Trong các bữa tiệc hay buổi gặp mặt của cánh mày râu, bình rượu ngâm ba kích tím thẫm thường được nâng chén với lời ca tụng là "thần dược" giúp bổ thận tráng dương, tăng cường sinh lý. Nhiều người tin rằng chỉ cần uống vài ly rượu thuốc này mỗi ngày là có thể duy trì phong độ phòng the bền bỉ và bảo vệ chức năng thận.

Tuy nhiên, liệu rượu ngâm ba kích có thực sự mang lại công hiệu thần kỳ như lời đồn thổi, hay đây chỉ là thói quen truyền miệng tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, câu trả lời hoàn toàn không đơn giản là "càng uống càng bổ". Củ ba kích quả thực có chứa một số hoạt chất sinh học mang lại tác động tích cực đối với sức khỏe sinh sản trên mô hình thực nghiệm, nhưng việc ngâm củ thảo mộc này vào rượu rồi uống thiếu kiểm soát lại có thể gây phản tác dụng nghiêm trọng, làm tổn hại chính các cơ quan mà người dùng đang muốn bồi bổ.

Ba kích trong y học cổ truyền và nhận diện dược tính thực tế

Cây ba kích (có tên khoa học là Morinda officinalis How) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong nền y học cổ truyền phương Đông. Thảo dược này vốn được ghi nhận với công năng nổi bật là bổ thận dương, tăng cường sức mạnh gân cốt và hỗ trợ điều trị các chứng đau lưng mỏi gối, suy giảm sinh lực [1]. Phần rễ củ của cây chứa nhiều thành phần hóa học phức tạp, trong đó nhóm chất oligosaccharide được xem là một trong những thành phần hoạt tính quan trọng bậc nhất tạo nên tác dụng sinh học [1].

Tuy nhiên, y học cổ truyền cũng quy định rất chặt chẽ về cách chế biến ba kích trước khi dùng làm thuốc chứ không tùy tiện sử dụng củ tươi. Hoạt tính bảo vệ cơ quan sinh sản của ba kích phụ thuộc rất lớn vào phương thức xử lý và bào chế thảo dược này [1]. Khi chưa được xử lý đúng kỹ thuật, các hợp chất trong củ ba kích chưa được hoạt hóa tối ưu, thậm chí phần lõi của rễ cây còn có thể mang lại những tác dụng phụ không mong muốn đối với hệ tuần hoàn và tiêu hóa của người sử dụng.

Chính vì vậy, quan niệm mua củ ba kích tươi trôi nổi trên thị trường về rửa sạch rồi ném nguyên củ vào bình rượu ngâm uống là một sai lầm phổ biến ngay từ khâu tiếp cận thảo dược, biến một vị thuốc quý thành đồ uống tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Bằng chứng khoa học về tác dụng của ba kích đối với hệ sinh sản

Để làm sáng tỏ cơ chế sinh học của vị thuốc này, các nhà khoa học hiện đại đã tiến hành nhiều nghiên cứu chi tiết về chiết xuất từ rễ cây ba kích. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đi sâu tìm hiểu cơ chế bảo vệ của các thành phần oligosaccharide chiết xuất từ ba kích (Morinda officinalis oligosaccharides - MOOs) đối với tổn thương oxy hóa ở hệ sinh sản [1]. Nghiên cứu này được thực hiện trên mô hình chuột đực bị gây tổn thương hệ sinh sản bằng hóa chất cyclophosphamide [1].

