Rủi ro tổn thương gan do ashwagandha: Hiếm gặp nhưng có thật

Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với suy nghĩ rằng sản phẩm có nguồn gốc cây cỏ thì luôn lành tính và vô hại cho sức khỏe. Trong số đó, nhân sâm Ấn Độ (ashwagandha hay Withania somnifera) nổi lên như một trào lưu thực phẩm bổ sung hỗ trợ giảm căng thẳng, lo âu và cải thiện thể lực [4, 5].

Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa gần đây cảnh báo việc lạm dụng loại dược liệu này có thể dẫn tới tổn thương gan nghiêm trọng [1, 4]. Dù các ca viêm gan hoặc ứ mật do thảo dược này tương đối hiếm gặp, nguy cơ tổn thương gan cấp tính là hoàn toàn có thật và đã được ghi nhận tại nhiều quốc gia [1, 3].

Cơ chế tác động và dạng tổn thương gan thường gặp

Ashwagandha là loại thảo dược đã được dùng hàng nghìn năm trong nền y học cổ truyền Ayurveda của Ấn Độ nhằm nâng cao sức khỏe và tuổi thọ ^[1]. Khi nhu cầu sử dụng thảo dược này tăng vọt trên toàn cầu, các bác sĩ bắt đầu tiếp nhận nhiều bệnh nhân bị tổn thương gan do thảo mộc (HILI - Herb-induced liver injury) mà không tìm thấy nguyên nhân bệnh lý thông thường khác [1, 3].

Khi gan phải chuyển hóa các hoạt chất sinh học tự nhiên đậm đặc có trong viên uống chiết xuất ashwagandha liều cao, tế bào gan và đường dẫn mật có thể bị tổn thương [3, 4]. Kiểu hình tổn thương thường biểu hiện dưới dạng ứ mật (cholestatic) hoặc hỗn hợp (vừa hủy hoại tế bào gan vừa ứ mật), đôi khi là tổn thương tế bào gan đơn thuần [1, 2, 4].

Quá trình ứ mật khiến mật không thể lưu thông bình thường, dẫn tới tình trạng tăng bilirubin trong máu [1, 2, 3]. Tình trạng này kéo theo các dấu hiệu lâm sàng đặc trưng như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phân bạc màu và ngứa ngáy dữ dội kéo dài [2, 6, 8].

Các báo cáo ca lâm sàng điển hình trên thế giới

Năm 2023, một nghiên cứu tổng quan công bố 2 ca lâm sàng cụ thể chứng minh mối liên hệ giữa thảo dược này và tổn thương gan ^[1]. Ca thứ nhất là nam giới 36 tuổi, dùng viên nang liều 450 mg với tần suất 3 lần mỗi ngày trong suốt 6 tháng ^[1]. Sau đó, người này xuất hiện buồn nôn, ngứa và nước tiểu sẫm màu, men gan cùng bilirubin đều tăng vọt, chỉ số R đạt 11,1 thể hiện tổn thương tế bào gan rõ rệt ^[1].

Ca thứ hai trong báo cáo trên là phụ nữ 30 tuổi, bị ngứa nhiều chỉ sau 45 ngày sử dụng viên nang chiết xuất 450 mg ^[1]. Xét nghiệm cho thấy bệnh nhân bị tổn thương gan dạng hỗn hợp với chỉ số R là 2,6 ^[1]. Khi đánh giá bằng thang đo chuẩn RUCAM (Roussel Uclaf Causality Assessment Method), cả hai ca đều đạt 7 điểm, khẳng định khả năng tổn thương do nhân sâm Ấn Độ là rất cao ^[1].

Một báo cáo năm 2024 tại Libya cũng ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân trẻ 22 tuổi hoàn toàn khỏe mạnh trước đó ^[2]. Chỉ sau 30 giờ sử dụng viên nang ashwagandha, cô gái đã xuất hiện ngứa dữ dội, mệt mỏi, buồn nôn và vàng da ^[2]. Men gan ALT của bệnh nhân tăng vọt lên mức 315 IU/L, bilirubin toàn phần đạt 12,85 mg/dl, chỉ số R là 5,4 và điểm RUCAM bằng 7, buộc bác sĩ phải dùng thuốc hỗ trợ axit ursodeoxycholic (UDCA) và mất tới 60 ngày để đào thải và hồi phục ^[2].

Tại Đức, một báo cáo ca bệnh năm 2023 mô tả trường hợp nữ bệnh nhân 65 tuổi nhập viện vì vàng da, vàng mắt, sụt 3 kg trong 3 tuần kèm tiêu chảy 4 lần mỗi ngày sau 2 tuần uống thảo dược này ^[3]. Sinh thiết gan của bệnh nhân phát hiện ứ mật vi quản mật và hoại tử tế bào gan dạng đốm kèm đại thực bào chứa ceroid do phản ứng với ashwagandha ^[3].

