Nhiệt độ nước khi rửa tay vào mùa đông là nỗi băn khoăn của rất nhiều người. Khi thời tiết trở lạnh, cảm giác chạm vào dòng nước buốt giá khiến không ít người e ngại, lo lắng rằng nước lạnh không đủ sức đánh bay vi khuẩn và mầm bệnh gây hại. Nhiều người tin rằng chỉ có nước ấm hoặc nước nóng mới có khả năng tiệt trùng hiệu quả.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy nước lạnh hoàn toàn có khả năng làm sạch vi khuẩn tương đương với nước ấm, miễn là bạn thực hiện đúng quy trình với xà phòng. Nhiệt độ của nước không phải là yếu tố quyết định để loại bỏ vi sinh vật trên da tay, mà chính xà phòng, thời gian tạo bọt và thao tác cọ rửa cơ học mới đóng vai trò then chốt.

Nước nóng có thực sự diệt khuẩn trên tay?

Nhiều người lầm tưởng rằng rửa tay bằng nước nóng sẽ giúp tiêu diệt mầm bệnh tốt hơn nhờ nhiệt độ cao. Tuy nhiên, quan niệm này hoàn toàn không có cơ sở khoa học đối với việc vệ sinh cá nhân thông thường. Mức nhiệt độ và thời gian phơi nhiễm cần thiết để thực sự vô hiệu hóa hoặc tiêu diệt các tác nhân gây bệnh vượt xa ngưỡng chịu đựng an toàn của làn da người [1]. Nếu sử dụng nguồn nước đủ nóng để diệt khuẩn, da tay chắc chắn sẽ bị tổn thương hoặc bỏng nặng.

Hiện tại không có bằng chứng khoa học nào cho thấy nước nóng hiệu quả hơn nước mát trong việc loại bỏ vi sinh vật [1]. Nước dùng để làm ướt và rửa tay có thể là nước ấm hoặc nước mát tùy sở thích [1]. Cơ chế hoạt động của việc rửa tay bằng xà phòng thông thường là làm giảm sức căng bề mặt của nước, liên kết với bụi bẩn, dầu nhờn và vi khuẩn để chúng bị cuốn trôi khi xả nước, thay vì tiêu diệt chúng tại chỗ bằng nhiệt [1]. Do đó, nhiệt độ của nước không tạo ra sự khác biệt sinh học nào trong việc làm sạch tay.

Khoa học chứng minh: Nước 15°C và 38°C hiệu quả tương đương

Một nghiên cứu thực nghiệm được công bố năm 2017 đã kiểm tra cụ thể tác động của nhiệt độ nước lên hiệu quả loại bỏ vi khuẩn [2]. Thử nghiệm được tiến hành trên 20 tình nguyện viên gồm 10 nam và 10 nữ, với 20 lần lặp lại cho mỗi điều kiện thử nghiệm, sử dụng chủng vi khuẩn thử nghiệm là Escherichia coli không gây bệnh (ATCC 11229) [2]. Điều kiện chuẩn được thiết lập gồm 1 mL xà phòng thường (không chứa chất kháng khuẩn), thời gian tạo bọt 5 giây và nhiệt độ nước 38°C [2].

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng nhiệt độ nước ở mức cao 38°C (100°F) hay mức thấp 15°C (60°F) đều không tạo ra tác động khác biệt có ý nghĩa thống kê đối với mức độ giảm lượng vi khuẩn trong quá trình rửa tay [2]. Sự khác biệt thực tế duy nhất giữa hai mức nhiệt độ này chỉ nằm ở mức tiêu thụ năng lượng làm nóng nước [2]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng ghi nhận mức giảm vi khuẩn trung bình giữa nam và nữ là như nhau (đều đạt mức giảm trung bình 2,08 log CFU, với P = 0,988) [2].

Xà phòng và thời gian cọ rửa mới là yếu tố quyết định

Nghiên cứu năm 2017 cũng cho thấy một yếu tố then chốt khác: thời gian tạo bọt và chà xát tay [2]. Khi tăng thời gian tạo bọt lên 20 giây với xà phòng thông thường, lượng vi khuẩn giảm thêm 0,5 log CFU so với quy trình rửa cơ bản 5 giây (P = 0,020) [2]. Điều này khẳng định việc dành đủ thời gian xoa bọt và cọ rửa bề mặt bàn tay mang lại lợi ích làm sạch vượt trội hơn nhiều so với việc điều chỉnh nhiệt độ nước.

