Nam giới bước qua tuổi trung niên thường đối mặt tình trạng tiểu đêm, tiểu rắt do phì đại tuyến tiền liệt lành tính. Nhiều người tìm đến chiết xuất cọ lùn (Saw Palmetto) thay cho thuốc tây vì lo ngại thuốc điều trị làm giảm ham muốn và rối loạn cương dương.

Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu lâm sàng là chiết xuất Saw Palmetto không gây suy giảm chức năng sinh lý nam như các nhóm thuốc tây điều trị phì đại tuyến tiền liệt tiêu chuẩn [1]. Ngược lại, một số thử nghiệm ghi nhận thảo dược này giữ nguyên hoặc cải thiện điểm số chức năng tình dục song song với việc giảm triệu chứng đường tiểu dưới [2]. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự của Saw Palmetto lên kích thước tuyến tiền liệt vẫn còn nhiều tranh cãi khi đối chiếu giữa các thử nghiệm đối chứng giả dược quy mô lớn [3].

Nỗi ám ảnh suy giảm sinh lý khi dùng thuốc tuyến tiền liệt

ở nam giới lớn tuổi, tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (BPH) là yếu tố nguy cơ lớn dẫn đến rối loạn chức năng tình dục [2]. Bản thân các triệu chứng đường tiểu dưới kéo dài làm gián đoạn giấc ngủ và gây tâm lý mệt mỏi, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống vợ chồng.

Đáng nói hơn, các phác đồ thuốc tiêu chuẩn điều trị triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt hiện nay, bao gồm nhóm thuốc chẹn alpha (alpha blockers) và nhóm ức chế men 5-alpha-reductase (như finasteride), lại chính là tác nhân gây ra rối loạn chức năng tình dục ở người bệnh [2]. Tác dụng phụ này khiến nhiều nam giới tự ý bỏ thuốc hoặc chuyển sang tìm kiếm các sản phẩm thảo dược.

Tại Mỹ, hơn 2 triệu nam giới sử dụng chiết xuất quả cọ lùn Saw Palmetto để hỗ trợ điều trị phì đại tuyến tiền liệt lành tính [4]. Thảo dược này thường được gợi ý như một giải pháp thay thế cho các loại thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) phê duyệt nhằm tránh tác dụng phụ lên sinh lý [4].

Saw Palmetto là gì và tác động lên tuyến tiền liệt thế nào?

Saw Palmetto (tên khoa học Serenoa repens) là loài cây cọ lùn mọc đặc hữu ở vùng Đông Nam Hoa Kỳ [5]. Giá trị y học của quả cọ lùn đối với con người đã được mô tả trong các tài liệu khoa học từ những năm 1800 nhằm mục đích giảm sưng tuyến tiền liệt [5].

Về mặt sinh học, dịch chiết liposterolic từ quả Saw Palmetto thể hiện hoạt tính kháng androgen (nội tiết tố nam) trên các dòng tế bào tuyến tiền liệt của người [5]. Các chế phẩm từ quả cọ lùn từ lâu đã được sử dụng theo kinh nghiệm truyền thống để xử lý các triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt mức độ nhẹ đến trung bình và cả tình trạng rối loạn chức năng tình dục [2].

Bên cạnh phì đại tuyến tiền liệt và triệu chứng đường tiểu dưới, các tổng quan y văn năm 2015 cho thấy chiết xuất quả Saw Palmetto còn được nghiên cứu về tác dụng hỗ trợ trên viêm tuyến tiền liệt mạn tính, hội chứng đau vùng chậu mạn tính và rối loạn chức năng tình dục [6]. Dù vậy, một số nhà khoa học lưu ý rằng cơ chế chính xác giúp Saw Palmetto cải thiện triệu chứng đường tiểu ở người bệnh vẫn chưa hoàn toàn được giải mã rõ ràng [7].

Bằng chứng lâm sàng về chức năng tình dục khi dùng Saw Palmetto

Để kiểm chứng liệu Saw Palmetto có gây hại cho sinh lý nam hay không, các nhà khoa học đã theo dõi sát sao chỉ số này trong nhiều thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược công bố năm 2001 đã đánh giá tác động của Saw Palmetto trên 85 nam giới từ 45 tuổi trở lên có triệu chứng đường tiểu dưới (điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế IPSS từ 8 trở lên) [7]. Sau 1 tháng chạy thử bằng giả dược, người bệnh được chia ngẫu nhiên dùng Saw Palmetto hoặc giả dược trong 6 tháng [7]. Kết quả cho thấy điểm triệu chứng IPSS trung bình giảm từ 16,7 xuống 12,3 ở nhóm dùng Saw Palmetto, tốt hơn có ý nghĩa thống kê so với mức giảm từ 15,8 xuống 13,6 ở nhóm giả dược (P = 0,038) [7]. Quan trọng nhất, bảng câu hỏi đánh giá chức năng tình dục không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi tiêu cực nào ở cả hai nhóm sau 6 tháng [7].

