Nhiều phụ huynh có con mắc động kinh kháng trị gặp khó khăn lớn khi áp dụng chế độ ăn sinh ceton (keto) nghiêm ngặt cho trẻ. Chế độ ăn nhiều chất béo thường dẫn đến các vấn đề tiêu hóa và khiến trẻ dễ bỏ cuộc giữa chừng.
Dựa trên các nghiên cứu can thiệp lâm sàng và hồi cứu, chế độ Atkins sửa đổi (MAD) cho thấy tỷ lệ tác dụng phụ thấp hơn và mức độ dung nạp tốt hơn đáng kể so với chế độ keto cổ điển tỷ lệ 4:1 ở trẻ em [1], [2]. Dù nới lỏng lượng chất béo và chất đạm, MAD vẫn duy trì hiệu quả kiểm soát cơn co giật tương đương trong các nghiên cứu so sánh [1], [2].
Khác biệt tỷ lệ chất béo giữa keto 4:1 và MAD
Chế độ keto cổ điển là phác đồ nghiêm ngặt nhất, đòi hỏi dùng cân tiểu ly chuẩn xác từng gam thực phẩm và giới hạn lượng calo hàng ngày [3]. Khẩu phần của keto cổ điển gồm 85–90% axit béo chuỗi dài, 6–8% chất đạm và 2–4% carbohydrate [3]. Tỷ lệ chất béo trên phi chất béo (đạm và carbohydrate) thường ở mức 4:1 [4]. Khi tỷ lệ này vượt quá 4,5:1, trẻ thường rất khó tuân thủ [3].
Ngược lại, chế độ MAD không giới hạn tổng năng lượng, không hạn chế chất lỏng hay chất đạm, và cho phép ước lượng khẩu phần linh hoạt hơn [3], [4]. Tỷ lệ chất béo trong MAD chiếm khoảng 60–70% tổng năng lượng, kết hợp với 25–30% chất đạm và 5% carbohydrate (ban đầu thường giới hạn 10 g carbohydrate mỗi ngày) [5], [3]. Trẻ cũng có thể bắt đầu MAD ở chế độ ngoại trú mà không cần nhịn ăn ban đầu [4].
Bằng chứng về tác dụng phụ và độ dung nạp
Tỷ lệ chất béo cực cao trong keto cổ điển thường gây ra các tác dụng phụ đường tiêu hóa ngay từ khi bắt đầu. Một nghiên cứu trên 59 trẻ em ghi nhận các biến cố sớm gồm nôn (24%), hạ đường huyết (15%) và từ chối ăn (11%), dẫn đến những ca phải dừng ăn vì trào ngược nặng hoặc nhiễm toan ceton [6]. Táo bón cũng là triệu chứng phổ biến, xuất hiện ở 65% trẻ trong một nghiên cứu kéo dài 10 năm [1].
Nghiên cứu so sánh cho thấy nhóm trẻ thực hiện MAD có tỷ lệ tác dụng phụ thấp hơn phác đồ cổ điển [1]. Trong thử nghiệm 51 trẻ dùng MAD, chế độ này được dung nạp tốt, không ghi nhận biến chứng nghiêm trọng nào, ngoại trừ một số phản ứng nhẹ như buồn nôn, nôn hoặc chán ăn ở nhóm ngừng tham gia [5]. Một nghiên cứu khác trên 14 trẻ áp dụng MAD ghi nhận tỷ lệ dung nạp tốt đạt 86% (12 trẻ), các tác dụng phụ xuất hiện hầu hết chỉ mang tính chất thoáng qua [7].
Khả năng duy trì chế độ ăn của trẻ
Sự khắt khe của chế độ keto 4:1 khiến tỷ lệ tuân thủ của bệnh nhi và gia đình suy giảm theo thời gian. Một nghiên cứu theo dõi 56 trẻ mắc hội chứng co thắt động kinh nhũ nhi cho thấy nhóm dùng MAD có xác suất duy trì chế độ ăn cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng keto cổ điển (p = 0.048) [2]. Nhóm dùng MAD cũng có tỷ lệ bỏ cuộc do kém tuân thủ thấp hơn rõ rệt (p = 0.014) [2].
