]. Nghiên cứu này thực hiện trên quần thể quen ăn rong biển và đủ i-ốt nền tảng, do đó kết quả dung nạp tốt trong thai kỳ có thể không đại diện cho các nhóm dân số khác [5].
Tại Anh, nghiên cứu năm 2014 đánh giá dạng viên nang rong biển Ascophyllum nodosum trên phụ nữ khỏe mạnh trong độ tuổi sinh đẻ có khẩu phần ít hải sản và chế phẩm từ sữa [6]. Khả năng sinh khả dụng của i-ốt từ rong biển đạt mức trung vị 33% (IQR: 28-46%) so với 59% (IQR: 46-74%) của viên bổ sung kali iodid (KI) trên 22 đối tượng [6]. Khi 42 phụ nữ dùng 0,5 g rong biển mỗi ngày (chứa 356 mcg i-ốt) liên tục 2 tuần, nồng độ bài tiết i-ốt niệu tăng từ 78 mcg/l lên 140 mcg/l (P < 0,001) [3, 7]. Đáng lưu ý, nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong huyết thanh tăng từ 1,5 lên 2,1 mIU/l (P < 0,001), với 2 trường hợp vượt ngưỡng bình thường dù hormone thyroxine tự do vẫn ổn định [6].
Một công trình tại Na Uy năm 2020 trên 44 người ăn rong biển thường xuyên chỉ ra rằng nồng độ i-ốt niệu trung vị đạt mức 1.200 mcg/l (khoảng 370-2.850 mcg/l), biểu hiện tình trạng nạp thừa i-ốt [1]. Khẩu phần ăn không tính rong biển chỉ cung cấp trung vị 110 mcg i-ốt/ngày, khẳng định rong biển chính là nguồn gây dư thừa i-ốt chính [1]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận mức TSH của 19 người được làm xét nghiệm huyết thanh tuy vẫn trong giới hạn tham chiếu nhưng cao hơn các quần thể đối chứng, với một phần ba số người tham gia ăn các loại tảo bẹ dulse, sugar kelp hàng ngày mà không rõ hàm lượng trên nhãn mác [1].
Nghiên cứu tổng quan năm 2019 tổng hợp dữ liệu cho thấy tỷ lệ hấp thu i-ốt từ Laminaria japonica đạt từ 57% đến 71% [7]. Tuy nhiên, nồng độ TSH huyết thanh đã tăng vượt ngưỡng bình thường ở 4 trên 6 người ăn 15 g Laminaria japonica mỗi ngày trong 7-10 ngày, ở 4 trên 14 người ăn 30 g/ngày trong 7-10 ngày, và ở 1 trên 3 người ăn 15 g/ngày kéo dài 55-87 ngày [7]. Mức bài tiết i-ốt qua nước tiểu tăng vọt gấp 30 đến 44 lần, nhưng đã trở về mức ban đầu sau khi ngừng ăn từ 7 đến 40 ngày [7].
Báo cáo ca bệnh năm 2021 tại Hà Lan ghi nhận một trường hợp bé trai sơ sinh đủ tháng mắc suy giáp bẩm sinh thoáng qua [4]. Người mẹ gốc da trắng không có tiền sử bệnh lý tuyến giáp nhưng đã ăn rong biển hàng ngày trong suốt quá trình mang thai và cho con bú [4]. Cháu bé được phát hiện qua sàng lọc sơ sinh ngày thứ 8 sau sinh với chỉ số TSH tăng cao lên tới 23 mE/l (ngưỡng bình thường < 7 mE/l) và T4 máu đạt 72 nmol/l [4].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Rong biển là nguồn bổ sung khoáng chất tự nhiên hiệu quả cho những nhóm người có nguy cơ thiếu vi chất [3, 7]. Nghiên cứu cho thấy ở người thiếu i-ốt, tỷ lệ bài tiết qua nước tiểu sau khi ăn Gracilaria verrucosa và Laminaria hyperborea lần lượt là 85% và 61,5%, thấp hơn mức 101% và 90% ở người đủ i-ốt, chứng minh cơ thể tăng cường giữ lại i-ốt tại tuyến giáp để bù đắp thiếu hụt [7]. Rong biển có thể đóng vai trò giải pháp thay thế muối tăng cường i-ốt ở các cộng đồng thiếu hụt dinh dưỡng [6].
Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu can thiệp lâm sàng hiện nay chỉ thực hiện trên mẫu nhỏ, thời gian can thiệp ngắn ngày (từ 2 đến vài tuần) [3, 7]. Dữ liệu theo dõi dài hạn qua nhiều thế hệ mẹ bầu còn hạn chế, ngoại trừ các nghiên cứu quan sát dịch tễ học tại Đông Á [5]. Thêm vào đó, hàm lượng i-ốt giữa các loài rong biển dao động rất lớn, khiến việc ước tính liều lượng hấp thu chính xác trên thực tế gặp nhiều trở ngại [2, 6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rong biển
Nhiều người mặc định thực phẩm tự nhiên luôn lành tính, ăn càng nhiều càng bổ. Thực tế khoa học chỉ ra rong biển, đặc biệt là các loại tảo bẹ nâu (kelp), chứa nồng độ i-ốt đậm đặc đến mức chỉ một lượng nhỏ cũng đủ gây tác động kháng giáp, ức chế giải phóng hormone [3].
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn rong biển chế biến sẵn đóng gói luôn an toàn. Các khảo sát dinh dưỡng ghi nhận nhiều sản phẩm rong biển lưu thông trên thị trường hoàn toàn thiếu nhãn mác cảnh báo hàm lượng i-ốt cụ thể, khiến người tiêu dùng dễ dàng nạp liều lượng vượt ngưỡng an toàn mà không hề hay biết [2, 6].
Nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ mang thai và cho con bú áp dụng chế độ ăn thuần chay (vegan) cần hết sức cảnh giác [2]. Nhóm này dễ bị thiếu hụt dinh dưỡng do loại bỏ sữa và hải sản, nhưng việc dùng rong biển mất kiểm soát để bù đắp vi chất lại đẩy họ vào nguy cơ ngộ độc thừa i-ốt [2]. Báo cáo khoa học khuyến cáo nghiêm cấm việc ăn rong biển vô độ ở nhóm thuần chay và đề xuất thay bằng các nguồn bổ sung có liều lượng chuẩn xác như nước khoáng chuyên dụng hoặc viên uống định liều [2].
Thai phụ có tiền sử bệnh lý tuyến giáp, viêm tuyến giáp tự miễn hoặc từng có bất thường về chỉ số hormone giáp không nên tùy tiện ăn rong biển khi chưa có chỉ định [3]. Các gia đình không thuộc nhóm dân số có thói quen ăn rong biển truyền thống cũng cần cẩn trọng, bởi cơ thể chưa thích nghi với lượng i-ốt cao đột ngột [4]. Khi có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc, thai phụ luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn cho mẹ bầu
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng mà không gặp rủi ro sức khỏe, thai phụ nên áp dụng các nguyên tắc sau:
- Kiểm soát tần suất và định lượng: Tránh dùng rong biển liên tục hàng ngày [6, 8]. Mỗi tuần chỉ nên dùng 1-2 lần với khẩu phần nhỏ (vài gram rong khô đã ngâm nở). Tránh xa các loại tảo bẹ nâu sẫm (kelp/Laminaria) vốn chứa lượng i-ốt cực lớn [2, 7].
- Ưu tiên muối i-ốt tiêu chuẩn: Biện pháp tối ưu nhất để đáp ứng nhu cầu vi chất cho phụ nữ mang thai thời kỳ đầu vẫn là dùng muối i-ốt toàn dân thay vì dựa vào rong biển [3].
- Đọc kỹ nhãn thực phẩm: Chỉ chọn mua các sản phẩm rong biển có công bố rõ ràng hàm lượng i-ốt trên bao bì [2, 6].
- Theo dõi sức khỏe định kỳ: Nếu thai phụ thường xuyên ăn rong biển, cần chủ động thông báo với bác sĩ sản khoa để được chỉ định xét nghiệm kiểm tra chức năng tuyến giáp định kỳ [2, 4].
Rong biển là món ăn đa dạng hương vị nhưng đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ trong thai kỳ. Bổ sung vừa đủ giúp hỗ trợ tuyến giáp và sự phát triển trí não của bé, nhưng lạm dụng quá mức sẽ biến dưỡng chất thành mối nguy sức khỏe [4, 8]. Cân bằng dinh dưỡng và lắng nghe tư vấn y khoa luôn là chìa khóa bảo vệ mẹ và bé an toàn.