Kết quả thử nghiệm cho thấy các oligosaccharide từ ba kích đã qua chế biến có tác dụng dược lý vượt trội hơn hẳn so với dạng ba kích thô [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận sự cải thiện rõ rệt ở nhiều chỉ số chất lượng tinh trùng, bao gồm việc gia tăng số lượng tinh trùng, nâng cao tỷ lệ sống của tinh trùng và làm giảm đáng kể tỷ lệ tinh trùng bị dị tật, đồng thời cải thiện các chỉ số sinh hóa huyết thanh của chuột thí nghiệm [1]. Thông qua các phương pháp phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp đầu dò tán xạ bay hơi (HPLC-ELSD) cùng các mô hình toán học, nhóm nghiên cứu đã xác định các chất chỉ thị chất lượng (Q-markers) liên quan chặt chẽ đến hiệu quả bảo vệ chống tổn thương oxy hóa sinh sản, tiêu biểu như 1 F-fructofuranosylnystose, nystose, 1-kestose cùng các đỉnh phân tích X2-X5 với mức độ tương quan tương đối đều đạt trên 0,6 [1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác vào năm 2015 đã đánh giá tác động của dịch chiết nước từ ba kích đối với sự suy giảm trục hạ đồi - tuyến yên - tinh hoàn trên chuột cống đực Sprague-Dawley [2]. Trục nội tiết này đóng vai trò sống còn trong việc điều hòa chức năng sinh sản nam giới thông qua việc tiết nhịp nhàng các hormone GnRH, LH, FSH và testosterone [2]. Testosterone là hormone sinh dục nam chủ chốt, và sự suy giảm nồng độ chất này sẽ kéo theo hàng loạt rối loạn sinh sản nghiêm trọng [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết dạng nước của ba kích có tiềm năng can thiệp và hỗ trợ cải thiện tình trạng rối loạn chức năng trục nội tiết sinh dục vốn gây suy giảm hormone và chất lượng tinh trùng [2].

Không chỉ dừng lại ở hệ sinh sản, các oligosaccharide chiết xuất từ ba kích còn được chứng minh là có tác động tích cực lên hệ thần kinh trung ương. Một nghiên cứu vào năm 2016 trên chuột cống cho thấy hoạt chất oligosaccharide từ ba kích thể hiện tác dụng chống trầm cảm và gia tăng khả năng chống chịu stress thông qua con đường truyền tín hiệu BDNF-GSK-3beta-beta-Catenin tại vùng vỏ não trước trán [3]. Điều này lý giải tại sao vị thuốc này giúp giải tỏa căng thẳng thần kinh – một yếu tố tâm lý thường gián tiếp gây ức chế sinh lý ở phái mạnh.

Nghịch lý ngâm rượu: Khi dung môi phá hủy dược tính

Mặc dù các hoạt chất sinh học tinh chế từ ba kích cho thấy nhiều tiềm năng trên mô hình phòng thí nghiệm, việc người dân đem ngâm thảo dược này vào rượu trắng nồng độ cao lại tạo ra một câu chuyện hoàn toàn trái ngược. Rượu ngâm không hề đồng nghĩa với dịch chiết nước hay các oligosaccharide tinh khiết được dùng trong các nghiên cứu khoa học [1], [2].

Chất cồn (ethanol) có trong rượu thực chất là một chất ức chế hệ thần kinh trung ương và là một trong những tác nhân hàng đầu gây hại cho sức khỏe sinh sản nam giới [4], [5]. Theo các đánh giá y khoa về yếu tố môi trường và lối sống, việc sử dụng rượu bia cùng với thuốc lá là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm chức năng sinh sản ở nam giới [4], [5]. Độc tính của cồn có thể tấn công vào nhiều cấp độ khác nhau của hệ thống sinh dục nam: từ vùng dưới đồi, tuyến yên, tinh hoàn cho đến giai đoạn sau tinh hoàn [4]. Hậu quả của quá trình này là làm suy giảm quá trình sinh tinh, làm hỏng chức năng tinh trùng, đồng thời gây rối loạn nội tiết tố và dẫn tới tình trạng rối loạn chức năng tình dục [4].

