Nhiều người thấy tóc rụng nhiều liền vội vàng mua các loại viên uống kẽm về dùng với hy vọng phục hồi mái tóc. Tuy nhiên, tình trạng rụng tóc xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau và không phải trường hợp nào uống vi chất này cũng đem lại hiệu quả.

Bổ sung kẽm chỉ thực sự phát huy tác dụng khi cơ thể bị thiếu hụt kẽm thực sự, đặc biệt trong các trường hợp rụng tóc lan tỏa (telogen effluvium) liên quan đến dinh dưỡng hoặc kém hấp thu [1], [2]. Với rụng tóc nội tiết tố do di truyền (androgenetic alopecia), việc tự ý uống kẽm thường không đem lại hiệu quả rõ rệt [3], [4].

Vai trò của kẽm đối với nang tóc

Kẽm là một khoáng chất thiết yếu tham gia duy trì trạng thái cân bằng nội môi của cơ thể, là thành phần cấu tạo nên nhiều hormone, phân tử tín hiệu và enzyme quan trọng [1]. Đối với nang tóc, kẽm giữ vai trò cốt lõi trong việc đảm bảo tính ổn định của cấu trúc DNA cũng như vận hành các cơ chế sửa chữa tế bào, vốn là nền tảng để sợi tóc phát triển bình thường [5].

Bên cạnh đó, kẽm còn hoạt động như một chất ức chế mạnh quá trình thoái triển của nang tóc và thúc đẩy giai đoạn phục hồi chu kỳ mọc tóc [6]. Khoáng chất này tham gia vào hoạt động của các enzyme kim loại (metalloenzymes), con đường truyền tín hiệu hedgehog và điều hòa miễn dịch cần thiết nhằm kiểm soát chu kỳ sợi tóc [1]. Thiếu kẽm có thể bắt nguồn từ chế độ ăn thiếu hụt, hội chứng kém hấp thu, mất qua đường tiêu hóa, bài tiết qua nước tiểu hoặc do tác dụng phụ của một số loại thuốc [1]. Khi thiếu hụt nghiêm trọng, cơ thể có thể xuất hiện hội chứng gồm tiêu chảy, trầm cảm, viêm da và rụng tóc [2], [7].

Phân biệt rụng tóc do thiếu vi chất và rụng tóc nội tiết

Để biết có nên uống kẽm hay không, người bệnh cần phân biệt rõ hai dạng rụng tóc phổ biến: rụng tóc telogen effluvium và rụng tóc nội tiết tố androgen.

Rụng tóc telogen effluvium là tình trạng rụng tóc lan tỏa toàn bộ da đầu, không để lại sẹo, xảy ra khi chu kỳ phát triển của tóc bị gián đoạn do các sang chấn thể chất, căng thẳng tâm lý hoặc thiếu hụt dinh dưỡng, khiến một lượng lớn sợi tóc cùng lúc bước vào giai đoạn thoái hóa [3]. Dạng rụng tóc này thường xuất hiện đồng đều khắp đầu, chân tóc rụng có hình củ hành đặc trưng của sợi tóc pha telogen [8]. Ngược lại, rụng tóc nội tiết tố androgen (androgenetic alopecia) là nguyên nhân gây rụng tóc tiến triển phổ biến nhất, chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố di truyền và hormone [3]. Dạng này tiến triển theo thời gian: khoảng 30% nam giới da trắng mắc phải ở tuổi 30, tăng lên 50% ở tuổi 50 và đạt tới 80% khi 70 tuổi [3]. Biểu hiện thường là tóc mỏng dần ở vùng thái dương, trán hoặc đỉnh đầu, tạo thành hình chữ M ở nam giới hoặc thưa dọc đường ngôi giữa theo thang Ludwig ở nữ giới [3].

Các bằng chứng khoa học về nồng độ kẽm và rụng tóc

Nhiều nghiên cứu y khoa đã phân tích mối liên quan giữa lượng kẽm trong huyết thanh với từng thể rụng tóc khác nhau.

