Lời đồn dân gian về cây ngoi và bệnh trĩ

Trĩ là một trong những bệnh lý hậu môn trực tràng phổ biến nhất, gây ra triệu chứng đau rát, ngứa ngáy, chảy máu và sa búi trĩ [1], [2]. Vì tâm lý e ngại đi khám ở vùng kín đáo hoặc sợ phẫu thuật tốn kém, nhiều người bệnh đã tìm đến các mẹo dân gian truyền miệng [1], [2]. Trong số đó, bài thuốc giã nát lá cây ngoi (còn có tên khoa học là Solanum erianthum, thuộc họ Cà) để đắp trực tiếp vào hậu môn được lan truyền rầm rộ với lời hứa hẹn làm co búi trĩ và dứt nhanh cơn đau.

Tuy nhiên, việc tùy tiện đắp lá ngoi tươi lên vùng hậu môn không hề mang lại hiệu quả thần kỳ như lời đồn. Ngược lại, thói quen này tiềm ẩn rủi ro rất lớn khiến niêm mạc bị viêm loét, hoại tử mô và nhiễm trùng nghiêm trọng.

Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh đắp lá cây ngoi có thể chữa khỏi bệnh trĩ hay làm teo búi trĩ an toàn ở người. Việc tự ý sử dụng thảo dược chứa độc tính tự nhiên bôi đắp lên vùng da tổn thương là một sai lầm nguy hiểm.

Cây ngoi có đặc tính gì dưới góc nhìn khoa học?

Cây ngoi (Solanum erianthum) là loài thực vật thuộc họ Cà (Solanaceae), phân bố ở nhiều vùng nhiệt đới châu Á, châu Đại Dương và Nam Mỹ [3]. Trong y học cổ truyền ở một số quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ, Mexico, loài cây này từng được dùng trị đau dạ dày, đau bụng hoặc các bệnh ngoài da [4], [3]. Trong một số nghiên cứu tổng quan về thực vật trị trĩ ở Ethiopia, họ Cà cũng được ghi nhận là một trong những nhóm cây hay được người dân bản địa sử dụng theo kinh nghiệm [5].

Dù vậy, việc một loại cây nằm trong danh mục kinh nghiệm dân gian không đồng nghĩa với việc nó an toàn khi áp dụng trực tiếp lên cơ thể người. Bản thân chi Solanum nói chung và loài Solanum erianthum nói riêng chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cực mạnh [4], [6].

Nghiên cứu phân tích thành phần hóa học năm 2012 cho thấy tinh dầu lá cây ngoi chứa các hợp chất bay hơi như alpha-terpinolene (17,8%), alpha-phellandrene (17,5%), p-cymene (15,7%) và beta-pinene (11,7%) [4]. Trong khi đó, tinh dầu từ quả chứa alpha-humulene (23,1%), humulene epoxide II (20,0%), caryophyllene oxide (16,5%), methyl salicylate (11,8%) và beta-caryophyllene (10,9%) [4]. Các thành phần này tuy có hoạt tính kháng khuẩn nhưng lại mang tính kích ứng cao [4].

Rủi ro viêm loét niêm mạc khi đắp lá tươi

Nhiều người lầm tưởng rằng đắp thảo dược tươi là "lành tính" và giúp búi trĩ co lại do cảm giác tê mát ban đầu. Thực chất, búi trĩ là mạng lưới mạch máu phồng giãn được bao bọc bởi lớp niêm mạc hậu môn rất mỏng manh và dễ tổn thương [1], [2].

Nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2012 đã đánh giá độc tính tế bào của tinh dầu lá cây ngoi bằng phương pháp đo độ tăng sinh tế bào [4]. Kết quả chỉ ra rằng tinh dầu lá Solanum erianthum thể hiện khả năng ức chế và gây độc tế bào rất mạnh (thử nghiệm trên dòng tế bào khối u Hs 578T và PC-3) [4]. Khi giã nát lá tươi đắp vào hậu môn, các hoạt chất có độc tính tế bào cùng hàm lượng tinh dầu đậm đặc tiếp xúc trực tiếp với vùng niêm mạc đang viêm đỏ sẽ phá hủy hàng rào biểu mô. Hậu quả là người bệnh phải đối mặt với tình trạng bỏng rát, trợt loét, kích ứng mô tại chỗ thay vì làm lành vết thương [4].

Bên cạnh đó, việc giã nát lá cây tươi ngoài tự nhiên không đảm bảo vô khuẩn. Khi đắp lên búi trĩ đang rỉ máu hoặc có vết nứt kẽ, vi khuẩn và nấm mốc dễ dàng xâm nhập sâu vào mô mềm, gây viêm mủ, áp xe quanh hậu môn hoặc nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng.

Độc tính toàn thân và nguy cơ khi sử dụng tùy tiện

Không chỉ dừng lại ở nguy cơ viêm loét tại chỗ, cây ngoi còn chứa các độc tố nguy hiểm có thể gây hại cho toàn thân nếu hấp thu qua niêm mạc hoặc dùng qua đường uống [7], [6].

Các nghiên cứu độc chất ghi nhận lá và quả của cây ngoi chứa lượng glycoalkaloid độc hại [6]. Chất này có cơ chế ức chế enzym cholinesterase, gây ra các phản ứng cholinergic nghiêm trọng trong cơ thể [6]. Một báo cáo lâm sàng năm 2024 tại bệnh viện đã ghi nhận 2 trường hợp bị ngộ độc sau khi ăn quả cây ngoi [6]. Cả hai bệnh nhân đều xuất hiện triệu chứng nói lắp, nói ngọng sau 19 giờ ăn phải loại quả này, biểu hiện dễ bị chẩn đoán nhầm thành đột quỵ [6]. Rất may các triệu chứng thần kinh đã tự thoái lui sau 12 giờ và bệnh nhân hồi phục sau khi được chăm sóc hỗ trợ mà không để lại di chứng thần kinh kéo dài [6].