Nghiên cứu ca bệnh năm 2023 khác cũng ghi nhận một bệnh nhân dùng thảo dược này liên tục suốt 1 năm ^[4]. Người bệnh nhập viện trong tình trạng vàng da nặng, tăng toàn bộ chỉ số men gan AST, ALT, GGT, ALP, bilirubin, mỡ máu và ferritin, bài tiết đồng qua nước tiểu 24 giờ vượt ngưỡng gấp đôi giới hạn bình thường ^[4]. Ca bệnh nặng này đòi hỏi can thiệp y tế chuyên sâu kết hợp tới 4 lần lọc huyết tương (plasmapheresis) mới kiểm soát được bệnh ^[4].

Chuỗi ca bệnh từ Mạng lưới DILIN và các trung tâm y tế Ấn Độ

Năm 2021, một chuỗi ca bệnh hợp tác giữa Iceland và Mạng lưới tổn thương gan do thuốc của Mỹ (DILIN) đã công bố dữ liệu theo dõi 5 bệnh nhân (3 nam, tuổi trung bình 43, dao động từ 21-62 tuổi) ^[5]. Tất cả 5 người đều xuất hiện triệu chứng vàng da, buồn nôn, mệt mỏi, ngứa và khó chịu vùng bụng sau khoảng thời gian dùng thảo dược từ 2 đến 12 tuần ^[5].

Tổn thương gan ở nhóm bệnh nhân này mang tính chất ứ mật hoặc hỗn hợp với tỷ lệ R từ 1,4 đến 3,3 ^[5]. Triệu chứng ngứa và tăng bilirubin máu kéo dài dai dẳng từ 5 đến 20 tuần ^[5]. Kết quả kiểm tra hóa học trên các mẫu sản phẩm thu hồi khẳng định thành phần chính xác là ashwagandha tự nhiên, không hề pha tạp hóa chất độc hại nào khác ^[5]. May mắn là không có ca nào diễn tiến suy gan và men gan của 4 bệnh nhân đã tự bình thường hóa sau 1 đến 5 tháng ngừng sản phẩm (1 ca mất dấu theo dõi) ^[5].

Năm 2023, nghiên cứu đa trung tâm tại Ấn Độ - quê hương của phương pháp trị liệu này - đã ghi nhận chuỗi ca bệnh thực tế lớn nhất ^[6]. Trong giai đoạn từ tháng 1/2019 đến tháng 12/2022, có 23 bệnh nhân bị tổn thương gan liên quan tới ashwagandha, trong đó 8 trường hợp được xác định chính xác do dùng chế phẩm đơn chất của loại thảo dược này ^[6]. Phân tích hóa học các sản phẩm đều khẳng định chỉ chứa các hợp chất tự nhiên của cây, không hề bị pha tạp hay nhiễm bẩn ^[6].

Hiểm họa khôn lường với người có bệnh nền gan

Một phát hiện quan trọng từ chuỗi ca bệnh tại Ấn Độ là có tới 5 trong số 8 bệnh nhân mang sẵn bệnh gan mạn tính từ trước ^[6]. Trong 5 người này, có 3 trường hợp bị suy gan cấp trên nền mạn (acute-on-chronic liver failure) và cả 3 bệnh nhân đều tử vong trong quá trình theo dõi ^[6]. Một bệnh nhân khác tiến triển thành tổn thương gan mạn tính kéo dài ^[6].

Điều này chứng minh rằng, đối với những người đã có sẵn tổn thương gan tiềm ẩn, việc tùy tiện dùng thêm các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược có thể kích hoạt đợt suy gan bùng phát nguy hiểm tới tính mạng ^[6]. Dữ liệu tổng hợp từ các ca ghi nhận trên thế giới cũng cho thấy một trường hợp tổn thương gan nặng do nhân sâm Ấn Độ đã buộc phải ghép gan để bảo toàn mạng sống ^[1].

Một nghiên cứu quan sát năm 2023 trên các bệnh nhân xơ gan sử dụng thảo dược tăng cường miễn dịch trong giai đoạn dịch COVID-19 cho thấy hơn 60% bệnh nhân dùng chế phẩm chứa ashwagandha có biểu hiện triệu chứng ứ mật khi nhập viện ^[7]. Kết quả sinh thiết gan trên nhóm đối tượng này ghi nhận hơn 50% có biểu hiện ứ mật rõ rệt ^[7]. Đáng lưu ý, các nghiên cứu dẫn chứng trong tài liệu này còn nhắc đến một thử nghiệm tại Ấn Độ cho thấy việc dùng công thức chứa ashwagandha liều 330-440 mg/ngày trong 6 tuần đã làm chức năng gan xấu đi ^[7].

