Lời đồn về ly rượu vang bảo vệ trái tim

Nhiều người giữ thói quen nhâm nhi một ly rượu vang đỏ mỗi tối với niềm tin thức uống này giúp làm sạch mạch máu và ngăn ngừa đột quỵ. Quan niệm này bắt nguồn từ hiện tượng "Nghịch lý người Pháp", khi tỷ lệ mắc bệnh tim mạch vành tại Pháp được ghi nhận ở mức tương đối thấp dù chế độ ăn chứa nhiều chất béo bão hòa [1], [2].

Tuy nhiên, mối liên hệ giữa rượu vang đỏ và sức khỏe tim mạch thực tế phức tạp hơn rất nhiều. Khoa học hiện đại không xem rượu vang đỏ là "thần dược" bảo vệ tim mạch, bởi tác dụng sinh học tiềm năng đến từ các hợp chất thực vật chứ không phải cồn, trong khi nguy cơ độc chất từ ethanol luôn hiện hữu [3], [1].

Uống rượu vang đỏ để phòng bệnh tim mạch là một nhận định thiếu cơ sở vững chắc khi xét trên lâm sàng ở người [3]. Bất kỳ lợi ích tiềm năng nào của các hợp chất sinh học cũng có thể bị triệt tiêu bởi tác hại trực tiếp của cồn đối với các cơ quan nội tạng.

Bản chất của resveratrol và cơ chế sinh học

Resveratrol là một hợp chất polyphenol tự nhiên mang cấu trúc stilbene, được tìm thấy chủ yếu trong vỏ quả nho và là hoạt chất được chú ý nhiều nhất trong rượu vang đỏ [3], [4]. Hoạt chất này được cho là giữ vai trò hàng đầu trong các tác động sinh học tích cực mà rượu vang đỏ mang lại [3].

Trong các mô hình sinh học, resveratrol thể hiện phổ hoạt tính rộng bao gồm chống oxy hóa, chống viêm, kháng kết tập tiểu cầu và chống đông máu [3]. Hợp chất này giúp làm giảm tổn thương động mạch, giảm hoạt tính của angiotensin-II, kích thích sản sinh oxit nitric nội mô và làm giảm kết tập tiểu cầu [1]. Ngoài ra, resveratrol còn thúc đẩy các con đường sinh tồn tế bào, làm giảm sự oxy hóa phân tử cholesterol tỉ trọng thấp (LDL-C) và giảm hình thành mảng xơ vữa [5], [1].

Ở mức độ phân tử, resveratrol còn kích hoạt nhóm protein sirtuin (như SIRT-1), liên quan đến việc kéo dài tuổi thọ tế bào và giảm hiện tượng chết theo chương trình ở tế bào cơ tim khi suy tim [1], [6]. Rượu vang đỏ cũng chứa nhiều polyphenol khác như catechin, epicatechin, quercetin, anthocyanin và proanthocyanidin ở hạt nho [5], [4]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy resveratrol và quercetin có khả năng ức chế yếu tố mô (tissue factor) - chất kích hoạt chuỗi đông máu dẫn đến huyết khối gây nhồi máu cơ tim [7].

Nghiên cứu khoa học nói gì về resveratrol?

Dù có cơ chế tác động hứa hẹn trong phòng thí nghiệm, giá trị thực tế của hoạt chất này trên cơ thể người vẫn là một dấu hỏi lớn.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá toàn diện các thử nghiệm thực nghiệm và lâm sàng về tác động của resveratrol lên hệ tim mạch [3]. Tác giả phân tích các phân tích gộp (meta-analysis) đánh giá hiệu quả điều trị của hợp chất này trên người [3]. Kết quả cho thấy các phân tích gộp có xác nhận một số tác động sinh học, nhưng khi đánh giá bằng công cụ SYRCLE, các nghiên cứu gốc lại chịu nguy cơ sai số hệ thống cao (high risk of bias) và số liệu chưa được trình bày rõ ràng [3]. Nghiên cứu kết luận rằng bất chấp hàng loạt bài báo và nghiên cứu lâm sàng, lợi ích của resveratrol đối với bệnh tim mạch chưa được khẳng định rõ ràng ở người, đòi hỏi thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược để kiểm chứng tính an toàn và hiệu quả [3].

