Sự thật về nước ép lê và măng tây trong việc giảm say rượu

Sau mỗi cuộc vui bên bàn tiệc, cảm giác đau đầu, nôn nao, khô họng hay mệt mỏi rã rời là tình trạng chung của nhiều người. Để giảm nhanh các triệu chứng khó chịu này, mạng xã hội và các bài truyền miệng thường ca ngợi nước ép lê hay măng tây như những "thần dược giải rượu" từ thiên nhiên.

Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy lê và măng tây chỉ mới thể hiện tiềm năng thúc đẩy enzym chuyển hóa cồn trong phòng thí nghiệm hoặc trên các nhóm nhỏ thử nghiệm, hoàn toàn chưa có đủ dữ liệu lâm sàng quy mô lớn để khẳng định khả năng "chữa say rượu" như lời đồn.

Cơ chế chuyển hóa cồn và acetaldehyde diễn ra thế nào?

Khi rượu bia đi vào cơ thể, ethanol sẽ được hấp thu vào máu và đưa đến gan để xử lý. Tại đây, quá trình chuyển hóa cồn phụ thuộc phần lớn vào hoạt động của hai enzym chủ chốt là alcohol dehydrogenase (ADH) và aldehyde dehydrogenase (ALDH) [1, 8].

Đầu tiên, enzym ADH chịu trách nhiệm biến đổi ethanol thành acetaldehyde [1, 8]. Acetaldehyde là một chất trung gian có độc tính cao đối với tế bào, chính là thủ phạm hàng đầu gây ra các cảm giác khó chịu khi say như đỏ mặt, buồn nôn, tim đập nhanh và đau đầu dữ dội ^[1].

Sau đó, enzym ALDH (đặc biệt là dạng ALDH2) tiếp tục phân giải acetaldehyde thành chất ít độc hơn để cơ thể đào thải ra ngoài [1, 6]. Nếu enzym ALDH hoạt động chậm hoặc bị quá tải, lượng acetaldehyde sẽ tích tụ lại trong máu, khiến người uống phải chịu đựng cơn say kéo dài với mức độ nghiêm trọng hơn [1, 6]. Do đó, các nghiên cứu giải say thường tập trung tìm kiếm các hợp chất thực vật có khả năng kích thích hoạt tính của hai enzym này ^[1].

Nước ép lê: Bằng chứng sơ bộ từ phòng thí nghiệm và chuột

Nhiều nghiên cứu hiện đại đã tập trung kiểm tra xem lê Hàn Quốc (Pyrus pyrifolia cv. Shingo) có thực sự hỗ trợ quá trình giải độc cồn hay không ^[2].

Trong một nghiên cứu năm 2012, các nhà khoa học đã tiến hành cả thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) và trên động vật (in vivo) ^[2]. Thử nghiệm in vitro cho thấy chiết xuất lê có thể kích thích hoạt tính enzym ADH tăng từ 2 đến 3 lần, đồng thời tăng hoạt tính enzym ALDH lên khoảng 1,3 lần ^[2].

Khi thử nghiệm trên mô hình chuột đực bình thường và chuột bị khiếm khuyết gen Aldh2, chiết xuất lê được cho uống với liều 10 mL/kg trọng lượng cơ thể ^[2]. Sau 30 phút, chuột được cho uống ethanol với liều 1 g hoặc 2 g/kg thể trọng ^[2]. Dữ liệu phân tích dược động học máu cho thấy chiết xuất lê làm giảm nồng độ cồn trong máu ở cả hai nhóm chuột, bất kể đặc điểm di truyền ALDH2 ^[2].

Tuy nhiên, có một chi tiết đáng chú ý: ở nhóm chuột bị thiếu hụt ALDH2, dịch chiết lê lại làm gia tăng nồng độ acetaldehyde trong máu, trong khi hiện tượng này không xảy ra ở chuột có enzym bình thường ^[2]. Điều này cho thấy khả năng đào thải cồn của lê phụ thuộc rất lớn vào cơ địa gen chuyển hóa của từng cá thể ^[2].

Đến năm 2019, một nghiên cứu khác về các loại thực phẩm tác động lên enzym chuyển hóa rượu đã phát triển một công thức đồ uống giải say thử nghiệm gồm 65% lê, 25% chanh ngọt và 10% nước dừa ^[1]. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, công thức chứa lê này đã làm tăng hoạt tính của ADH thêm 23,31% và ALDH thêm 70,02% ^[1]. Dù vậy, kết quả này hoàn toàn chỉ mới dừng lại trong ống nghiệm và chưa thể khẳng định tác dụng tương đương khi đi vào cơ thể người ^[1].