Nguy hiểm hơn, tại Nigeria, một báo cáo công bố năm 2015 chỉ ra rằng các bài thuốc từ thảo dược không rõ nguồn gốc là nguyên nhân chiếm khoảng 30-35% tổng số ca suy thận cấp tại châu Phi [7]. Đáng chú ý, cây ngoi (Solanum erianthum) được xác định là một trong những thành phần thảo dược thường gặp liên quan đến biến chứng tổn thương thận và gan cấp tính tại khu vực này [7]. Trường hợp bệnh nhân trẻ tuổi dùng thảo dược uống để "thanh lọc cơ thể" đã bị suy thận cấp chỉ sau 2 ngày, phải trải qua 4 đợt chạy thận nhân tạo và nằm viện 18 ngày mới hồi phục chức năng thận [7]. Điều này cho thấy các hoạt chất trong cây ngoi có thể mang độc tính cơ quan rất lớn.

Hiểu lầm thường gặp về chữa trĩ bằng thảo dược

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đồng nhất khái niệm "thảo dược thiên nhiên" với "an toàn tuyệt đối". Thực tế, nhiều loài thực vật tự nhiên chứa chất độc để tự vệ trước sâu bọ, điển hình là các alkaloid trong họ Cà [6]. Việc dùng lá tươi giã nát chưa qua chiết xuất, định lượng hay loại bỏ tạp chất độc hại là hành động tiềm ẩn vô số hiểm họa.

Một hiểu lầm khác là tin rằng đắp lá có thể làm teo hoàn toàn búi trĩ độ nặng. Y học cổ truyền chính thống tuy có ghi nhận nhiều vị thuốc hỗ trợ giảm triệu chứng trĩ nhờ tác dụng giảm đau, kháng viêm, nhưng cần được phối ngũ và kiểm soát chặt chẽ [1], [2]. Y học hiện đại cũng chỉ rõ trĩ xuất phát từ nhiều yếu tố như thói quen đi tiêu bất thường, chế độ ăn ít chất xơ và yếu tố di truyền [1]. Không có loại lá cây đắp ngoài nào có thể giải quyết dứt điểm cấu trúc giải phẫu của búi trĩ đã sa trễ nặng mà không có can thiệp y khoa phù hợp [1], [2].

Ai tuyệt đối không được tự ý đắp lá ngoi?

Mọi bệnh nhân trĩ đều không nên áp dụng phương pháp đắp lá cây ngoi tươi. Đặc biệt, các nhóm đối tượng sau càng phải thận trọng và tránh xa hoàn toàn:

  • Người có búi trĩ đang chảy máu, có vết nứt kẽ hậu môn hoặc trĩ sa nghẹt: Độc tính tế bào của lá ngoi sẽ ngấm trực tiếp vào tuần hoàn máu và gây hoại tử niêm mạc lở loét [4].
  • Người có tiền sử dị ứng, da nhạy cảm: Dễ bị viêm da tiếp xúc nặng nề khi chạm vào tinh dầu đậm đặc của lá ngoi [4].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Kinh nghiệm truyền thống từng ghi nhận lá cây này có đặc tính gây sảy thai [4]. Hiện chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, tuyệt đối không thử nghiệm dưới bất kỳ hình thức nào.
  • Người có bệnh lý nền về thận hoặc gan: Các độc tố từ cây ngoi có thể làm trầm trọng thêm tình trạng suy giảm chức năng thận và gan [7].

Lời khuyên chăm sóc và điều trị trĩ khoa học

Thay vì đánh cược sức khỏe với các bài thuốc đắp truyền miệng nguy hiểm, người bệnh trĩ nên áp dụng các biện pháp bảo tồn đã được khoa học chứng minh hiệu quả và an toàn [1]:

  • Điều chỉnh dinh dưỡng: Tăng cường chất xơ từ rau củ, ngũ cốc nguyên hạt và uống đủ nước mỗi ngày để phân mềm, chống táo bón và giảm áp lực lên tĩnh mạch hậu môn khi đại tiện [1].
  • Thay đổi thói quen đại tiện: Không rặn mạnh, không ngồi trên bồn cầu quá lâu hoặc bấm điện thoại trong lúc đi vệ sinh.
  • Vệ sinh nhẹ nhàng: Sử dụng nước ấm sạch để vệ sinh vùng hậu môn sau khi đi tiêu, thấm khô bằng khăn mềm, tránh chà xát mạnh gây trầy xước.
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện các triệu chứng đau rát, ngứa, sưng phồng hoặc đi ngoài ra máu, hãy đến cơ sở y tế có chuyên khoa hậu môn trực tràng để được bác sĩ chẩn đoán chính xác giai đoạn bệnh và chỉ định phác đồ điều trị phù hợp [1], [2].

Tóm lại, bài thuốc đắp lá cây ngoi chữa trĩ hoàn toàn là phương pháp dân gian thiếu căn cứ khoa học và chứa đựng nhiều rủi ro tổn thương niêm mạc, nhiễm trùng hay nhiễm độc toàn thân [7], [4], [6]. Người bệnh cần tỉnh táo, loại bỏ các mẹo truyền miệng nguy hại và tuân thủ tư vấn của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ sức khỏe của chính mình.