Thiếu sữa cho con bú là nỗi lo lắng hàng đầu của nhiều bà mẹ sau sinh. Nhằm giải quyết tình trạng này, nhiều sản phụ tìm đến các loại thực phẩm lợi sữa (galactagogue), trong đó cháo yến mạch và các loại bánh quy lợi sữa chứa thành phần yến mạch thường được truyền miệng như một giải pháp thần kỳ.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên bằng chứng y học hiện nay cho thấy: chưa có bằng chứng lâm sàng xác thực chứng minh yến mạch có đặc tính dược lý giúp kích thích tiết sữa mẹ. Lời đồn về khả năng gọi sữa về của yến mạch chủ yếu xuất phát từ thói quen ăn uống dân gian, chia sẻ truyền miệng và tâm lý mong muốn tìm giải pháp cấp bách của người mẹ.

Cơ chế tạo sữa và khái niệm về chất lợi sữa

Chất lợi sữa (galactagogue) được định nghĩa là các loại thực phẩm, thảo dược hoặc thuốc được cho là có khả năng hỗ trợ hoặc làm tăng lượng sữa mẹ [1]. Về mặt sinh lý, sữa mẹ được tiết ra nhờ sự điều hòa phức tạp của các hormone, chủ yếu là prolactin và oxytocin [2]. Các chất lợi sữa dạng thuốc thường phát huy tác dụng dược lý bằng cách can thiệp vào các đường truyền tín hiệu nội tiết này nhằm kích hoạt tuyến sữa [2].

Yến mạch là một loại ngũ cốc nguyên hạt cung cấp năng lượng, chất xơ và vi chất dinh dưỡng. Trong đời sống, nhiều người tin rằng một số thành phần trong yến mạch có thể thúc đẩy tạo sữa, nhưng về bản chất sinh học, yến mạch không có hoạt tính dược lý mạnh làm thay đổi nồng độ hormone prolactin hay oxytocin như các loại thuốc kích sữa chuyên dụng [2].

Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu để hỗ trợ sự tăng trưởng và phát triển của trẻ nhỏ [2]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo nên nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu đời và tiếp tục kéo dài đến 2 tuổi hoặc hơn [2], [3]. Trẻ không được bú mẹ hoặc bú mẹ trong thời gian ngắn có nguy cơ đối mặt với các vấn đề sức khỏe cao hơn [2]. Vì vậy, áp lực phải đủ sữa khiến không ít phụ nữ sốt ruột và phụ thuộc vào các sản phẩm gắn mác kích sữa mà không rõ hiệu quả thực tế [1], [4].

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về các chất lợi sữa thực vật?

Dù các sản phẩm có nguồn gốc từ thực vật như bánh quy lợi sữa chứa yến mạch được tiêu thụ rộng rãi, các nghiên cứu đánh giá bài bản lại cho thấy sự thiếu hụt nghiêm trọng về bằng chứng.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2016 đã tiến hành rà soát hệ thống trên các cơ sở dữ liệu y khoa như MEDLINE, EBSCO và EMBASE để đánh giá các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược về chất lợi sữa [5]. Kết quả chỉ ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng đối với 2 loại thuốc lợi sữa (domperidone, metoclopramide) và 5 loại thảo dược phổ biến gồm thiên môn chùm (shatavari), cỏ ca ri (fenugreek), silymarin, tỏi và chùm ngây (malunggay) [5]. Đáng chú ý, yến mạch hoàn toàn vắng bóng trong danh sách các chất có thử nghiệm lâm sàng kiểm chứng [5]. Kết quả thử nghiệm trên các loại thảo dược này cũng cho thấy tính nhất quán không cao và bằng chứng còn mâu thuẫn [5].

Tương tự, một nghiên cứu tổng quan phạm vi công bố năm 2021 đã rà soát 1.041 công bố khoa học trên toàn cầu về các chất lợi sữa từ thực vật nhằm đánh giá hiệu quả kích thích tiết sữa [6]. Sau khi áp dụng tiêu chí loại trừ nghiêm ngặt, chỉ có 13 bài báo về thử nghiệm lâm sàng của 14 loại thực vật được giữ lại để phân tích [6]. Tác giả nghiên cứu khẳng định đang tồn tại một khoảng trống nghiên cứu rất lớn đối với các chất kích sữa từ thực vật và cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao để xác minh hiệu quả thực tế [6]. Yến mạch không nằm trong nhóm các thảo dược có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy.

Trong khi đó, đối với nhóm thuốc kích sữa, một nghiên cứu tổng quan năm 2019 cho thấy thuốc domperidone có khối lượng bằng chứng lâm sàng lớn nhất, giúp cải thiện lượng sữa ở mức độ vừa phải trong thời gian ngắn [2]. Thuốc metoclopramide có cùng cơ chế tác động nhưng bằng chứng về hiệu quả và tính an toàn kém vững chắc hơn [2]. Tuy nhiên, các can thiệp bằng thuốc này đều có thể đi kèm tác dụng phụ và đòi hỏi chỉ định y khoa chặt chẽ [7], [2].