Măng tây: Tiềm năng bảo vệ tế bào gan trong ống nghiệm

Bên cạnh lê, măng tây (Asparagus officinalis) cũng là loại rau củ thường được đồn đoán giúp giảm say rượu ^[3]. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã phân tích lá và chồi non của măng tây nhằm tìm hiểu cơ chế tác động lên chuyển hóa tế bào ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra hàm lượng axit amin và khoáng chất vô cơ trong lá măng tây cao hơn nhiều so với phần chồi non ^[3]. Khi xử lý tế bào ung thư gan người HepG2 trong phòng thí nghiệm với chiết xuất từ lá măng tây, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết này ức chế hơn 70% cường độ huỳnh quang DCF kích thích bởi hydrogen peroxide (1 mM) - vốn là chất chỉ điểm các gốc oxy hóa có hại (ROS) ^[3].

Chiết xuất từ cả lá và chồi măng tây đều cho thấy khả năng làm giảm độc tính tế bào do hydrogen peroxide, ethanol hoặc carbon tetrachloride gây ra ^[3]. Đặc biệt, hoạt tính của cả hai enzym ADH và ALDH đều tăng hơn 2 lần khi được xử lý bằng các dịch chiết này trong ống nghiệm ^[3].

Mặc dù nghiên cứu chứng minh tiềm năng sinh học của măng tây trong việc bảo vệ tế bào gan và hỗ trợ tăng enzym chuyển hóa cồn, đây vẫn chỉ là thí nghiệm tế bào cô lập trong đĩa nuôi cấy ^[3]. Cơ thể con người là một hệ thống phức tạp, từ việc hấp thu, tiêu hóa qua dạ dày cho đến tác động tại gan hoàn toàn khác biệt so với việc nhỏ trực tiếp dịch chiết lên tế bào trong phòng thí nghiệm ^[3].

Dữ liệu lâm sàng trên người: Số lượng ít, chất lượng bằng chứng rất thấp

Khi chuyển từ phòng thí nghiệm sang thử nghiệm lâm sàng trên người thực tế, bức tranh khoa học trở nên thận trọng hơn rất nhiều [4, 5].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đơn, bắt chéo năm 2013 được tiến hành trên 14 nam thanh niên khỏe mạnh ^[4]. Những người này được cho uống nước ép lê hoặc giả dược, 30 phút sau tiếp tục uống 540 ml rượu có nồng độ cồn 20,1% ^[4]. Mẫu máu và nước tiểu được lấy qua 9 thời điểm trong vòng 15 giờ sau khi uống rượu ^[4]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm 15 giờ, nhóm uống nước ép lê giảm được mức độ nghiêm trọng chung của say rượu từ 16% đến 21%, đồng thời cải thiện đáng kể nồng độ cồn trong máu và triệu chứng "khó tập trung" ^[4].

Tuy nhiên, các triệu chứng như suy giảm trí nhớ hay nhạy cảm với ánh sáng và âm thanh chỉ được cải thiện ở người mang kiểu gen ALDH2 bình thường hoặc dị hợp tử (ALDH2*1/1 hoặc ALDH21/2), còn người mang biến thể ALDH22/*2 thì không thấy hiệu quả ^[4]. Thử nghiệm này bị giới hạn lớn bởi cỡ mẫu quá nhỏ (chỉ 14 người) và thiết kế mù đơn ^[4].

Năm 2018, một nghiên cứu ngẫu nhiên bắt chéo khác kiểm tra nước ép hỗn hợp gồm Angelica keiskei, nho xanh và lê theo tỷ lệ 1:1:1 trên 15 người trưởng thành khỏe mạnh uống rượu liều 1,25 g/kg thể trọng ^[5]. Hỗn hợp này cho thấy có tăng hoạt tính enzym ADH và ALDH trong ống nghiệm, đồng thời làm giảm nồng độ cồn đỉnh điểm trong hơi thở và huyết tương, hỗ trợ giảm điểm số khát nước và đau đầu ^[5]. Dù vậy, cỡ mẫu 15 người vẫn là con số quá khiêm tốn ^[5].

Nghiêm ngặt hơn, một tổng quan hệ thống năm 2017 đánh giá các biện pháp can thiệp say rượu giai đoạn 2009-2016 ghi nhận nước ép lê có liên quan đến việc cải thiện một số triệu chứng say như mệt mỏi, buồn nôn, đau bụng, nhưng nhấn mạnh rằng không có phương pháp nào hiệu quả đối với toàn bộ các triệu chứng say rượu ^[6].