Đánh giá an toàn chi tiết hơn được thực hiện trong nghiên cứu STEP công bố năm 2008 trên 225 nam giới mắc phì đại tuyến tiền liệt mức độ trung bình đến nặng [1]. Người tham gia uống chiết xuất chuẩn hóa quả Saw Palmetto liều 160 mg hai lần mỗi ngày hoặc giả dược suốt 1 năm [1]. Kết quả phân tích cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về chức năng tình dục giữa nhóm dùng thảo dược và nhóm dùng giả dược [1]. Tỷ lệ gặp biến cố bất lợi nghiêm trọng (5,4% ở nhóm Saw Palmetto so với 9,7% ở nhóm giả dược; p=0,31) và biến cố không nghiêm trọng (34,8% so với 30,1%; p=0,48) đều tương đương nhau [1].

Thậm chí, một thử nghiệm lâm sàng thí điểm đa trung tâm, nhãn mở công bố năm 2013 còn ghi nhận sự cải thiện tích cực về sinh lý [2]. Nghiên cứu thực hiện trên 82 bệnh nhân dùng mỗi ngày 1 viên nang chứa 320 mg chiết xuất Saw Palmetto trong 8 tuần [2]. Kết thúc điều trị, điểm triệu chứng tuyến tiền liệt IPSS giảm mạnh từ 14,4 xuống 6,9 (p < 0,0001) [2]. Đồng thời, điểm chức năng tình dục đo bằng bộ câu hỏi ngắn (brief Sexual Function Inventory) tăng từ 22,4 lên 31,4 (p < 0,0001), và điểm chất lượng sống tình dục Urolife BPH QoL-9 tăng từ 137,3 lên 195,0 (p < 0,0001) [2]. Phân tích tương quan xác nhận mối liên hệ giữa việc giảm triệu chứng tuyến tiền liệt và sự cải thiện tình trạng rối loạn chức năng tình dục ở người bệnh [2].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Mặc dù tính an toàn đối với sinh lý nam được ghi nhận nhất quán, hiệu quả thực sự của Saw Palmetto trong việc làm giảm triệu chứng đường tiểu và thu nhỏ tuyến tiền liệt lại cho kết quả trái chiều ở các thử nghiệm lớn.

Trong các nghiên cứu quy mô nhỏ hơn vào năm 2001 (85 người) và năm 2013 (82 người, không có nhóm đối chứng giả dược), Saw Palmetto giúp giảm điểm triệu chứng đường tiểu rõ rệt [2]. Tuy nhiên, ngay cả ở nghiên cứu năm 2001, tốc độ dòng tiểu đỉnh chỉ tăng 1,0 mL/giây ở nhóm Saw Palmetto so với 1,4 mL/giây ở nhóm giả dược (P = 0,73), tức thảo dược không có tác động đo lường được lên lưu lượng dòng tiểu [7].

Khi đưa vào các thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn hơn, lợi ích giảm triệu chứng này không còn duy trì được sự vượt trội. Một thử nghiệm mù đôi công bố năm 2006 trên 225 nam giới trên 49 tuổi dùng liều 160 mg hai lần mỗi ngày trong 1 năm cho thấy Saw Palmetto không cải thiện triệu chứng tốt hơn giả dược [4]. Sự khác biệt trung bình về điểm triệu chứng AUASI chỉ là 0,04 điểm và lưu lượng dòng tiểu tối đa chỉ chênh lệch 0,43 ml/phút [4]. Kích thước tuyến tiền liệt, thể tích nước tiểu tồn dư sau khi đi tiểu, chất lượng cuộc sống và nồng độ kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt (PSA) trong máu đều không có sự khác biệt giữa hai nhóm [4].

Để kiểm tra liệu liều chuẩn 320 mg/ngày có phải là quá thấp hay không, một thử nghiệm ngẫu nhiên đa trung tâm tại 11 cơ sở ở Bắc Mỹ (từ tháng 6/2008 đến tháng 10/2010) đã tăng liều gấp ba lần trên nam giới từ 45 tuổi trở lên [3]. Người tham gia uống 1, 2 và sau đó là 3 liều 320 mg mỗi ngày (tăng liều ở tuần 24 và 48), theo dõi tới 72 tuần [3]. Kết quả sau 72 tuần cho thấy điểm triệu chứng AUASI giảm từ 14,4 xuống 12,2 ở nhóm Saw Palmetto và giảm từ 14,7 xuống 11,7 ở nhóm giả dược [3]. Việc tăng liều gấp ba lần vẫn không giúp giảm triệu chứng đường tiểu dưới hiệu quả hơn giả dược, cũng không tạo ra khác biệt ở bất kỳ chỉ số phụ nào bao gồm cả chức năng tình dục, chất lượng giấc ngủ hay mức PSA [3].

Những hiểu lầm thường gặp về chiết xuất cọ lùn

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng thảo dược tự nhiên có thể làm co nhỏ kích thước tuyến tiền liệt giống như thuốc ức chế 5-alpha-reductase nhưng không gây tác dụng phụ. Thực tế, dữ liệu theo dõi suốt 1 năm chỉ ra rằng Saw Palmetto không làm thay đổi kích thước tuyến tiền liệt, không làm giảm lượng nước tiểu tồn dư và không làm thay đổi chỉ số PSA máu [4].

