Thói quen uống nước ngày nắng gắt và mối nguy tiềm ẩn
Nhiều người có thói quen uống thật nhiều nước lọc sau khi đi ngoài trời nắng gắt hoặc vận động nặng vì nghĩ rằng cơ thể cần bù nước càng nhanh càng tốt. Cảm giác khát khô cổ cùng lượng mồ hôi vã ra liên tục khiến việc uống liên tục vài chai nước mát dường như là phản xạ tự nhiên. Tuy nhiên, hành động tưởng chừng vô hại này lại tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.
Uống quá nhiều nước lọc nguyên chất trong thời gian ngắn khi đang mất nhiều mồ hôi hoàn toàn có thể dẫn tới tình trạng ngộ độc nước, hay nói cách khác là hạ natri máu do pha loãng [1]. Khi cơ thể vừa mất đi một lượng muối khoáng lớn qua tuyến mồ hôi mà lại chỉ nhận về nước tự do không chứa điện giải, nồng độ natri trong máu sẽ sụt giảm nhanh chóng [2].
Ngộ độc nước diễn ra trong cơ thể như thế nào?
Hiện tượng hạ natri máu liên quan đến gắng sức xuất hiện chủ yếu do lượng nước tự do nạp vào quá mức mà không bù đắp được lượng natri mất đi qua mồ hôi [2]. Mồ hôi thoát ra trên bề mặt da vốn chứa muối, khiến cơ thể suy giảm cả nước lẫn điện giải [3]. Nếu chỉ uống nước lọc thông thường, lượng chất lỏng dư thừa này sẽ làm loãng nồng độ natri trong khoang dịch ngoại bào [2].
Bình thường, thận có khả năng đào thải nước tự do rất hiệu quả để giữ cân bằng môi trường bên trong [4]. Dẫu vậy, khi khả năng pha loãng của thận bị suy giảm – chẳng hạn như do tình trạng bài tiết hormone vasopressin bất thường khi vận động hoặc căng thẳng – hiện tượng ngộ độc nước có thể xuất hiện ngay cả ở những người có thể trạng khỏe mạnh [4]. Nước dư thừa không thoát ra ngoài được sẽ ứ đọng lại, làm tăng thể tích tuần hoàn và gây quá tải dịch toàn cơ thể [5].
Sự mất cân bằng thẩm thấu khiến nước từ lòng mạch tràn vào bên trong các tế bào để tái lập cân bằng. Khi tế bào não bị tích nước, hiện tượng phù não nguy hiểm sẽ diễn ra [1]. Tình trạng này làm tăng áp lực nội sọ, dẫn đến hàng loạt rối loạn thần kinh đe dọa tính mạng người bệnh [1].
Bằng chứng khoa học về việc uống thừa nước
Các chuyên gia y tế đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng nghiêm trọng và thậm chí tử vong do uống quá nhiều nước sau khi hoạt động thể lực [1]. Một báo cáo đánh giá các trường hợp trong quân ngũ đã ghi nhận 3 ca tử vong bắt nguồn từ việc thừa dịch dẫn tới hạ natri máu và phù não [1]. Điểm chung ở các trường hợp này là nạn nhân đều đã uống hơn 5 lít nước (thường rơi vào khoảng 10 đến 20 lít) chỉ trong vài giờ [1].
Tình trạng ngộ độc nước cấp tính sau tập luyện cũng có thể kích hoạt các tổn thương cơ bắp nghiêm trọng [4]. Một nghiên cứu bệnh phẩm năm 1993 đã báo cáo về một nam thanh niên 19 tuổi bị ngộ độc nước tự nguyện sau khi vận động, dẫn đến khiếm khuyết tạm thời về khả năng pha loãng của thận [4]. Tình trạng hạ natri máu ở bệnh nhân này đã tiến triển phức tạp thành tiêu cơ vân, cho thấy biến chứng của việc thừa nước không chỉ dừng lại ở hệ thần kinh mà còn đe dọa trực tiếp đến hệ cơ và thận [4].
Cơ chế bệnh sinh của hạ natri máu khi vận động gắn liền với sự kết hợp của việc mất muối qua mồ hôi và uống quá nhiều nước [6]. Những bất thường về nội tiết, đặc biệt là sự bài tiết arginine vasopressin, cùng các rối loạn chức năng xử lý nước ở thận khiến cơ thể mất khả năng tự cân bằng lượng dịch đưa vào [7]. Đáng chú ý, các dữ liệu phân tích chỉ ra rằng chính việc quá tải dịch toàn cơ thể do uống nước với tốc độ cao và liên tục mới là yếu tố quyết định gây ra hạ natri máu có triệu chứng ở người chạy đường dài, thay vì chỉ đơn thuần là sự thiếu hụt muối tự nhiên [5].
Bên cạnh các hoạt động thể thao cường độ cao, thời tiết mùa hè nóng bức cũng làm tăng vọt tần suất mắc chứng bệnh này [3]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 cho thấy tỷ lệ bệnh nhân nội trú bị hạ natri máu vào mùa hè cao hơn hẳn mùa đông [3]. Nghiên cứu chỉ ra hai lý do: lượng mồ hôi thoát ra quá nhiều mang theo muối qua da, và thói quen uống quá nhiều dịch nhược trương (nước lọc thiếu muối) để giải khát trong những tháng nắng nóng [3]. Báo cáo này cũng dẫn số liệu cho thấy sau một buổi tập yoga, một người có thể mất trung bình khoảng 6,8 ± 2,1 gam muối NaCl cùng với 1,5 lít mồ hôi [3].