Đặc biệt, nghiên cứu này cũng so sánh giữa xà phòng thông thường và xà phòng kháng khuẩn chứa 1% chloroxylenol [2]. Kết quả cho thấy xà phòng kháng khuẩn không mang lại hiệu quả vượt trội hơn xà phòng thông thường trong việc loại bỏ vi khuẩn E. coli ở nhiều điều kiện thử nghiệm khác nhau [2]. Mức giảm trung bình là 1,94 log CFU (dao động từ 1,83 đến 2,10 log CFU) đối với xà phòng kháng khuẩn, so với mức giảm trung bình 2,22 log CFU (dao động từ 1,91 đến 2,54 log CFU) khi sử dụng xà phòng thông thường [2]. Do đó, bạn không nhất thiết phải tìm kiếm xà phòng diệt khuẩn đắt tiền mà chỉ cần xà phòng thông thường và rửa đủ thời gian.

Rửa bằng nước lạnh không xà phòng có sạch không?

Khi trời lạnh, nhiều người có thói quen chỉ rửa tay sơ qua dưới vòi nước lạnh mà không dùng xà phòng vì ngại cóng tay. Tuy nhiên, thói quen này làm giảm đáng kể hiệu quả vệ sinh. Nghiên cứu thực địa ngẫu nhiên năm 2014 tại Dhaka, Bangladesh trên các bà mẹ đã so sánh hiệu quả vi sinh giữa nước xà phòng (30 g bột giặt pha trong 1,5 L nước), xà phòng bánh và việc chỉ rửa bằng nước không [3].

Kết quả cho thấy việc chỉ chà tay bằng nước trong 15 giây vẫn làm giảm vi khuẩn coliform chịu nhiệt (mức giảm trung bình 0,3 log10 CFU, P = 0,046), nhưng kém hiệu quả hơn rõ rệt so với khi có xà phòng [3]. Trong khi đó, chà tay 15 giây với nước xà phòng hoặc xà phòng bánh giúp giảm lần lượt 0,7 log10 CFU (P < 0,001) và 0,6 log10 CFU (P = 0,001) [3]. Việc tăng thời gian chà lên 30 giây trong nghiên cứu này không làm tăng thêm mức giảm vi khuẩn (P > 0,05) [3]. Việc chỉ dùng nước sạch thông thường có làm giảm lượng vi khuẩn bám dính nhưng không thể sánh được với việc sử dụng xà phòng hay chất tẩy rửa [1].

Về bản chất, vi hệ trên bàn tay gồm hai nhóm: vi hệ tạm thời (vi khuẩn nhiễm từ môi trường ngoài) và vi hệ thường trú [1]. Vi hệ tạm thời ít bám dính vào bề mặt da hơn nên rất dễ lây lan sang các bề mặt khác, nhưng bù lại chúng cũng dễ bị loại bỏ hơn khi rửa tay đúng cách [1]. Xà phòng giúp tách rời các vi khuẩn này khỏi lớp dầu tự nhiên của da để dòng nước rửa trôi đi [1].

Các giải pháp thay thế khi thiếu nước hoặc quá lạnh

Nếu điều kiện nguồn nước mùa đông quá khắc nghiệt hoặc thiếu nước, các giải pháp thay thế đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực địa. Nghiên cứu năm 2010 tại Dar es Salaam, Tanzania so sánh dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn với rửa tay bằng xà phòng và nước thông thường [4]. Kết quả cho thấy sử dụng dung dịch sát khuẩn tay gốc cồn giúp giảm 0,66 log vi khuẩn Escherichia coli và 0,64 log vi khuẩn liên cầu phân (fecal streptococci) trên mỗi bàn tay [4].

Để so sánh, rửa tay bằng xà phòng và nước thông thường làm giảm 0,50 log vi khuẩn E. coli và 0,25 log vi khuẩn liên cầu phân [4]. Dung dịch sát khuẩn tay dạng cồn vượt trội hơn hẳn so với rửa tay bằng xà phòng trong việc làm giảm lượng liên cầu phân (P = 0,01) [4]. Do đó, dung dịch sát khuẩn tay là lựa chọn thay thế rất tốt trong môi trường hạn chế về nguồn nước [4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1990 đánh giá hiệu quả của khăn lau tẩm cồn ethyl 30% w/w và ba loại xà phòng lỏng (chứa 4% chlorhexidine gluconate, 1% triclosan và xà phòng không chứa chất sát trùng) sau 15 lần rửa mỗi ngày trong 5 ngày liên tiếp [5]. Mức giảm khuẩn log kết thúc 5 ngày thử nghiệm lần lượt là: chlorhexidine gluconate (2,01), triclosan (1,52), khăn lau cồn (0,04) và xà phòng đối chứng (0,03) [5]. Khăn lau cồn cho hiệu quả tương đương xà phòng thường, đủ để ngăn ngừa lây truyền mầm bệnh trong cơ sở chăm sóc sức khỏe không cấp tính [5].