Một nghiên cứu vào năm 2024 tại Iraq kiểm tra tình trạng kẽm trên 200 đối tượng người Kurd, gồm 125 bệnh nhân rụng tóc (rụng tóc từng mảng, rụng tóc nội tiết ở nam và nữ, rụng tóc telogen) và 75 người đối chứng khỏe mạnh [6]. Kết quả đo bằng kỹ thuật so màu cho thấy nồng độ kẽm huyết thanh ở nhóm rụng tóc thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p = 0.002) [6]. Trong các nhóm bệnh, nhóm rụng tóc telogen effluvium ghi nhận mức kẽm huyết thanh trung bình thấp nhất (p = 0.006) với tỷ suất chênh (odds ratio) cao hơn hẳn các nhóm khác là 4,61 [6]. Đáng chú ý, 9,6% bệnh nhân rụng tóc bị thiếu kẽm nặng và 34,4% thiếu từ nhẹ đến trung bình, trong khi nhóm khỏe mạnh không có ai thiếu nặng và chỉ 1,3% thiếu nhẹ đến vừa [6].

Năm 2023, một nghiên cứu bệnh chứng khác so sánh 32 bệnh nhân rụng tóc từng mảng (alopecia areata) thể nặng với 32 người khỏe mạnh đồng đều về tuổi và giới tính [5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện nồng độ kẽm huyết thanh ở nhóm rụng tóc từng mảng thấp hơn có ý nghĩa thống kê (p = 0.017), và tỷ lệ thiếu kẽm cũng phổ biến hơn rõ rệt (p = 0.011) [5]. Nghiên cứu còn chỉ ra mối tương quan nghịch giữa nồng độ kẽm trong máu và mức độ nghiêm trọng của bệnh rụng tóc từng mảng (rho = 0.006) [5].

Đối với rụng tóc nội tiết, tổng quan năm 2022 tổng hợp 5 nghiên cứu đo kẽm huyết thanh ở bệnh nhân rụng tóc nội tiết [3]. Một nghiên cứu trên nữ giới ghi nhận nồng độ kẽm thấp hơn nhóm chứng, và người có kiểu rụng tóc Ludwig có kẽm huyết tương thấp hơn [3]. Một số nghiên cứu ở nam giới của Kondrakhina và El Esway cũng ghi nhận thay đổi về chỉ số kẽm, nhưng mối liên hệ giữa cấp độ hói và mức kẽm không có ý nghĩa thống kê [3]. Trong nghiên cứu của Gowda, thiếu kẽm chỉ xuất hiện ở 11,76% bệnh nhân rụng tóc kiểu nam giới [3].

Khi nào việc bổ sung kẽm đem lại hiệu quả thực sự?

Dữ liệu lâm sàng chỉ ra rằng việc bổ sung kẽm chỉ phát huy tác dụng chữa rụng tóc rõ ràng khi người bệnh được xác định có tình trạng thiếu hụt kẽm từ trước.

Năm 2012, một can thiệp lâm sàng điều trị cho 5 bệnh nhân rụng tóc telogen effluvium có kèm theo thiếu kẽm bằng dạng polaprezinc đường uống [1]. Kết quả ghi nhận toàn bộ 5 bệnh nhân đều khỏi hoặc cải thiện rõ rệt tình trạng rụng tóc sau quá trình dùng thuốc [1]. Điều này chứng minh việc khôi phục mức kẽm giúp tái kích hoạt hoạt động của các enzyme và con đường dẫn truyền tín hiệu điều hòa chu kỳ sợi tóc [1].

Một nghiên cứu năm 1996 theo dõi 130 bệnh nhân sau phẫu thuật thu nhỏ dạ dày (vertical gastroplasty) điều trị béo phì bệnh lý [2]. Dù được uống bổ sung đa vitamin định kỳ, 47 bệnh nhân vẫn bị rụng tóc lan tỏa do thiếu hụt vi chất và khoáng chất [2]. Khi được chỉ định uống kẽm sulfat liều 200 mg x 3 lần mỗi ngày (tương đương 600 mg kẽm sulfat/ngày), tình trạng rụng tóc ngừng lại và tóc mọc lại ở toàn bộ bệnh nhân [2]. Đáng chú ý, khi 5 bệnh nhân ngừng uống kẽm, tóc bị rụng trở lại, nhưng sau khi tiếp tục dùng lại liều 600 mg mỗi ngày, hiện tượng rụng tóc đã được đảo ngược hoàn toàn trong vòng 6 tháng [2].

