Rủi ro tồn dư thuốc diệt chuột trong thịt chuột đồng mùa gặt

Chuột đồng từ lâu đã trở thành món ăn đặc sản quen thuộc của nhiều vùng quê Việt Nam, đặc biệt rộ lên vào mỗi mùa gặt lúa chín. Khi những cánh đồng vừa gặt xong, thịt chuột béo ngậy được săn bắt và chế biến thành đủ món nướng, xào, hấp trên bàn nhậu lẫn bữa cơm gia đình. Tuy nhiên, đằng sau thói quen ẩm thực khoái khẩu này là những mối lo ngại lớn về an toàn thực phẩm mà ít người lường trước.

Thực tế, chuột đồng không hoàn toàn sạch như nhiều người vẫn tưởng, bởi môi trường sống của chúng tiềm ẩn nguy cơ phơi nhiễm rất cao với các loại thuốc diệt chuột chống đông máu cùng hóa chất nông nghiệp tích tụ qua chuỗi thức ăn ^[1]. Việc tiêu thụ thịt chuột săn bắt tự nhiên trong mùa vụ có thể dẫn đến rủi ro ngộ độc thứ cấp, đồng thời tích tụ kim loại nặng và vi khuẩn gây bệnh nguy hiểm [1, 2].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thuốc diệt chuột trên đồng ruộng

Để bảo vệ mùa màng khỏi sự phá hoại của các loài gặm nhấm, người nông dân thường sử dụng thuốc diệt chuột với mật độ dày đặc quanh các chân ruộng ^[2]. Thuốc diệt chuột dạng chống đông máu là nhóm hóa chất được sử dụng phổ biến nhất trên quy mô toàn cầu hiện nay ^[3]. Các chất này hoạt động bằng cách ngăn chặn quá trình đông máu tự nhiên, dẫn đến xuất huyết nội tạng nghiêm trọng và khiến con vật tử vong sau khoảng 4 đến 12 ngày kể từ khi ăn phải bả ^[3].

Chính thời gian phát tác kéo dài từ 4 đến 12 ngày này đã tạo ra một cái bẫy vô cùng nguy hiểm ^[3]. Trong khoảng thời gian thuốc chưa làm chuột chết, chuột vẫn tiếp tục chạy nhảy, kiếm ăn bình thường trên đồng ruộng dù trong mô cơ và nội tạng của chúng đã tích tụ lượng lớn độc chất ^[3]. Người săn bắt chuột mùa gặt rất khó phân biệt được con chuột nào hoàn toàn khỏe mạnh và con chuột nào đang mang mầm độc trong cơ thể. Do đó, nguy cơ bắt phải những cá thể chuột đã ăn phải bả thuốc diệt chuột nhưng chưa kịp phát bệnh là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Cơ chế tích tụ độc chất và ngộ độc thứ cấp

Cơ chế gây ngộ độc thứ cấp từ thuốc diệt chuột chống đông máu xuất phát từ đặc tính bền vững và khả năng tích lũy sinh học cao của các hóa chất này ^[3]. Khi động vật gặm nhấm ăn phải bả chứa hoạt chất chống đông máu, các phân tử độc chất không bị đào thải ngay mà ngấm sâu vào máu và tích tụ chủ yếu tại các cơ quan nội tạng, đặc biệt là gan và thận [2, 5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc diệt chuột chống đông máu dẫn đến sự chuyển giao dư lượng độc chất trong môi trường qua các mắt xích của chuỗi thức ăn ^[1].

Khi sinh vật khác ăn phải thịt hoặc phủ tạng của các loài gặm nhấm mang độc tố này, chúng sẽ phải chịu hiện tượng ngộ độc thứ cấp ^[4]. Tình trạng này từng được ghi nhận gây ảnh hưởng và tử vong trên diện rộng ở các loài thú ăn thịt và chim hoang dã [4, 5]. Nếu con người ăn phải thịt chuột đồng nhiễm độc, lượng hóa chất tồn dư này cũng có thể xâm nhập trực tiếp vào cơ thể, cản trở cơ chế đông máu bình thường và tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết khó kiểm soát ^[3].

Các bằng chứng khoa học về phơi nhiễm bả chuột

Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã chứng minh mức độ lan rộng đáng báo động của dư lượng thuốc diệt chuột trong chuỗi thức ăn tự nhiên. Điển hình, một nghiên cứu tại Công viên Quốc gia Pyrenees ở Pháp công bố năm 2021 đã thu thập 157 mẫu gan từ xác của 10 loài động vật có vú và 3 loài chim săn mồi trong giai đoạn 2010–2018 để tầm soát dư lượng thuốc diệt chuột chống đông ^[4]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy thuốc diệt chuột chống đông thế hệ 1 và thế hệ 2 xuất hiện ở hơn 60% mẫu cáo đỏ và chồn đá, cùng khoảng 40% mẫu mèo rừng, chồn thông châu Âu, chồn vizon châu Mỹ và ó bu-dét ^[4]. Đáng chú ý, nguy cơ phơi nhiễm độc chất liên quan có ý nghĩa thống kê với nhóm loài thường xuyên tiêu thụ động vật gặm nhấm nhỏ với tỷ số chênh OR = 2,5 (khoảng tin cậy 95%: 1,1–5,8) ^[4].