Về việc làm khô tay, một tổng quan hệ thống năm 2025 ghi nhận 12 nghiên cứu về tác động của các phương pháp làm khô tay [6]. Trong khi khăn giấy thường được ghi nhận giúp giảm nhiễm bẩn, không có vật liệu làm khô nào cho thấy ưu thế vượt trội nhất quán qua các nghiên cứu [6]. Một thử nghiệm phòng thí nghiệm kiểm tra sáu loại vật liệu đã chỉ ra máy sấy khí phản lực (jet air dryer) đạt hiệu quả cao nhất trong việc giảm tải lượng vi sinh vật trên tay sau khi rửa [6].

Ai nên thận trọng khi chăm sóc da tay mùa đông?

Rửa tay thường xuyên là biện pháp tuyệt vời để ngăn chặn sự lây lan của bệnh truyền nhiễm trong mùa lạnh và mùa cúm [7]. Tuy nhiên, việc rửa tay liên tục lại là gánh nặng lớn đối với sức khỏe làn da [7].

Những người có làn da nhạy cảm, người mắc các bệnh lý da liễu như viêm da cơ địa hoặc chàm cần đặc biệt chú ý trong mùa lạnh. Tác động kết hợp giữa việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với nước, xà phòng tẩy rửa và thời tiết mùa đông hanh khô rất dễ làm da tay bị khô rát, nứt nẻ và kích ứng [7]. Nghiên cứu năm 1990 cũng ghi nhận người dùng khăn lau cồn ít gặp kích ứng da hơn so với các sản phẩm xà phòng sát trùng chứa hóa chất mạnh [5].

Để bảo vệ da tay mà vẫn đảm bảo vệ sinh, không nên lạm dụng nước quá nóng vì nước nóng càng làm mất đi lớp dầu tự nhiên bảo vệ da. Sau khi rửa tay sạch và thấm khô, cần tạo thói quen thoa kem dưỡng ẩm kịp thời để phục hồi hàng rào bảo vệ da [7].

Áp dụng quy trình rửa tay chuẩn trong mùa lạnh

Hiệu quả loại bỏ vi khuẩn phụ thuộc vào mức độ ô nhiễm, việc sử dụng nước sạch, thời gian rửa, lượng xà phòng, mức độ bao phủ các kẽ ngón tay, lòng bàn tay, mu bàn tay, vùng dưới móng và lực chà xát khi xả nước [1].

Để rửa tay sạch khuẩn trong mùa đông mà không lo cóng buốt hay hại da, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Nguồn nước: Sử dụng nước sạch chảy từ vòi, có thể là nước mát hoặc nước hơi ấm vừa phải để tạo sự thoải mái, không cần đun nước nóng [1].
  • Lượng xà phòng: Lấy đủ lượng xà phòng để có thể bao phủ toàn bộ bề mặt bàn tay khi tạo bọt [1].
  • Thao tác chà xát: Xoa bọt và cọ rửa kỹ lòng bàn tay, mu bàn tay, các ngón tay, kẽ ngón tay và vùng dưới móng tay [1]. Dành thời gian cọ xát ít nhất 15-20 giây để tối ưu hóa khả năng loại bỏ vi khuẩn [1, 4].
  • Xả sạch và làm khô: Xả sạch bọt xà phòng dưới vòi nước chảy với lực cọ xát vừa phải, sau đó làm khô tay bằng khăn giấy sạch hoặc máy sấy chuyên dụng [5, 6].

Rửa tay bằng nước lạnh trong mùa đông hoàn toàn có thể làm sạch mầm bệnh nếu được thực hiện đúng cách cùng xà phòng. Hãy chú trọng vào việc xoa bọt kỹ càng và cọ rửa đủ thời gian thay vì bận tâm về độ nóng của nước. Vệ sinh tay đúng chuẩn kết hợp dưỡng ẩm hợp lý sẽ giúp bạn vừa phòng ngừa dịch bệnh hiệu quả, vừa duy trì được làn da tay khỏe mạnh suốt mùa đông.