Thực trạng sử dụng sản phẩm lợi sữa: Niềm tin vượt xa bằng chứng

Mặc dù bằng chứng khoa học còn yếu, tỷ lệ phụ nữ đang cho con bú sử dụng các loại thực phẩm và thảo dược kích thích tạo sữa lại rất cao trên toàn thế giới [1], [7], [8], [4].

Tại Úc, một khảo sát cắt ngang trực tuyến được thực hiện từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2019 trên 1.876 phụ nữ cho thấy có đến 1.120 người (chiếm 60%) từng sử dụng một hoặc nhiều chất lợi sữa [7]. Độ tuổi trung bình của những người tham gia là 31,5 tuổi [7]. Trong số các sản phẩm được dùng, bánh quy lợi sữa (loại bánh thường chứa thành phần chính là yến mạch) là sản phẩm phổ biến nhất, chiếm 47% người dùng, tiếp theo là men bia (32%), cỏ ca ri (22%) và domperidone (19%) [7]. Thời gian sử dụng trung bình kéo dài từ 2 đến 20 tuần [7]. Đáng chú ý, có khoảng 1 trong 6 phụ nữ bắt đầu dùng chất lợi sữa ngay trong tuần đầu tiên sau sinh [7].

Tại Hoa Kỳ, một khảo sát trực tuyến trên 188 bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ ghi nhận có tới 76% bà mẹ cảm thấy họ không đủ sữa cho con, dù 54% trong số đó không hề dặm thêm sữa công thức [4]. Điều này cho thấy nhiều người chỉ đang trải qua cảm giác thiếu sữa giả định chứ không thực sự thiếu hụt sinh lý. Đa số người tham gia cho biết họ dùng các chất lợi sữa thảo dược và tin rằng chúng an toàn, vô hại, bất chấp việc thiếu các dữ liệu khoa học rõ ràng [4].

Tại Nigeria, một khảo sát cắt ngang trên 112 bà mẹ nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ ở bang Lagos cũng cho thấy việc dùng thực phẩm truyền thống để kích sữa diễn ra rất phổ biến [8]. Món ăn được dùng nhiều nhất là cháo pap (80,8%), tiếp đến là trà (46,0%), sữa (19,1%) và amala (9,5%) [8]. Điều này phản ánh xu hướng toàn cầu: ở bất kỳ nền văn hóa nào, người mẹ cũng tìm đến một món ăn tinh bột quen thuộc để gửi gắm niềm tin kích sữa [8].

Thông tin truyền miệng và sự thiếu hụt tư vấn y tế

Một nguyên nhân lớn khiến các sản phẩm như yến mạch hay bánh quy lợi sữa được đồn thổi rầm rộ là do nguồn tiếp cận thông tin của các bà mẹ.

Nghiên cứu khảo sát tại Úc chỉ ra rằng phần lớn phụ nữ nhận được lời khuyên sử dụng các chất lợi sữa dạng thực phẩm hoặc thảo dược từ internet (38%) hoặc từ bạn bè (25%) [7]. Trong khi đó, thuốc lợi sữa chủ yếu được kê đơn bởi bác sĩ gia đình (72%) [7]. Khảo sát tại Mỹ cũng cho kết quả tương đồng: người mẹ biết đến chất kích sữa chủ yếu qua mạng internet hoặc truyền miệng từ người quen; các chuyên viên tư vấn sữa mẹ chỉ đứng ở vị trí thứ ba [4]. Tại Nigeria, nguồn thông tin về thực phẩm lợi sữa chủ yếu đến từ các bà mẹ ruột (35,9%), trong khi truyền thông và internet chỉ chiếm 4,2% [8].

Phân tích định tính từ 22 cuộc phỏng vấn sâu với các bà mẹ tại Úc vào năm 2019 đã làm sáng tỏ thêm tâm lý này [1]. Khi lo lắng về lượng sữa, quyết định tìm đến chất lợi sữa của sản phụ bị chi phối bởi ba yếu tố cốt lõi: khả năng tiếp cận và chất lượng hỗ trợ nuôi con bằng sữa mẹ, quyền tự quyết của người mẹ và sự quyết tâm cho con bú [1]. Nhiều phụ nữ cho biết họ từng có trải nghiệm không tốt với các nhân viên y tế, cảm thấy bị phớt lờ, bối rối vì thông tin nhận được không nhất quán và không đầy đủ [1]. Để giành lại thế chủ động trong việc cứu vãn nguồn sữa, họ tìm đến các sản phẩm tự nhiên như bánh quy lợi sữa, chấp nhận đánh đổi chi phí và sự bất tiện để tìm kiếm hy vọng khẩn cấp [1].

Lợi ích dinh dưỡng thực tế và giới hạn của yến mạch

Dù không có bằng chứng chứng minh yến mạch là một chất kích sữa dược lý, loại ngũ cốc này vẫn mang lại những giá trị dinh dưỡng thiết thực cho phụ nữ sau sinh.