Tại Scotland, một chương trình theo dõi nông nghiệp kéo dài từ năm 2000 đến 2010 đã ghi nhận hơn 3/4 các trang trại canh tác sử dụng thuốc diệt chuột chống đông, chủ yếu là các hợp chất thế hệ thứ hai như difenacoum và bromadiolone ^[2]. Dư lượng hóa chất này xuất hiện phổ biến trong mô gan của các loài chim săn mồi được xét nghiệm ^[2]. Cụ thể, 70% số cá thể diều đỏ (Milvus milvus) được lấy mẫu (n = 114) chứa dư lượng thuốc và 10% tử vong trực tiếp do nuốt phải thuốc diệt chuột ^[2].

Tại California (Mỹ), nghiên cứu năm 2014 cũng chỉ ra mức độ phơi nhiễm thuốc diệt chuột diễn ra trên diện rộng ở các loài chim săn mồi và ăn xác ^[5]. Dư lượng các thuốc diệt chuột chống đông thế hệ 2 như brodifacoum, bromadiolone, difenacoum và difethialone được phát hiện ở 92% số cá thể chim săn mồi được khảo sát tại cả khu vực nông nghiệp và đô thị thuộc 5 hạt của bang California ^[5]. Ngoài ra, 69% trong số 74 loài động vật có vú và chim không thuộc mục tiêu diệt trừ được lấy mẫu cũng có tồn dư thuốc diệt chuột ^[5]. Điều này chứng minh rằng việc rải bả diệt chuột tại các vùng đồng ruộng nông nghiệp chắc chắn sẽ lan truyền hóa chất vào quần thể chuột và các sinh vật ăn chúng [5, 7].

Bên cạnh nguy cơ từ thuốc chống đông, các loài động vật gặm nhấm còn có thể tiếp xúc với nhiều loại thuốc trừ dịch hại nguy hại khác như sodium fluoroacetate (hợp chất 1080), thallium, barium carbonate hay kẽm phosphide, vốn gây ngộ độc nặng nề và việc điều trị phải phụ thuộc phần lớn vào chăm sóc triệu chứng nâng đỡ thay vì có sẵn thuốc giải độc đặc hiệu ^[6].

Mối nguy kép: Vi khuẩn kháng thuốc và kim loại nặng

Rủi ro từ thịt chuột đồng không chỉ dừng lại ở hóa chất diệt sinh vật gây hại. Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát độ an toàn của thịt chuột (gồm loài Rattus tanezumi và Bandicota indica) thu thập tại các chợ ven đường ở miền trung Thái Lan đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về an toàn vi sinh và kim loại nặng ^[7].

Kết quả xét nghiệm trên 108 mẫu thịt chuột cho thấy tổng lượng vi khuẩn hiếu khí và vi khuẩn Escherichia coli vượt tiêu chuẩn sản phẩm gia cầm của Thái Lan lần lượt ở 83,3% và 100% số mẫu ^[7]. Đáng lo ngại hơn, vi khuẩn Salmonella spp. được phân lập từ 32% số que ngoáy bệnh phẩm thu thập (67/208 mẫu), bao gồm 19 biến thể huyết thanh khác nhau ^[7]. Tất cả các chủng vi khuẩn Salmonella này đều kháng hoặc kháng một phần với ít nhất 2 trong số 16 loại kháng sinh được thử nghiệm; trong đó 98,5% chủng kháng với cloxacillin và 97% chủng nhạy cảm với ciprofloxacin ^[7].

Song song với ô nhiễm vi sinh vật, dấu vết kim loại nặng độc hại cũng hiện diện phổ biến trong mô thịt chuột. Vết Cadmium (Cd) và Chì (Pb) được phát hiện lần lượt trong 98% và 46% số mẫu được phân tích (n = 61) ^[7]. Nồng độ chì và cadmium đo được trong thận của loài Rattus tanezumi cao hơn đáng kể so với trong gan và cơ ^[7]. Việc tiêu thụ phải thịt và nội tạng chuột đồng chứa các kim loại nặng tích tụ từ môi trường đất, nước ô nhiễm trên đồng ruộng có thể gây tổn thương lâu dài cho các cơ quan nội tạng của người ăn ^[7].

Hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng

Nhiều người dân vẫn giữ quan niệm rằng "chuột đồng chỉ ăn lúa, ngô nên thịt rất sạch và bổ dưỡng, không bẩn như chuột cống thành phố". Đây là một ngộ nhận tai hại. Chuột đồng dù sống ngoài tự nhiên nhưng lại tiếp xúc trực tiếp với môi trường đồng ruộng canh tác – nơi thường xuyên phun xịt phân bón hóa học, thuốc trừ sâu và đặt bả diệt chuột [4, 7]. Chuột cũng là loài gặm nhấm kiếm ăn cơ hội, chúng sẵn sàng ăn bả diệt chuột rải ở bờ ruộng hoặc uống nguồn nước tồn dư kim loại nặng [1, 5].