Các tài liệu y học ghi nhận việc lạm dụng rượu mạn tính gây tổn hại nặng nề đến cả khả năng thụ thai lẫn phong độ tình dục (potency) của nam giới [6]. Khi uống rượu ngâm ba kích quá chén, lượng cồn nạp vào cơ thể sẽ ức chế quá trình sản sinh testosterone tự nhiên của tinh hoàn, làm giãn mạch ngoại vi tạm thời khiến người uống có cảm giác hưng phấn ảo, nhưng sau đó sẽ gây ra tình trạng rối loạn cương dương, xuất tinh sớm hoặc giảm ham muốn kéo dài [4], [6]. Hơn nữa, thận và gan phải làm việc cật lực để chuyển hóa lượng độc tố acetaldehyde sinh ra từ rượu, khiến chức năng lọc thải bị quá tải nghiêm trọng.

Cạm bẫy từ độc tố nếu sơ chế và ngâm sai cách

Một nguy cơ rất lớn khác đến từ chính quy trình ngâm rượu tự phát tại các hộ gia đình. Ba kích trong tự nhiên có phần lõi gỗ cứng chạy dọc thân rễ. Theo kinh nghiệm bào chế dược liệu truyền thống, phần lõi này bắt buộc phải được bóc tách và loại bỏ hoàn toàn trước khi dùng. Nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra rằng ba kích cần trải qua quá trình chế biến thích hợp mới tối ưu hóa được hoạt tính sinh học của các hợp chất oligosaccharide và loại trừ các tạp chất bất lợi [1]. Nếu ngâm nguyên cả củ tươi còn nguyên lõi, các thành phần kích thích trong lõi gỗ có thể hòa tan vào rượu, gây ra hiện tượng tim đập nhanh, chóng mặt, đau đầu dữ dội và cồn cào ruột gan sau khi uống.

Nguy hiểm hơn, nhiều người tiêu dùng mua phải các loại rượu trắng tự nấu không đạt chuẩn chất lượng để làm rượu ngâm. Những loại rượu này thường chứa hàm lượng tạp chất cao như methanol, aldehyde và furfural vượt ngưỡng cho phép. Khi kết hợp cồn công nghiệp hoặc rượu kém chất lượng với thảo dược chưa được làm sạch nấm mốc, bình rượu thuốc sẽ trở thành một dung dịch chứa đầy độc tố gây tổn thương tế bào gan, suy giảm chức năng cầu thận cấp tính và ngộ độc thần kinh.

Ngoài ra, việc thu hái củ ba kích không rõ nguồn gốc còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm các kim loại nặng, thuốc bảo vệ thực vật hoặc chất chống mối mọt. Thay vì bồi bổ ngũ tạng, người uống vô tình đưa một lượng chất độc tích tụ dần vào cơ thể qua từng chén rượu mỗi ngày.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Khi nhìn nhận các công bố khoa học về cây ba kích một cách khách quan, bạn đọc cần hết sức tỉnh táo trước các giới hạn thực tế. Hầu hết các thử nghiệm chứng minh công dụng của ba kích hiện nay mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên động vật (như chuột đực, chuột cống) hoặc trên các dòng tế bào cô lập [1], [2], [3].

Các chuyên gia y học sinh sản đã nhiều lần nhấn mạnh rằng việc ngoại suy các kết quả nghiên cứu thu được từ động vật thí nghiệm sang cơ thể người là một rào cản rất lớn và phức tạp [4], [5]. Hệ thống sinh sản của con người chịu sự chi phối bởi vô số yếu tố nội sinh và ngoại sinh đan xen, do đó một chất có tác dụng chống oxy hóa hay bảo vệ tinh trùng trên chuột chưa chắc đã mang lại hiệu quả tương tự khi dung nạp vào cơ thể người [4], [5].

Đặc biệt, hoàn toàn không có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh rằng việc uống "rượu ngâm củ ba kích" giúp cải thiện chức năng thận hay chữa khỏi bệnh yếu sinh lý. Mọi nghiên cứu y học chính thống đều sử dụng dịch chiết dạng nước hoặc phân lập các nhóm hoạt chất tinh khiết như oligosaccharide được kiểm soát nghiêm ngặt về nồng độ [1], [2], chứ không ai sử dụng hỗn dịch ngâm cồn ethanol nồng độ cao để bồi bổ sức khỏe.