Hiểu lầm thứ hai là uống càng nhiều thì tác dụng càng mạnh. Nghiên cứu kéo dài 72 tuần với liều tăng dần lên tới 960 mg/ngày (gấp ba liều tiêu chuẩn) đã chứng minh việc uống liều cao không mang lại thêm lợi ích giảm tiểu đêm hay tăng dòng tiểu so với viên giả dược [3].

Hiểu lầm thứ ba là đánh đồng việc "không gây hại sinh lý" với "thuốc kích dục". Sự cải thiện điểm số tình dục trong nghiên cứu năm 2013 tương quan trực tiếp với việc giảm bớt sự khó chịu của triệu chứng đường tiểu dưới, giúp người bệnh thoải mái hơn, chứ không phải tác động kích thích trực tiếp ở người khỏe mạnh [2].

Ai nên thận trọng khi sử dụng Saw Palmetto?

Dù các thử nghiệm lâm sàng lớn không ghi nhận độc tính nghiêm trọng hay sự khác biệt lớn về xét nghiệm máu và nước tiểu (chỉ có khác biệt rất nhỏ về thay đổi bilirubin toàn phần, kali và tỷ lệ đường niệu) [1], các tác giả nghiên cứu vẫn cảnh báo cỡ mẫu và thời gian theo dõi 1 năm chưa thể loại trừ hoàn toàn các tác dụng phụ hiếm gặp [1]. Thực tế y văn đã ghi nhận các ca bệnh cụ thể gặp biến cố nguy hiểm.

Thứ nhất là nguy cơ rối loạn đông máu và chảy máu [8]. Một báo cáo ca bệnh năm 2009 ghi nhận một bệnh nhân bị tiểu máu và rối loạn đông máu (tăng thời gian prothrombin PT, thời gian thromboplastin từng phần PTT và chỉ số INR) khi đang sử dụng Saw Palmetto [8]. Do đó, người có bệnh lý rối loạn đông máu, người đang dùng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối cần thận trọng.

Thứ hai là nguy cơ viêm tụy cấp và kích ứng tiêu hóa [5]. Bên cạnh các tác dụng phụ tiêu hóa nhẹ thường được nhắc đến, một báo cáo năm 2011 mô tả ca bệnh nam giới 61 tuổi có tiền sử phì đại tuyến tiền liệt và trào ngược dạ dày thực quản bị viêm tụy cấp liên quan đến việc dùng Saw Palmetto [5]. Bệnh nhân nhập viện vì đau thượng vị kèm buồn nôn suốt 36 giờ, không uống rượu, đang dùng Saw Palmetto cùng lansoprazole và vitamin tổng hợp [5]. Xét nghiệm cho thấy men tụy lipase và amylase tăng cao, chụp cắt lớp vi tính (CT) ổ bụng thấy viêm quanh đuôi tụy mặc dù siêu âm không hề có sỏi mật [5]. Sau 4 ngày truyền dịch, giảm đau và ngừng Saw Palmetto, men tụy trở về bình thường [5].

Cách áp dụng thực tế và sử dụng an toàn

Nếu người bệnh có triệu chứng đường tiểu dưới mức độ nhẹ đến trung bình và muốn thử dùng Saw Palmetto vì lo ngại tác dụng phụ sinh lý của thuốc tây, cần nắm rõ liều lượng chuẩn trong các nghiên cứu. Liều dùng phổ biến nhất là 320 mg chiết xuất chuẩn hóa mỗi ngày, có thể uống 1 viên 320 mg một lần hoặc chia làm 2 lần (160 mg x 2 lần/ngày) [1].

Không nên tự ý tăng liều vượt quá 320 mg/ngày vì dữ liệu lâm sàng cho thấy tăng liều gấp đôi hay gấp ba cũng không làm tăng hiệu quả [3]. Thời gian theo dõi đánh giá đáp ứng thường từ 8 tuần đến 6 tháng [2].

Người bệnh cần báo rõ cho bác sĩ chuyên khoa tiết niệu hoặc nam khoa về việc đang dùng thực phẩm bổ sung này, đặc biệt khi đang uống các loại thuốc điều trị bệnh nền khác [5]. Trong quá trình sử dụng, nếu xuất hiện dấu hiệu đau bụng vùng thượng vị, buồn nôn hoặc đi tiểu ra máu, chảy máu bất thường, cần ngừng sản phẩm ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra [8].

Chiết xuất Saw Palmetto là lựa chọn an toàn cho đời sống tình dục của nam giới trung niên, không gây suy giảm sinh lý như một số thuốc điều trị tuyến tiền liệt tiêu chuẩn [2]. Tuy nhiên, do hiệu quả cải thiện dòng tiểu và kích thước tuyến tiền liệt còn hạn chế, người bệnh không nên xem đây là thuốc chữa khỏi bệnh mà cần thăm khám định kỳ để bác sĩ theo dõi sát tình trạng đường tiết niệu [4].