Sữa mẹ được cấu thành từ các chất dinh dưỡng phong phú bao gồm protein, lipid, carbohydrate, oligosaccharides (HMOs) cùng các hoạt chất sinh học như lactoferrin, bạch cầu và kháng thể IgA [3]. Việc duy trì chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng là nền tảng quan trọng giúp cơ thể người mẹ phục hồi và có đủ nguyên liệu để sản xuất sữa. Yến mạch chứa nhiều carbohydrate phức hợp giúp cung cấp năng lượng ổn định, cùng lượng chất xơ dồi dào hỗ trợ tiêu hóa. Do đó, ăn yến mạch giúp người mẹ no lâu, giảm mệt mỏi và duy trì thể lực tốt.

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng: yến mạch chỉ đóng vai trò là một loại thực phẩm cung cấp dinh dưỡng thông thường, không phải là một galactagogue có khả năng trực tiếp làm tăng sản lượng sữa. Các loại bánh quy lợi sữa trên thị trường thường chứa nhiều đường, bơ và chất béo. Nếu lạm dụng bánh quy yến mạch với hy vọng sữa về dồi dào, sản phụ có thể vô tình nạp quá nhiều calo rỗng, dẫn đến tăng cân mất kiểm soát mà không đem lại sự thay đổi nào về lượng sữa.

Hiểu lầm thường gặp và ai nên thận trọng?

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm: "Cứ ăn yến mạch hoặc bánh quy lợi sữa là sữa sẽ tự động tràn trề". Cơ chế kích thích tiết sữa tự nhiên và hiệu quả nhất đã được y học chứng minh là lực hút từ miệng em bé hoặc việc vắt hút sữa thường xuyên, giúp làm rỗng bầu ngực và phát tín hiệu cho não bộ giải phóng oxytocin cùng prolactin [2]. Bổ sung bất kỳ loại thực phẩm nào mà không duy trì cữ bú hoặc hút sữa đều đặn sẽ không thể giúp tăng nguồn sữa.

Về mức độ an toàn, các sản phẩm thảo dược và thực phẩm kích sữa nhìn chung ít tác dụng phụ hơn so với thuốc kê đơn. Khảo sát năm 2021 tại Úc cho thấy chỉ có khoảng 3% phụ nữ dùng thảo dược kích sữa gặp tác dụng phụ, trong khi con số này ở nhóm dùng thuốc domperidone lên tới hơn 23% với nhiều tác dụng phụ đi kèm [7]. Mức độ hiệu quả cảm nhận của domperidone cũng được chấm điểm cao nhất (trung bình 3,3 trên thang 5 điểm, so với 2,0 đến 3,0 của các loại thảo dược hay bánh quy) [7].

Dù thực phẩm từ yến mạch tự nhiên lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần thận trọng:

  • Người mắc bệnh celiac hoặc nhạy cảm với gluten: Cần chọn loại yến mạch có chứng nhận không chứa gluten (gluten-free) để tránh nguy cơ nhiễm chéo trong quá trình sản xuất.
  • Phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc đang kiểm soát cân nặng: Nên hạn chế các loại bánh quy lợi sữa chế biến sẵn chứa nhiều đường bổ sung.
  • Sản phụ có bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc điều trị: Tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc kích sữa (như domperidone, metoclopramide) khi chưa có chỉ định và theo dõi sát sao từ bác sĩ chuyên khoa [2], [5].

Áp dụng yến mạch đúng cách trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị của yến mạch và muốn đưa thực phẩm này vào thực đơn sau sinh, hãy sử dụng nó như một phần của chế độ ăn uống lành mạnh thay vì coi nó là thần dược kích sữa:

  • Cách chế biến: Ưu tiên yến mạch nguyên cán hoặc yến mạch cắt nhỏ (steel-cut oats) nấu chín dạng cháo, hoặc ngâm yến mạch qua đêm với sữa tươi không đường/sữa chua. Tránh lạm dụng bánh quy nhiều đường.
  • Liều lượng: Khoảng 40 - 50g yến mạch khô mỗi bữa ăn sáng hoặc bữa phụ là mức năng lượng hợp lý, cung cấp đủ chất xơ mà không gây đầy bụng.
  • Kết hợp đa dạng: Nấu yến mạch cùng các nguồn đạm (thịt băm, trứng) hoặc thêm các loại hạt, trái cây tươi để đa dạng hóa nguồn vi chất dinh dưỡng.
  • Biện pháp kích sữa cốt lõi: Uống đủ 2 - 3 lít nước mỗi ngày, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thư giãn và quan trọng nhất là cho bé bú đúng khớp ngậm, bú theo nhu cầu để kích thích tuyến sữa tự nhiên.

Khoa học hiện đại khẳng định yến mạch là một thực phẩm bổ dưỡng cho sức khỏe nói chung nhưng chưa có bằng chứng lâm sàng đáng tin cậy về khả năng kích sữa [6], [5]. Người mẹ sau sinh nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, duy trì cữ bú đều đặn và tìm đến các chuyên viên tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ chuyên khoa khi thực sự nghi ngờ mình bị thiếu sữa, thay vì đặt trọn niềm tin vào những lời đồn truyền miệng.