Những ai tuyệt đối nên thận trọng hoặc tránh dùng?

Trước những tác động dược lý mạnh mẽ và nguy cơ từ cồn, việc sử dụng các chế phẩm từ ba kích, đặc biệt là rượu ngâm, đòi hỏi sự thận trọng rất lớn từ người dùng:

  • Người có bệnh lý về gan và thận: Những bệnh nhân viêm gan, gan nhiễm mỡ, xơ gan, suy thận tuyệt đối không được sử dụng rượu ba kích. Cồn và các chất cần chuyển hóa qua gan sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng của các cơ quan này.
  • Nam giới đang gặp vấn đề hiếm muộn, suy giảm chất lượng tinh trùng: Mặc dù hoạt chất trong ba kích có tính chống oxy hóa [1], nhưng lượng cồn đi kèm lại là chất độc làm hỏng tinh trùng và rối loạn nội tiết [4], [5]. Nhóm đối tượng này cần tránh xa rượu bia để bảo vệ khả năng sinh sản [4], [6].
  • Người mắc bệnh tim mạch, cao huyết áp: Ba kích thô chưa rút lõi hoặc ngâm rượu nồng độ cao có thể kích thích tim đập nhanh, làm tăng huyết áp đột ngột, rất nguy hiểm cho người có tiền sử bệnh tim.
  • Người có thể trạng âm hư hỏa vượng: Theo y học cổ truyền, người hay bị bốc hỏa, lòng bàn tay bàn chân nóng, miệng khô táo bón không nên tự ý dùng các vị thuốc có tính ấm nóng trợ dương như ba kích vì sẽ làm tình trạng mất cân bằng trong cơ thể nặng thêm.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn và đúng khoa học

Để khai thác được lợi ích sinh học của ba kích mà không rước họa vào thân, bạn đọc nên thay đổi tư duy dùng thảo dược dựa trên các nguyên tắc khoa học:

Thứ nhất, tuyệt đối không coi rượu ngâm ba kích là thức uống hàng ngày để tăng cường bản lĩnh đàn ông. Nếu vẫn muốn thưởng thức rượu ba kích như một nét văn hóa ẩm thực trong các dịp lễ tết, người trưởng thành khỏe mạnh chỉ nên nhấp một lượng rất nhỏ (khoảng 15-20 ml mỗi ngày), không uống dồn dập và không uống khi bụng đói.

Thứ hai, việc sơ chế phải tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật y học: rửa sạch củ, phơi héo nhẹ rồi chẻ dọc để bóc bỏ hoàn toàn phần lõi gỗ bên trong, chỉ lấy phần thịt củ để sử dụng [1]. Thảo dược qua chế biến đúng cách sẽ giúp phát huy tối đa các thành phần oligosaccharide hữu ích và hạn chế tác dụng phụ [1].

Thứ ba, thay vì ngâm rượu, cách sử dụng an toàn và khoa học hơn nhiều là dùng ba kích dưới dạng sắc nước uống cùng các vị thuốc khác theo đơn kê của bác sĩ y học cổ truyền, hoặc sử dụng các sản phẩm cao chiết dạng nước đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và loại bỏ tạp chất độc hại [2].

Cuối cùng, chức năng thận và sinh lý nam giới là tấm gương phản chiếu tổng hòa lối sống. Để duy trì phong độ bền vững, nam giới cần xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước, ngủ đủ giấc, tập thể dục đều đặn và hạn chế tối đa các thói quen xấu như hút thuốc lá hay lạm dụng rượu bia [4], [5]. Khi gặp các vấn đề về rối loạn cương dương hay hiếm muộn, người bệnh nên đến khám tại các bệnh viện chuyên khoa nam học thay vì tự ý tìm kiếm sự trợ giúp từ những bình rượu ngâm không rõ thực hư.