Đặc biệt, tổng quan hệ thống công bố năm 2022 trên tạp chí chuyên ngành đã rà soát 21 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 386 người tham gia để đánh giá các can thiệp dược lý chống say rượu ^[7]. Dù nước ép lê có ghi nhận mức giảm điểm triệu chứng say rượu so với giả dược (41,5% so với 33,3%), các chuyên gia sử dụng thang đo GRADE đã xếp chất lượng của toàn bộ bằng chứng này ở mức "rất thấp" (very low quality) do vấn đề về phương pháp luận và thiếu tính chuẩn xác ^[7]. Tổng quan khẳng định hiện tại chưa có bằng chứng chất lượng cao nào để khuyến cáo bất kỳ chất can thiệp nào nhằm điều trị hay phòng ngừa say cồn ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến khi giải say bằng thực phẩm

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống một ly nước ép lê hay ăn một đĩa măng tây sau chầu nhậu là gan sẽ được "lọc sạch" độc tố và tỉnh táo ngay lập tức. Đây là quan niệm sai lầm [2, 5].

Các nghiên cứu sơ bộ thường yêu cầu dùng nước ép lê trước khi uống rượu khoảng 30 phút chứ không phải uống khi đã say mèm [1, 6]. Hơn nữa, việc tăng hoạt tính enzym trên lý thuyết không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn tác hại của cồn đối với hệ thần kinh và dạ dày [4, 8].

Một số người cũng tin rằng các loại đường hay vitamin bổ sung sẽ giải say nhanh chóng, nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra các loại đường như fructose hay glucose, hoặc việc tiêm vitamin nhóm B và vitamin C không mang lại tác động đáng kể lên quá trình chuyển hóa cồn hay mức độ say ^[8]. Các loại thực phẩm tự nhiên khác như chiết xuất atiso cũng hoàn toàn không cho thấy lợi ích trong việc giảm say rượu ^[8].

Ai cần thận trọng khi tìm đến mẹo giải say?

Những người có bệnh lý nền như đái tháo đường cần hết sức cẩn thận với việc uống nhiều nước ép trái cây giải say, bởi lượng đường tự nhiên trong nước ép có thể làm đường huyết biến động [2, 7].

Người bị hội chứng ruột kích thích, đau dạ dày hoặc viêm loét tiêu hóa có thể bị đầy bụng, tiêu chảy khi dung nạp một lượng lớn nước ép lê hay chất xơ từ măng tây sau khi niêm mạc ruột vừa bị cồn kích thích.

Đặc biệt, những người uống rượu có biểu hiện đỏ bừng mặt nhanh chóng (thường do khiếm khuyết gen phân giải aldehyde) không nên chủ quan dựa dẫm vào các loại nước thảo mộc [1, 6]. Nếu enzym ALDH hoạt động kém, lượng acetaldehyde ứ đọng vẫn gây độc hại cho cơ thể mà các loại nước ép không thể giải quyết triệt để [1, 6]. Những người đang điều trị bệnh mạn tính hoặc dùng thuốc theo đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ, tuyệt đối không tự ý dùng các loại chế phẩm bổ sung giải say không rõ nguồn gốc.

Lời khuyên thực tế khi sử dụng lê và măng tây

Dù chưa đủ bằng chứng y khoa để xem lê hay măng tây là thuốc chống say rượu, việc sử dụng chúng như thực phẩm lành mạnh trong bữa ăn hàng ngày vẫn mang lại nhiều giá trị [3, 8].

Lê tươi là nguồn cung cấp nước dồi dào, vị ngọt thanh mát, có thể ép lấy nước uống để bổ sung chất lỏng cho cơ thể, đặc biệt khi cồn gây mất nước và khát [7, 8]. Nếu muốn thử nghiệm theo các nghiên cứu, việc uống một ly nước ép lê tươi khoảng 30 phút trước bữa tiệc có thể là một lựa chọn bổ sung nhẹ nhàng [1, 6].

Đối với măng tây, đây là loại rau bổ dưỡng giàu khoáng chất và axit amin ^[3]. Thay vì tìm kiếm các chiết xuất khó tìm, bạn có thể chế biến măng tây bằng cách luộc hoặc xào nhẹ trong bữa ăn để giữ lại vi chất dinh dưỡng ^[3]. Quan trọng hơn, không nên bỏ phần lá non nếu có, vì các phân tích cho thấy hàm lượng dưỡng chất trong lá rất phong phú ^[3].

Khi đi dự tiệc, nguyên tắc quan trọng nhất vẫn là uống nước lọc xen kẽ giữa các ly rượu bia, không để bụng đói khi uống và ăn uống cân bằng để làm chậm quá trình hấp thu cồn.

Cả nước ép lê và măng tây đều là những thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng, có tiềm năng sinh học nhất định trong các thử nghiệm bước đầu về enzym chuyển hóa rượu [1, 3]. Dẫu vậy, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa công dụng của chúng để thỏa sức uống rượu bia không kiểm soát [2, 5]. Biện pháp bảo vệ gan và phòng ngừa cảm giác nôn nao hiệu quả nhất luôn là chủ động kiểm soát lượng cồn tiêu thụ ở mức chừng mực, lắng nghe cơ thể và duy trì thói quen sinh hoạt điều độ.