Một hiểu lầm phổ biến khác là "nấu chín kỹ hoặc nướng cháy cạnh sẽ phân hủy hết chất độc". Nhiệt độ nấu nướng thông thường chỉ có thể tiêu diệt phần nào vi khuẩn, ký sinh trùng nhưng hoàn toàn không thể phá hủy hay làm bay hơi các hợp chất kim loại nặng như chì, cadmium hay các hóa chất diệt chuột có cấu trúc bền vững [1, 8]. Hơn nữa, việc sơ chế mổ ruột, lột da chuột tại nhà nếu không đảm bảo vệ sinh còn làm tăng nguy cơ lây nhiễm chéo vi khuẩn Salmonella đa kháng thuốc sang các thực phẩm khác ^[7].

Những ai cần tuyệt đối tránh xa món thịt chuột đồng?

Do mức độ an toàn của thịt chuột hoang dã chưa từng được kiểm soát theo các quy chuẩn thực phẩm chính thức ^[7], một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao cần tuyệt đối không sử dụng loại thịt này:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tồn dư kim loại nặng như chì, cadmium và nguy cơ phơi nhiễm hóa chất chống đông có thể tác động tiêu cực tới sự phát triển thần kinh của thai nhi cũng như gây nguy cơ xuất huyết thai kỳ [1, 8].
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và cơ quan giải độc của trẻ chưa hoàn thiện, rất nhạy cảm với ngộ độc thức ăn và nhiễm khuẩn đường ruột do vi khuẩn E. coli hay Salmonella đa kháng thuốc ^[7].
• Người có bệnh lý về máu hoặc đang dùng thuốc chống đông máu: Hóa chất diệt chuột có cơ chế tương tự thuốc chống đông, nếu người bệnh ăn phải thịt nhiễm độc sẽ làm rối loạn nặng nề quá trình đông máu, dễ dẫn đến xuất huyết nội tạng tự phát ^[3].
• Người có bệnh gan, thận mạn tính: Các cơ quan này vốn đã suy yếu, việc tiếp nạp thêm thực phẩm tích tụ kim loại nặng Cd, Pb và dư lượng nông dược sẽ đẩy nhanh quá trình tổn thương tạng ^[7].

Khuyến cáo thực tế nhằm giảm thiểu nguy cơ

Hiện nay, do thiếu vắng các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm chuyên biệt và quy trình giám sát thường quy đối với thịt động vật hoang dã, việc kiểm soát nguồn gốc thịt chuột đồng trên thị trường là điều gần như bất khả thi ^[7]. Người tiêu dùng nên thận trọng tối đa và tốt nhất nên hạn chế tiêu thụ thịt chuột săn bắt trôi nổi.

Trong trường hợp vẫn sử dụng, người tiêu dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc phòng ngừa:

• Tuyệt đối không mua, không ăn thịt chuột chết không rõ nguyên nhân, chuột có dấu hiệu lờ đờ, chảy máu mũi, mắt hoặc di chuyển chậm chạp vì đây là biểu hiện điển hình của chuột đã dính bả thuốc chống đông ^[3].
• Loại bỏ hoàn toàn nội tạng: Không ăn gan, thận, ruột chuột vì đây là những nơi tích lũy nồng độ kim loại nặng (chì, cadmium) và dư lượng hóa chất diệt chuột cao nhất trong cơ thể con vật [1, 2].
• Thực hành vệ sinh thực phẩm: Đeo găng tay khi sơ chế thịt; sử dụng dao thớt riêng cho thịt sống; rửa sạch tay và khử trùng bề mặt bếp bằng xà phòng để ngăn chặn lây nhiễm chéo vi khuẩn Salmonella kháng kháng sinh ^[7].
• Nấu chín hoàn toàn: Luôn nấu thịt chuột chín kỹ ở nhiệt độ sôi để hạn chế nguy cơ nhiễm khuẩn vi sinh đường ruột ^[7].
• Thăm khám kịp thời: Nếu sau khi ăn thịt chuột xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau bụng dữ dội, nôn mửa, tiêu chảy, hoặc các dấu hiệu xuất huyết như bầm tím dưới da, chảy máu chân răng, tiểu ra máu, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được chẩn đoán và điều trị triệu chứng hỗ trợ kịp thời ^[6].

Dù thịt chuột đồng mùa gặt là món ăn truyền thống hấp dẫn với nhiều người, song những nguy cơ ngộ độc thứ cấp từ thuốc diệt chuột chống đông, kim loại nặng và vi khuẩn đa kháng thuốc là mối hiểm họa có thật [1, 2]. Việc nâng cao cảnh giác, hiểu đúng về rủi ro và từ bỏ thói quen ăn uống tùy tiện là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình. Hãy luôn ưu tiên lựa chọn các nguồn thực phẩm nuôi trồng an toàn, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được cơ quan chức năng kiểm dịch đầy đủ.