Rung rúc và huyết áp: Dược liệu này có hạ áp thật không?

Nhiều người bệnh tăng huyết áp thường có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà với mong muốn đưa chỉ số huyết áp về mức lý tưởng mà không cần dùng thuốc tây. Trong số các thảo dược truyền miệng, rung rúc là cái tên nhận được sự quan tâm của không ít người. Nhiều lời đồn cho rằng loại cây này có tác dụng giãn mạch, thanh lọc cơ thể và giải quyết tận gốc bệnh huyết áp cao.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng khoa học hiện nay là: chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây rung rúc có tác dụng hạ huyết áp trên người. Việc tin vào những lời quảng cáo thiếu kiểm chứng có thể dẫn đến hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe tim mạch.

Tăng huyết áp và nguy cơ tổn thương mạch máu

Tăng huyết áp là tình trạng áp lực máu tác động lên thành động mạch tăng cao trong thời gian dài. Khi áp lực tăng, các cơ quan đích như tim, não, thận đều đứng trước nguy cơ tổn thương nặng nề. Do đó, việc ổn định chỉ số áp lực máu là mục tiêu quan trọng hàng đầu trong quản lý bệnh.

Nghiên cứu lâm sàng từ nghiên cứu Strong Heart Study công bố năm 2007 trên 3.520 người tham gia đã cho thấy những thông số huyết áp liên quan trực tiếp đến tổn thương cấu trúc mạch máu ^[1]. Cụ thể, các nhà nghiên cứu nhận thấy áp lực mạch trung tâm liên quan chặt chẽ đến sự phì đại mạch máu và mức độ xơ vữa động mạch hơn so với áp lực tâm thu ^[1]. Trong số 2.403 người tham gia chưa mắc bệnh tim mạch tại thời điểm bắt đầu theo dõi, có 319 người gặp các biến cố tim mạch gây tử vong hoặc không tử vong trong thời gian theo dõi trung bình 4,8 năm (dao động khoảng 1,3 năm) ^[1]. Phân tích đa biến cho thấy áp lực mạch trung tâm dự đoán biến cố tim mạch mạnh hơn áp lực đo ở cánh tay, với tỷ số nguy cơ là 1,15 cho mỗi mức tăng 10 mm Hg ^[1].

Bên cạnh đó, việc kiểm soát huyết áp bằng thuốc cần thực hiện kiên trì và sớm để bảo vệ cơ thể. Dữ liệu từ hai nghiên cứu MESA và CARDIA công bố năm 2015 chỉ ra rằng, ở những người từ 50 tuổi trở lên có huyết áp dưới 120/80 mm Hg nhờ dùng thuốc, tỷ lệ mắc bệnh tim mạch trong 9,5 năm theo dõi vẫn cao gấp đôi so với người duy trì được huyết áp dưới 120/80 mm Hg tự nhiên mà không cần thuốc ^[2]. Ở thời điểm 25 năm trong nghiên cứu CARDIA, những người tiếp xúc với mức huyết áp tâm thu tích lũy cao (chẳng hạn trên 3.000 mm Hg-năm) có tốc độ gia tăng chỉ số khối cơ thất trái nhanh hơn ^[2]. Điều này cho thấy phòng ngừa tăng huyết áp từ sớm là mấu chốt quan trọng, và hạ huyết áp đòi hỏi phác đồ điều trị bài bản chứ không thể dựa vào các giải pháp dân gian tự phát.

Ở cấp độ sinh lý bệnh, các cơn tăng huyết áp cấp tính còn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng tim. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1989 trên 13 quả tim thỏ cô lập cho thấy khi áp lực tưới máu mạch vành tăng từ 100 mm Hg lên mức 130 mm Hg để mô phỏng cơn tăng huyết áp kịch phát, áp lực cuối tâm trương thất trái đã tăng từ mức 15 mm Hg lên 21 mm Hg, cho thấy độ giãn nở tâm trương thất trái bị suy giảm ^[3]. Ngược lại, khi hạ áp lực tưới máu xuống mức sinh lý 70 mm Hg, áp lực tâm thu và áp lực cuối tâm trương đều giảm trở lại mức bình thường ^[3].

Cây rung rúc trong nghiên cứu khoa học

Rung rúc, hay còn gọi là thiết bao kim, có tên khoa học là Berchemia lineata (L.) DC., thuộc họ Táo ta (Rhamnaceae) [4, 8]. Cây phân bố chủ yếu ở khu vực Đông và Đông Nam Á, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam ^[4]. Chiết xuất bộ phận rễ và lá của cây trong y học cổ truyền chủ yếu được ứng dụng để hỗ trợ giảm ho, trừ đờm, chấn thương, vết thương do va đập hoặc rắn cắn, chứ hoàn toàn không có ghi nhận chuyên biệt về điều trị tăng huyết áp ^[4].

