Kỳ vọng từ thảo dược trị bệnh gan
Nhiều người mắc viêm gan virus mạn tính thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian với mong muốn hạ men gan và đào thải hoàn toàn virus ra khỏi cơ thể. Trong số các loại thảo dược lưu truyền, thùy bồn thảo (tên khoa học là Sedum sarmentosum) cùng hoạt chất sarmentosin thường được đồn thổi như một phương thuốc thần kỳ có khả năng ức chế kháng nguyên HBeAg và làm sạch virus viêm gan B (HBV).
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy cần có một cái nhìn khách quan và thận trọng. Dù thùy bồn thảo đã được y học cổ truyền sử dụng qua nhiều năm để hỗ trợ điều trị viêm gan [1], [2], việc ngộ nhận thảo dược này có thể thay thế thuốc kháng virus tây y lại là sai lầm nguy hiểm đối với sức khỏe của người bệnh gan.
Bản chất tác động của thùy bồn thảo đối với gan
Cây thùy bồn thảo (Sedum sarmentosum) là loại thực vật thuộc chi Sedum, họ Crassulaceae, từ lâu đã được ứng dụng trong dân gian tại Trung Quốc và Hàn Quốc để chữa viêm gan mạn tính [1], [3]. Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng loại cây này chứa nhiều nhóm chất đa dạng bao gồm flavonoid, alkaloid, megastigmane, sterol và triterpene [2]. Tổng hàm lượng flavonoid trung bình trong dược liệu thùy bồn thảo khô được ghi nhận đạt khoảng 1,03% và đạt hàm lượng tối đa nếu thu hái vào tháng 4 trong giai đoạn cây ra hoa [4].
Các cơ chế sinh học chính được ghi nhận của thùy bồn thảo tập trung chủ yếu vào việc bảo vệ tế bào gan, giảm men gan, kháng viêm, chống oxy hóa, ức chế xơ hóa gan và ức chế tích tụ mỡ [2]. Về hoạt chất sarmentosin, đây là hợp chất chiết xuất từ thùy bồn thảo đã được chứng minh có đặc tính chống stress oxy hóa, ức chế quá trình peroxy hóa lipid và giảm tích tụ sắt thông qua con đường truyền tín hiệu p62-Keap1-Nrf2 [5]. Các tác động này chủ yếu nhằm mục đích bảo tồn cấu trúc màng tế bào và hỗ trợ phục hồi mô gan trước các độc chất phá hủy, thay vì trực tiếp tiêu diệt virus [6], [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về cơ chế bảo vệ gan?
Các nghiên cứu thực nghiệm đã làm rõ hơn hoạt tính của thùy bồn thảo trên mô hình tế bào và động vật thí nghiệm:
Năm 2000, một nghiên cứu đánh giá tác động chống tăng sinh tế bào ung thư gan của phân đoạn alkaloid thô (CAF) chiết từ Sedum sarmentosum trên dòng tế bào gan chuột (BNL CL. 2) và dòng tế bào ung thư gan người (HepG2) [1]. Thử nghiệm nuôi cấy tế bào với các nồng độ alkaloid từ 50 đến 150 microg/ml trong 24 hoặc 48 giờ cho thấy CAF gây ức chế tăng sinh tế bào phụ thuộc vào liều dùng [1]. Đáng chú ý, hiện tượng ức chế này không gây hoại tử hay chết tế bào hàng loạt mà liên quan đến việc làm tăng số lượng tế bào dừng lại ở pha G1 của chu kỳ tế bào, gợi ý tiềm năng hạn chế sự phát triển quá mức của tế bào khối u [1].
Năm 2010, một nghiên cứu trên động vật khảo sát tác dụng bảo vệ gan của dịch chiết thùy bồn thảo chứa sarmentosin trên mô hình chuột bị suy gan tối cấp do D-galactosamine (D-GalN) kết hợp với lipopolysaccharide (LPS) [6]. Kết quả cho thấy việc dùng trước dịch chiết giúp bảo vệ chuột khỏi tổn thương gan gây tử vong [6]. Dược liệu đã ngăn chặn đáng kể sự gia tăng men gan (ALT, AST) và nồng độ yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) trong huyết thanh [6]. Dịch chiết còn làm giảm số lượng tế bào gan chết theo chương trình (apoptosis), ức chế phân mảnh DNA thông qua ngăn chặn hoạt hóa caspase-3, đồng thời ức chế thụ thể toll-like receptor 4 (TLR4) và các đường truyền tín hiệu nội bào MAPK (gồm JNK, ERK, p38) cùng yếu tố hạt nhân NF-kappaB [6]. Tác động ức chế TNF-alpha và TLR4 này cũng được khẳng định đồng nhất trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 [6].
Năm 2021, nghiên cứu áp dụng phương pháp dược lý hệ thống đã phân tích 47 thành phần hóa học trong thùy bồn thảo và sàng lọc ra 5 hoạt chất sinh học nổi bật (DFV, isorhamnetin, beta-sitosterol, luteolin và quercetin) đạt tiêu chuẩn sinh khả dụng đường uống (OB >= 30%) và độ giống thuốc (DL >= 0.18) [7]. 5 hoạt chất này tương tác với 170 đích phân tử, trong đó có 163 đích liên quan trực tiếp đến bệnh viêm gan, chi phối các con đường sinh học quan trọng như tín hiệu threonine-protein kinase tham gia vào quá trình diễn tiến bệnh [7].