Các hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược bổ sung

Nhiều người tiêu dùng vẫn giữ suy nghĩ nhầm lẫn rằng hễ là thảo mộc thì có thể sử dụng thoải mái mà không lo quá liều. Thậm chí nhiều người còn tự ý dùng kéo dài hàng tháng, hàng năm để trị chứng mất ngủ, lo âu mà không hề hay biết gan của mình đang phải làm việc quá tải [1, 3, 5].

Một số người cho rằng tổn thương gan chỉ xảy ra khi mua phải hàng giả, hàng nhái hoặc sản phẩm bị nhiễm kim loại nặng, tạp chất. Tuy nhiên, các phân tích độc chất học lâm sàng từ các ca bệnh thực tế ở Mỹ và Ấn Độ đều chứng minh các mẫu viên uống gây viêm gan chỉ chứa đúng thành phần tự nhiên của cây Withania somnifera mà không hề có độc chất pha tạp [2, 4]. Chính bản thân các hoạt chất tự nhiên đậm đặc trong cây khi dùng sai cách đã gây ngộ độc tế bào gan [3, 4].

Ngoài ra, việc dùng chung ashwagandha với các thuốc điều trị khác cũng tạo ra nguy cơ tương tác phức tạp. Một báo cáo năm 2025 ghi nhận một bệnh nhân đa xơ cứng đang điều trị bằng thuốc miễn dịch natalizumab đã bị viêm gan cấp sau khi uống thêm ashwagandha trong chế độ ăn uống, gây khó khăn rất lớn cho việc chẩn đoán phân biệt nguyên nhân ngộ độc ^[8].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng đã được ghi nhận, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng hoặc tránh sử dụng loại thảo dược này:

• Người có tiền sử bệnh gan, bao gồm viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, men gan cao hoặc xơ gan: Việc sử dụng ashwagandha có nguy cơ kích hoạt suy gan cấp trên nền mạn với tỷ lệ tử vong rất cao [4, 8].
• Người đang sử dụng các thuốc kê đơn chuyển hóa qua gan hoặc thuốc ức chế miễn dịch: Dễ gây tương tác làm tăng độc tính lên gan hoặc gây nhiễu loạn chẩn đoán khi xảy ra viêm gan do thuốc [2, 5].
• Người có cơ địa nhạy cảm, người cao tuổi: Nguy cơ bùng phát viêm gan ứ mật cấp tính có thể xảy ra ngay ở những tuần đầu dùng sản phẩm [6, 7].

Bất kỳ ai khi có ý định sử dụng các chế phẩm bổ sung chiết xuất từ thảo mộc đậm đặc đều cần tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, tuyệt đối không tự điều trị dựa theo quảng cáo truyền miệng.

Nhận biết sớm và xử trí khi gan bị tổn thương

Thời gian ủ bệnh trước khi triệu chứng bùng phát thường dao động từ vài ngày, vài tuần (2-12 tuần) cho đến vài tháng dùng liên tục [1, 2, 7]. Do đó, người đang sử dụng các chế phẩm chứa ashwagandha cần đặc biệt lưu ý các dấu hiệu cảnh báo sớm:

• Mệt mỏi bất thường, uể oải, suy nhược không rõ lý do [2, 7].
• Buồn nôn, chán ăn, khó chịu hoặc đau tức vùng bụng trên bên phải [1, 2, 7].
• Ngứa ngáy dữ dội toàn thân mà không có ban sẩn ngoài da rõ rệt [1, 2, 7].
• Nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, phân nhạt hoặc bạc màu [1, 6, 8].
• Vàng lòng trắng mắt và vàng da [2, 3, 6, 7].

Khi phát hiện một trong những dấu hiệu trên, động thái quan trọng hàng đầu là phải ngừng sử dụng ngay lập tức tất cả các sản phẩm bổ trợ thảo mộc đang dùng và đến cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa - gan mật thăm khám [1, 2, 5]. Ở đa số trường hợp tổn thương gan do ashwagandha trên người không có bệnh gan từ trước, chức năng gan có khả năng tự phục hồi hoàn toàn sau 1 đến 5 tháng kể từ khi ngừng tiếp xúc với thảo dược [2, 6]. Một số ca bệnh nặng có thể cần can thiệp điều trị hỗ trợ như sử dụng thuốc UDCA, corticoid hoặc lọc huyết tương [3, 5, 7].

Nhân sâm Ấn Độ có thể mang lại một số giá trị trong y học cổ truyền, nhưng các chế phẩm cô đặc dạng viên uống hiện nay tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan rõ ràng. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các trào lưu chăm sóc sức khỏe, sử dụng sản phẩm có nguồn gốc minh bạch và luôn lắng nghe cơ thể để bảo vệ lá gan kịp thời.