Về mặt sinh học và di truyền, bộ gen lục lạp của cây Berchemia lineata đã được giải trình tự hoàn chỉnh vào năm 2020 với chiều dài 154.962 cặp base, bao gồm 112 gen duy nhất ^[4]. Một nghiên cứu năm 2016 về mã vạch DNA cho thấy vùng gen ITS2 có khả năng phân biệt tốt loài Berchemia lineata với các loài họ hàng khác trong chi ^[5]. Hạt của cây có tỷ lệ hạt cứng lên tới 100% và phôi hạt chứa chất ức chế nảy mầm sinh học, khiến cây khó nhân giống tự nhiên ^[6].

Về thành phần hóa học, nghiên cứu định lượng năm 2014 bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy rễ và thân cây rung rúc chứa các hợp chất nhóm anthraquinone như emodin, chrysophanol và physcion ^[7]. Tổng hàm lượng anthraquinone ở phần rễ được xác định là cao hơn so với phần thân của cây ^[7]. Tài liệu hiện có không cung cấp số liệu chứng minh hoạt chất flavonoid trong rung rúc có tác dụng giãn mạch hay hạ huyết áp trên bất kỳ mô hình động vật hay thử nghiệm người nào.

Bằng chứng lâm sàng về hạ áp: Còn là khoảng trống

Mặc dù trong dân gian có lời đồn rung rúc hạ huyết áp hoặc chứa các chất chống oxy hóa, các dữ liệu dược lý hiện nay vẫn chưa chứng thực điều này. Cả trong nghiên cứu thực địa năm 2010 tại Trung Quốc về nguồn dược liệu của chi Berchemia, các nhà khoa học đã kết luận rằng tác dụng dược lực học và sự khác biệt lâm sàng giữa các loài rung rúc vẫn cần được tiếp tục nghiên cứu thêm ^[8].

Do đó, người bệnh cần nhìn nhận thực tế:

• Không có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận cây rung rúc có thể hạ huyết áp ở người.
• Không có dữ liệu về liều lượng an toàn, thời điểm uống hay độc tính tích lũy khi dùng rung rúc kéo dài cho bệnh nhân tim mạch.
• Hoạt chất chính được xác định là anthraquinone trong rễ và thân cây ^[7], vốn liên quan nhiều đến các tác dụng nhuận tràng hoặc kháng viêm nhẹ theo y học cổ truyền, không phải thuốc điều trị huyết áp.

Nguy cơ khi nhầm lẫn loài dược liệu

Một vấn đề lớn khi tự ý tìm hái hoặc mua dược liệu rung rúc trôi nổi là nguy cơ nhầm lẫn loài rất cao. Nghiên cứu thực vật học năm 2010 cho thấy trên thị trường dược liệu, người ta phát hiện có tới 4 loài và phân loài cùng được thu hái và bán chung dưới tên rung rúc hay thiết bao kim, bao gồm Berchemia lineata, Berchemia polyphylla, Berchemia polyphylla var. leioclada và Berchemia floribunda ^[8].

Các loài này có đặc điểm hình thái thân lá cực kỳ giống nhau, mắt thường rất khó phân biệt nếu không có chuyên môn phân loại học thực vật hoặc xét nghiệm mã vạch DNA di truyền [3, 4]. Việc dùng nhầm cây thuốc không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc dị ứng nặng, làm phức tạp thêm tình trạng sức khỏe tim mạch vốn đã nhạy cảm.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Tăng huyết áp là bệnh mạn tính nguy hiểm, bất kỳ sự can thiệp thiếu cơ sở khoa học nào cũng dẫn đến rủi ro. Các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng rung rúc:

• Người đang được chẩn đoán tăng huyết áp: Ngừng thuốc kê đơn để uống nước lá, rễ rung rúc có thể gây ra cơn tăng huyết áp kịch phát, dẫn đến tai biến mạch máu não hoặc suy tim cấp ^[3].
• Người có bệnh lý mạch vành, phì đại cơ tim: Huyết áp dao động thất thường do tự ý bỏ trị sẽ làm gia tăng tổn thương cấu trúc tim và mạch máu [1, 2].
• Phụ nữ mang thai và người có bệnh lý suy gan, suy thận: Chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính nào trên người để đảm bảo tính an toàn của cây thuốc này đối với thai nhi hay chức năng lọc của thận.

Lời khuyên áp dụng trong thực tế

Người bệnh huyết áp cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được chứng minh hiệu quả và an toàn:

• Dùng thuốc theo chỉ định: Không bao giờ tự ý dừng hoặc giảm liều thuốc hạ áp bác sĩ đã kê đơn.
• Chế độ ăn uống: Giảm muối trong khẩu phần hằng ngày, tăng cường rau củ quả, hạn chế mỡ động vật và đồ uống có cồn.
• Lối sống vận động: Duy trì đi bộ, tập thể dục vừa sức ít nhất 30 phút mỗi ngày để hỗ trợ cải thiện tuần hoàn tự nhiên.
• Thận trọng với dược liệu: Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi muốn uống thêm bất kỳ loại nước lá hay thang thuốc nam nào, tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cây rung rúc hiện tại chỉ là một đối tượng nghiên cứu thực vật và hoạt chất hóa học thô, chưa phải thuốc điều trị tăng huyết áp. Người dân cần tỉnh táo trước các thông tin truyền miệng, tránh lấy sức khỏe của bản thân ra làm nơi thử nghiệm những bài thuốc chưa được kiểm chứng.