Thực tế về khả năng ức chế kháng nguyên HBeAg và virus HBV
Rất nhiều người bệnh thường lầm tưởng rằng tác dụng "hạ men gan" của thảo dược đồng nghĩa với việc "virus đã bị tiêu diệt". Đối với thùy bồn thảo, dù y văn ghi nhận cây có đặc tính kháng virus tổng quát [3], các bằng chứng khoa học thực nghiệm chỉ ra hoạt tính trực tiếp của nó chủ yếu là kháng viêm và chống tổn thương hoại tử tế bào gan [6], [2].
Hiện nay, các bằng chứng công bố về khả năng tác động đến các dấu ấn sao chép virus như kháng nguyên HBeAg hoặc giảm tải lượng HBV DNA phần lớn chỉ dừng lại ở các thử nghiệm mô hình trong ống nghiệm hoặc giả thuyết phân tử [7]. Hoàn toàn chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng mù đôi quy mô lớn ở người chứng minh chiết xuất thùy bồn thảo hay sarmentosin tinh khiết có thể làm sạch được HBeAg hay thay đổi tải lượng virus bền vững. Do đó, việc tự ý đánh đồng khả năng làm giảm men gan trên thực nghiệm với việc ức chế thành công virus trong cơ thể sống là thiếu cơ sở khoa học.
Không thể thay thế thuốc kháng virus trong điều trị chuẩn
Viêm gan B mạn tính là một bệnh lý phức tạp, có nguy cơ tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư biểu mô tế bào gan nếu virus nhân lên không kiểm soát [1]. Trong phác đồ điều trị hiện đại, các thuốc kháng virus đường uống (như lamivudine, tenofovir hay entecavir) giữ vai trò then chốt nhằm ức chế sự nhân lên của virus và giảm thiểu tái phát [8].
Tuy nhiên, việc kiểm soát virus đòi hỏi nồng độ thuốc kháng virus trong máu phải luôn ổn định và liên tục [8]. Nghiên cứu năm 2004 trên bệnh nhân sử dụng lamivudine cho thấy nồng độ thuốc trong huyết thanh có thể dao động mạnh khi xuất hiện các chủng virus đột biến kháng thuốc hoặc khi có sự bùng phát virus trở lại [8]. Khi điều trị chuẩn còn đối mặt với nguy cơ kháng thuốc nghiêm trọng như vậy, việc tự ý bỏ thuốc đích để chuyển sang dùng thùy bồn thảo hay sarmentosin sẽ khiến virus bùng phát dữ dội, dẫn đến suy gan cấp nguy hiểm tính mạng [6], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị viêm gan
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "uống thảo dược hạ men gan tức là bệnh viêm gan B đã khỏi". Men gan (ALT, AST) giảm chỉ phản ánh tình trạng tổn thương màng tế bào gan tạm thời lắng xuống [6], [2], không đồng nghĩa với việc nồng độ virus HBV hay kháng nguyên HBeAg đã được kiểm soát.
Hiểu lầm thứ hai là việc nhận diện thảo dược. Thùy bồn thảo (Sedum sarmentosum) rất dễ bị nhầm lẫn về mặt hình thái với các loài thực vật cùng chi họ hàng gần, điển hình như loài Sedum lineare [3]. Sự nhập nhèm trong nguồn gốc cây cỏ thu hái tự nhiên có thể dẫn đến việc sử dụng sai loài, không đạt hàm lượng hoạt chất mong muốn hoặc tiềm ẩn tạp chất độc hại [3], [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh viêm gan B mạn tính, đặc biệt là người đang có chỉ định dùng thuốc ức chế virus từ bác sĩ chuyên khoa, tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc tây y để chuyển sang dùng thảo dược thùy bồn thảo [8].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bú và trẻ em là những đối tượng chưa hề có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu an toàn nào liên quan đến việc sử dụng thùy bồn thảo hay hoạt chất sarmentosin; các dữ liệu hiện có mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột và tế bào nuôi cấy trong phòng thí nghiệm [1], [6], [5]. Những nhóm đối tượng này cần tránh tự ý dùng dược liệu chưa được kiểm định. Ngoài ra, người bị suy giảm chức năng gan thận nặng hoặc có bệnh lý nền tim mạch phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [5].
Ứng dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Trong đời sống thực tế, nếu người bệnh muốn sử dụng thùy bồn thảo như một giải pháp thảo dược hỗ trợ làm mát, giải độc gan hay hỗ trợ giảm triệu chứng theo y học cổ truyền, cần tuân thủ sự tư vấn của thầy thuốc có chuyên môn [2]. Chỉ nên dùng các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, chuẩn hóa loài để tránh nhầm lẫn thực vật [3].
Về thời điểm thu hái, các nghiên cứu hóa học ghi nhận hàm lượng hoạt chất flavonoid trong thùy bồn thảo đạt mức tối ưu vào khoảng tháng 4 hàng năm (mùa hoa nở) [4]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên tự ý tìm kiếm cây tươi tự nhiên để sắc uống với liều lượng vô tội vạ do nguy cơ khai thác quá mức làm cạn kiệt nguồn gen tự nhiên [3] và nguy cơ nhiễm kim loại nặng hay độc chất. Liều lượng dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn y khoa, uống với lượng vừa phải và phối hợp lối sống lành mạnh, hạn chế tối đa bia rượu và duy trì chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng.
Thùy bồn thảo cùng hoạt chất sarmentosin chứa đựng nhiều tiềm năng dược lý quý giá trong việc bảo vệ tế bào gan, chống oxy hóa và ngăn chặn phản ứng viêm hoại tử [6], [2], [5]. Dẫu vậy, thảo dược này không thể thay thế cho các phác đồ thuốc kháng virus chuẩn hóa trong điều trị viêm gan B mạn tính [8]. Người bệnh cần giữ vững niềm tin khoa học, thăm khám định kỳ và tuân thủ chặt chẽ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ lá gan lâu dài.