Trường hợp thiếu kẽm cấp tính trong nuôi dưỡng tĩnh mạch năm 1975 cũng cho thấy liệu pháp truyền kẽm mang lại phản hồi rất ấn tượng, giúp đảo ngược các tổn thương da và hỗ trợ tóc mọc lại dù quá trình mọc tóc diễn ra chậm hơn phục hồi ngoài da [7]. Năm 2013, một báo cáo ca bệnh ghi nhận nữ bệnh nhân 28 tuổi bị suy giáp kết hợp thiếu kẽm với triệu chứng rụng tóc lan tỏa nặng, tổn thương da tróc vảy và test kéo tóc dương tính [8]. Nghiên cứu chỉ ra kẽm cần thiết để tổng hợp hormone tuyến giáp, ngược lại hormone tuyến giáp cần thiết để hấp thu kẽm; rụng tóc do suy giáp có thể không cải thiện nếu chỉ dùng thyroxine mà không bổ sung thêm kẽm [8].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ rụng tóc là do thiếu vi chất và bổ sung kẽm liều cao sẽ giúp tóc dày hơn. Thực tế, tổng quan y khoa năm 2019 khẳng định dữ liệu liên hệ giữa nồng độ kẽm với rụng tóc telogen và rụng tóc nội tiết là không đồng nhất, do đó việc xét nghiệm sàng lọc kẽm đại trà cho mọi người bị rụng tóc là không được khuyến cáo [4].

Tổng quan năm 2022 cũng nêu rõ các dữ liệu về kẽm ở bệnh nhân rụng tóc telogen còn nhiều mâu thuẫn: trong 4 nghiên cứu trên phụ nữ rụng tóc telogen, có tới 3 nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ kẽm giữa người bệnh và nhóm đối chứng khỏe mạnh, chỉ có 1 nghiên cứu tại Bangladesh ghi nhận mức kẽm thấp hơn [3]. Rụng tóc do nội tiết tố chịu chi phối lớn bởi yếu tố gen, bổ sung kẽm đơn thuần không thể đảo ngược quá trình hói đầu nếu không điều trị đúng cơ chế nội tiết [3], [4].

Những ai cần thận trọng trước khi bổ sung kẽm?

Việc tự ý mua các viên uống bổ sung kẽm không qua xét nghiệm có thể tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe. Người bệnh không nên tự ý dùng kẽm liều cao kéo dài vì có thể dẫn tới quá liều, gây mất cân bằng với các vi chất khác trong cơ thể.

Những nhóm người có nguy cơ cao thiếu kẽm cần đi khám chuyên khoa bao gồm: bệnh nhân sau phẫu thuật đường tiêu hóa hoặc phẫu thuật giảm béo do suy giảm khả năng hấp thu [2], người bệnh nuôi dưỡng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch lâu ngày [7], bệnh nhân có bệnh lý tuyến giáp kết hợp rụng tóc lan tỏa kéo dài [8], hoặc người mắc các bệnh tự miễn như rụng tóc từng mảng [5]. Khi nghi ngờ rụng tóc do thiếu chất, người bệnh cần đến cơ sở y tế thực hiện xét nghiệm định lượng kẽm huyết thanh để bác sĩ chẩn đoán chính xác trước khi ra quyết định điều trị [5], [6].

Áp dụng thực tế để nuôi dưỡng tóc đúng cách

Nếu bạn đang gặp tình trạng rụng tóc nhiều bất thường, bước đầu tiên là đến gặp bác sĩ da liễu để soi nang tóc, làm test kéo tóc và kiểm tra nguyên nhân là rụng tóc telogen, rụng tóc nội tiết hay bệnh lý miễn dịch [8], [3].

Chỉ bắt đầu uống bổ sung kẽm khi có kết quả xét nghiệm máu cho thấy nồng độ kẽm thấp dưới mức bình thường và được bác sĩ chỉ định phác đồ rõ ràng [5], [1]. Tuyệt đối không tự ý dùng các liều điều trị cao như liều 200 mg kẽm sulfat từng dùng trong các ca sau phẫu thuật khi chưa có giám sát y khoa [2]. Thay vào đó, hãy duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, đa dạng thực phẩm để cung cấp vi chất tự nhiên, kết hợp nghỉ ngơi điều độ nhằm hạn chế căng thẳng thể chất lẫn tinh thần – yếu tố hàng đầu kích hoạt rụng tóc telogen [3].

Hiểu đúng nguyên nhân rụng tóc là chìa khóa duy nhất giúp bạn lấy lại mái tóc chắc khỏe mà không tốn kém hay gây hại cho cơ thể.