Về câu hỏi cồn hay polyphenol mang lại tác động, một thử nghiệm trên động vật năm 2005 đã so sánh rượu vang đỏ chứa cồn, rượu vang đỏ khử cồn và resveratrol tinh khiết [2]. Thử nghiệm dùng mô hình thỏ tăng cholesterol máu bằng chế độ ăn 1,5% cholesterol trong 12 tuần [2]. Động vật được bổ sung nước chứa resveratrol (3 mg/kg/thể trọng/ngày) hoặc rượu vang (4 ml/kg/thể trọng/ngày, chứa 3,98 mg/l resveratrol ở loại thường và 3,23 mg/l ở loại khử cồn) [2].

Kết quả cho thấy cả rượu thường, rượu khử cồn và resveratrol đơn thuần đều không làm thay đổi sự gia tăng lipid máu do chế độ ăn gây ra [2]. Tuy nhiên, diện tích, mật độ mảng xơ vữa động mạch chủ ngực và độ dày lớp nội mạc mạch máu ở các nhóm này đều giảm đáng kể so với nhóm đối chứng [2]. Kết quả chỉ ra rằng chính các hợp chất polyphenol tự nhiên chứ không phải thành phần ethanol mang lại tác dụng hạn chế xơ vữa [2].

Tại các nghiên cứu trên tế bào bạch cầu đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) ở người năm 2007, các dẫn xuất cấu trúc của resveratrol có khả năng ức chế yếu tố mô mạnh gấp 2 đến 10 lần bản thân resveratrol, đồng thời nghiên cứu ghi nhận không có bằng chứng về tác động hiệp đồng giữa các polyphenol có trong rượu vang đỏ [7]. Thậm chí, trong số các phenolics chính của rượu vang, quercetin mới là chất ức chế yếu tố mô vượt trội hơn [7].

Giới hạn bằng chứng và vấn đề sinh khả dụng

Phần lớn các dữ liệu ca ngợi rượu vang đỏ bắt nguồn từ nghiên cứu dịch tễ quan sát thấy đường cong chữ J giữa lượng cồn tiêu thụ và tỷ lệ tử vong [1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dịch tễ ủng hộ lợi ích vượt trội cụ thể của rượu vang đỏ so với vang trắng là chưa đủ mạnh, và hiện tượng "Nghịch lý người Pháp" có thể bị gây nhiễu bởi các yếu tố lối sống khác [1].

Điểm nghẽn lớn nhất của việc dùng rượu vang để lấy resveratrol nằm ở sinh khả dụng và hàm lượng hoạt chất [8]. Hàm lượng resveratrol tự nhiên trong rượu vang rất thấp; chẳng hạn trong nghiên cứu thực nghiệm năm 2005, rượu vang đỏ chỉ chứa khoảng 3,23 đến 3,98 mg/l [2]. Để đạt được mức liều có hoạt tính sinh học tương đương nghiên cứu thực nghiệm (3 mg/kg thể trọng), một người bình thường không thể uống đủ lượng rượu vang cần thiết mà không bị ngộ độc cồn cấp hoặc mạn tính [2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2015 đã chỉ ra vấn đề nan giải về sinh khả dụng của resveratrol khi hấp thu qua đường tiêu hóa [8]. Lượng polyphenol nhận được từ một ly rượu vang mỗi ngày là rất nhỏ so với hàm lượng thử nghiệm trong các viên uống hoặc hoạt chất tinh khiết [8]. Dù các nghiên cứu ngắn hạn với rượu vang đỏ khử cồn cho thấy một số cải thiện về thông số tim mạch trên người, bằng chứng dài hạn về giảm tử vong do dùng rượu vang vẫn chưa thể chứng minh [3], [1].