Lợi ích của việc bù dịch đúng cách và giới hạn nghiên cứu
Việc bổ sung nước trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt đóng vai trò sống còn trong việc ngăn chặn các bệnh lý do nhiệt như say nắng, kiệt sức và mất nước [1]. Nước giúp duy trì tuần hoàn, hỗ trợ điều hòa thân nhiệt và giữ cho các cơ quan vận hành trơn tru [8]. Duy trì sự cân bằng giữa nước và điện giải là điều kiện tiên quyết cho hoạt động bình thường của toàn bộ hệ cơ quan [8].
Tuy vậy, ranh giới giữa việc "uống đủ nước" và "uống quá mức" thường bị hiểu nhầm. Nhiều nghiên cứu trước đây chỉ tập trung cảnh báo tình trạng thiếu nước mà vô tình cổ vũ xu hướng uống càng nhiều càng tốt [5]. Các bằng chứng lâm sàng hiện tại nhấn mạnh rằng cơ thể cần kiểm soát nghiêm ngặt cả thể tích lẫn thành phần loại nước đưa vào cơ thể chứ không chỉ nạp số lượng lớn chất lỏng vô tội vạ [2]. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu được công bố, sinh bệnh học chính xác của hạ natri máu liên quan đến gắng sức vẫn chưa được thấu hiểu tường tận hoàn toàn, đặc biệt là sự tương tác phức tạp giữa các thụ thể thần kinh, hormone bài niệu và cơ chế giữ muối ở từng cá thể [7].
Những hiểu lầm tai hại về việc giải khát ngày hè
Sai lầm phổ biến nhất của cộng đồng là quan niệm "càng khát càng phải uống nhiều nước lọc". Nhiều người tin rằng uống vài lít nước lọc liên tục sẽ làm mát cơ thể tức thì và bù lại ngay phần nước đã mất. Thực tế, việc uống quá nhiều nước tự do trong thời gian ngắn không thể bù đắp lượng natri lớn đã theo mồ hôi thoát ra ngoài [2].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các vận động viên chuyên nghiệp hay binh sĩ có thể lực tốt sẽ miễn nhiễm với ngộ độc nước. Thực tế cho thấy rất nhiều ca bệnh hạ natri máu nghiêm trọng được ghi nhận ở các binh sĩ Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) và vận động viên marathon do thói quen uống nước không đúng cách trước, trong và sau khi tập [8]. Việc khuyến khích người vận động uống nhiều nhất có thể trong các bài tập kéo dài trên 4 giờ chính là nguyên nhân làm tăng số lượng các ca cấp cứu [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người tham gia các hoạt động đòi hỏi sức bền kéo dài như chạy marathon, ba môn phối hợp hoặc lao động nặng ngoài trời nắng gắt trong nhiều giờ là nhóm có nguy cơ cao nhất [2], [7]. Khi vận động kéo dài trên 4 tiếng, nguy cơ hạ natri máu do quá tải dịch tăng lên rõ rệt nếu người tham gia tiếp nạp dịch liên tục với tốc độ cao [5].
Bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính (CKD) hoặc suy giảm chức năng thận cũng là đối tượng cực kỳ nhạy cảm [3]. Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận phần lớn bệnh nhân nhập viện vì hạ natri máu vào mùa hè có bệnh nền thận, và nhóm bệnh nhân suy thận này có xu hướng hạ natri máu do thừa dịch tăng vọt khi uống quá nhiều chất lỏng [3]. Do đó, những người có bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc ảnh hưởng đến chức năng thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để có phác đồ bổ sung dịch an toàn, không tự ý nạp nước quá mức.
Hướng dẫn bù nước và điện giải an toàn
Để tránh rơi vào tình trạng ngộ độc nước, việc bổ sung dịch phải dựa trên nguyên tắc kiểm soát thể tích và bù đúng loại chất lỏng [2]. Dưới đây là các lưu ý thực tế:
- Giới hạn thể tích: Trong những thời điểm đổ mồ hôi nhiều do vận động hoặc thời tiết nắng nóng, các hướng dẫn hiện hành khuyến cáo an toàn là giới hạn lượng dịch nạp vào ở mức từ 1 đến 1,5 lít mỗi giờ [1]. Tuyệt đối không uống dồn 5 đến 10 lít nước trong vài giờ [1].
- Bổ sung muối đi kèm: Khi mồ hôi ra nhiều làm thất thoát muối, cần bổ sung một lượng muối thích hợp vào lượng nước đã mất hoặc hạn chế việc uống quá nhiều các loại dịch nhược trương [3]. Bạn có thể sử dụng các dung dịch oresol pha đúng tỷ lệ, nước khoáng có chứa natri hoặc bổ sung một chút muối ăn vào thực đơn nước uống ngày hè.
- Uống từng ngụm nhỏ: Chia nhỏ lượng nước cần uống trong ngày thay vì uống ừng ực một lượng lớn cùng lúc, giúp thận có đủ thời gian bài tiết lượng nước tự do dư thừa [4].
- Can thiệp y tế kịp thời: Nếu một người sau khi đi nắng hoặc vận động nhiều có biểu hiện nôn mửa, lú lẫn, co giật, cần đưa ngay đến cơ sở y tế. Bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng thể tích tuần hoàn (thiếu dịch, đủ dịch hay quá tải dịch) để chỉ định điều trị chuẩn xác, có thể truyền nước muối ưu trương nếu hạ natri máu đe dọa tính mạng [2].
Mùa nắng nóng đòi hỏi chúng ta phải lắng nghe cơ thể một cách khoa học. Uống đủ nước để không bị kiệt sức vì nhiệt, nhưng phải tỉnh táo để không rơi vào cái bẫy "ngộ độc nước" do uống quá đà và thiếu điện giải. Cân bằng giữa nước và muối chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe trọn vẹn trong những ngày hè oi ả.