Tình trạng từ chối ăn hay người nhà gặp áp lực khi chuẩn bị bữa ăn nghiêm ngặt là rào cản lớn ở phác đồ cổ điển [8], [1]. Ở những bệnh nhi mắc hội chứng thiếu hụt GLUT-1 hoặc trẻ lớn khó duy trì việc cân đo thức ăn, MAD được đánh giá là giải pháp thay thế phù hợp để trẻ hợp tác điều trị lâu dài [8], [3].
Hiệu quả kiểm soát co giật giữa hai phác đồ
Việc giảm bớt tỷ lệ chất béo trong MAD không làm giảm sút hiệu quả kiểm soát co giật so với keto cổ điển. Tại mốc 3 tháng, 6 tháng và 12 tháng, tỷ lệ giảm trên 50% số cơn giật giữa nhóm MAD và nhóm keto cổ điển không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê (lần lượt đạt 66,7% so với 75% ở 3 tháng; 75% so với 82,6% ở 6 tháng; 84,6% so với 90,9% ở 12 tháng) [2].
Một nghiên cứu hồi cứu khác trên 48 trẻ cũng xác nhận loại chế độ ăn (keto cổ điển, MCT hay MAD) không tạo ra sự khác biệt về khả năng giảm cơn co giật (p = 0.272) [1]. Sau 3 tháng áp dụng MAD, 67% trẻ giảm trên 50% cơn co giật và 25% giảm trên 90% cơn [5].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có vẫn để lại một số khoảng trống khoa học:
- Tác dụng phụ lâu dài: Các nghiên cứu MAD hiện tại chủ yếu theo dõi từ 3 đến 12 tháng; ảnh hưởng kéo dài nhiều năm lên lipid máu, mật độ xương hay chức năng thận của MAD so với keto cổ điển chưa có kết luận đầy đủ [7].
- Tính cá nhân hóa: Dữ liệu chưa xác định rõ nhóm nguyên nhân động kinh nào bắt buộc phải dùng tỷ lệ 4:1 thay vì có thể dùng MAD ngay từ đầu.
- Tác động của dạng dùng: Nghiên cứu dùng sữa công thức chuyên biệt (Ketocal) cho thấy khả năng dung nạp tốt (59%) ở trẻ nhỏ không ăn được thức ăn tự nấu [5], nhưng chưa có so sánh trực tiếp dạng công thức này với MAD tự chế biến.
Ai cần thận trọng khi áp dụng?
Phụ huynh không tự ý áp dụng chế độ ăn keto hay MAD cho trẻ tại nhà vì đây là các can thiệp dinh dưỡng điều trị có nguy cơ biến chứng chuyển hóa [4].
- Trẻ có tiền sử sỏi thận hoặc tăng calci niệu: Cần được giám sát chặt chẽ. Nghiên cứu cho thấy việc bổ sung kali citrat là giải pháp dự phòng hiệu quả để giảm nguy cơ hình thành sỏi thận trong quá trình thực hiện phác đồ [1].
- Trẻ có nguy cơ hạ đường huyết hoặc trào ngược dạ dày thực quản nặng: Cần khởi đầu dưới sự theo dõi của bác sĩ chuyên khoa do nguy cơ nôn mửa và hạ glucose máu trong giai đoạn đầu [6].
Chế độ Atkins sửa đổi là giải pháp thay thế hợp lý giúp giảm áp lực ăn uống và giảm tác dụng phụ cho trẻ động kinh kháng trị so với keto 4:1 truyền thống. Mọi quyết định thay đổi phác đồ dinh dưỡng cần có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ điều trị và chuyên gia dinh dưỡng.