Hiểu lầm thường gặp về rượu vang đỏ

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng uống rượu vang đỏ hàng ngày với lượng bất kỳ đều tốt cho mạch máu. Mặc dù uống rượu điều độ từng được gắn với việc giảm nguy cơ bệnh mạch vành trong một số báo cáo dịch tễ học, việc tiêu thụ cồn quá mức luôn dẫn đến các bệnh mạn tính và biến cố tim mạch nguy hiểm [5].

Một hiểu lầm khác là quy toàn bộ tác dụng chống oxy hóa của chế độ ăn uống cho việc uống rượu vang. Nho tươi nguyên quả chứa đầy đủ các chất chống oxy hóa tự nhiên như resveratrol ở vỏ và proanthocyanidin ở hạt [4]. Cả nho và rượu vang đều có thể hỗ trợ làm suy giảm các yếu tố gây xơ vữa hoặc thiếu máu cục bộ trong nghiên cứu tiền lâm sàng, do đó không nhất thiết phải uống đồ uống có cồn mới hấp thu được các polyphenol này [4].

Nhiều người cũng tin rằng các polyphenol trong rượu vang đỏ tự phối hợp tạo ra sức mạnh vượt trội. Dù vậy, dữ liệu thực nghiệm trên tế bào người cho thấy không có hiện tượng hiệp đồng tác dụng chống đông giữa các hợp chất polyphenol tự nhiên trong vang đỏ [7].

Ai tuyệt đối không nên dùng rượu vang đỏ?

Dù rượu vang có chứa chất chống oxy hóa, thành phần ethanol vẫn là độc chất chuyển hóa qua gan. Những nhóm đối tượng sau cần tránh hoàn toàn việc dùng rượu vang đỏ:

  • Người có bệnh lý về gan, suy gan, xơ gan hoặc viêm gan virus.
  • Bệnh nhân suy tim tiến triển, rối loạn nhịp tim hoặc người có tiền sử đột quỵ xuất huyết não.
  • Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú.
  • Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan, thuốc chống đông máu hoặc các thuốc điều trị tim mạch có tương tác với cồn.
  • Người có tiền sử nghiện rượu hoặc không kiểm soát được lượng cồn nạp vào cơ thể.

Người có bệnh nền tim mạch, đái tháo đường hoặc rối loạn chuyển hóa cần tham khảo trực tiếp ý kiến bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng rượu vang đỏ như một liệu pháp hỗ trợ điều trị.

Lời khuyên thực tế cho sức khỏe tim mạch

Để bảo vệ hệ tuần hoàn mà không phải đối mặt với rủi ro của độc chất ethanol, người dân có thể tối ưu hóa lối sống qua các biện pháp đơn giản:

  • Nhận polyphenol từ thực phẩm nguyên phần: Bổ sung nho tươi cả vỏ, các loại quả mọng, quả hạch và rau củ quả chứa chất chống oxy hóa tự nhiên mà không chứa cồn [4].
  • Thay thế bằng rượu vang khử cồn: Các dữ liệu lâm sàng ngắn hạn cho thấy rượu vang đỏ khử cồn vẫn cung cấp các polyphenol hoạt tính sinh học lên hệ tim mạch mà không gây gánh nặng chuyển hóa từ cồn [1], [2].
  • Không bắt đầu uống rượu vì lý do sức khỏe: Nếu chưa từng có thói quen uống rượu, tuyệt đối không nên tập uống rượu vang đỏ với hy vọng ngừa bệnh tim mạch [3].
  • Nếu có sử dụng rượu, chỉ giữ ở mức chừng mực và không uống dồn vào một thời điểm nhằm tránh nguy cơ tim mạch cấp tính [5].

Rượu vang đỏ chứa các chất chống oxy hóa có tiềm năng sinh học như resveratrol, nhưng các bằng chứng khẳng định tác dụng bảo vệ tim mạch rõ rệt ở người vẫn chưa đầy đủ [3]. Rủi ro tổn thương tạng từ ethanol luôn hiện hữu khi lạm dụng đồ uống có cồn [5]. Do đó, thay đổi chế độ dinh dưỡng lành mạnh, vận động thể chất và tuân thủ điều trị y tế vẫn là nền tảng cốt lõi để bảo vệ trái tim.