Cây cậy, hay hồng cậy (tên khoa học là Diospyros lotus, thuộc họ Thị Ebenaceae), từ lâu đã xuất hiện trong đời sống dân gian và y học cổ truyền phương Đông [1, 4]. Nhiều người truyền tai nhau rằng ăn quả cậy hoặc dùng các bài thuốc từ loài cây này giúp thanh lọc cơ thể, giải độc, chống oxy hóa cực mạnh và bảo vệ gan khỏi các tổn thương.

Các dữ liệu nghiên cứu khoa học thực tế cho thấy các bộ phận của cây cậy, đặc biệt là quả và lá, thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ nét nhờ hàm lượng polyphenol và flavonoid phong phú [1, 4, 6]. Riêng về tác dụng bảo vệ gan, các bằng chứng thực nghiệm bước đầu ghi nhận khả năng giảm men gan và thoái hóa mỡ gan, nhưng dữ liệu này chủ yếu đến từ chiết xuất lá cây cậy trên động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đối với quả cậy chín [1].

Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất trong cây cậy

Quá trình chuyển hóa hàng ngày và tác động tiêu cực từ môi trường sản sinh ra các gốc tự do. Nếu không được trung hòa, chúng sẽ gây stress oxy hóa, phá hủy cấu trúc màng tế bào, lipid và các đại phân tử sinh học.

Chiết xuất từ loài cây này sở hữu các hoạt chất thực vật tự nhiên như flavonoid, polyphenol, terpenoid và xanthone [2]. Khi đi vào môi trường sinh hóa, các hợp chất này có khả năng cho điện tử hoặc hydro để vô hiệu hóa gốc tự do, tạo phức chelat giữ các ion kim loại như sắt, đồng thời kích thích và khôi phục hoạt lực của hệ thống enzym chống oxy hóa nội sinh [3, 7, 8]. Điều này giúp màng tế bào giảm thiểu tình trạng peroxy hóa lipid – một quá trình gây hoại tử tế bào phổ biến [3, 7].

Bằng chứng nghiên cứu về khả năng chống oxy hóa

Hoạt tính dọn gốc tự do của chiết xuất từ quả, hạt và lá cây cậy đã được kiểm chứng qua hàng loạt thử nghiệm sinh hóa:

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã khảo sát tác dụng chống oxy hóa và hạ đường huyết của quả cậy lên men bằng vi khuẩn Microbacterium flavum và Lactobacillus plantarum [3]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy khi lên men 24 giờ, hàm lượng axit tannic, axit catechinic và axit ellagic tăng lên đáng kể, mặc dù tổng lượng phenolic và vitamin C thấp hơn quả cậy chưa lên men [3]. Đáng chú ý, quả cậy lên men với Microbacterium flavum trong 24 giờ cho khả năng dọn gốc tự do DPPH mạnh nhất với chỉ số IC50 đạt 4,18 microgam/mL [3]. Ngoài ra, khả năng dọn gốc tự do ABTS cao nhất ghi nhận ở mốc 72 giờ lên men với IC50 đạt 29,18 microgam/mL [3]. Quả cậy lên men cũng ức chế enzym alpha-glucosidase mạnh gấp 2,06 đến 4,73 lần so với dạng chưa lên men [3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2012 thực hiện trên chiết xuất nước từ hạt quả cậy qua 7 mô hình in vitro, gồm dọn gốc tự do DPPH, oxit nitric (NO), hydrogen peroxide (H2O2), tạo phức chelat ion sắt, năng lực khử và ức chế peroxy hóa lipid linoleic acid [4]. Dịch chiết hạt cậy thể hiện rõ hoạt tính chống oxy hóa và chống tán huyết bảo vệ hồng cầu trước tác nhân gây hại H2O2 [4].

Năm 2025, các nhà khoa học đã ứng dụng enzym alpha-l-rhamnosidase để chuyển hóa rutin trong chiết xuất lá cậy thành isoquercitrin dưới điều kiện pH 5,5, nhiệt độ 55 độ C [4, 5]. Phản ứng chuyển hóa hoàn toàn 30 mM rutin sang isoquercitrin trong 180 phút, nâng nồng độ isoquercitrin từ 9,8 lên 39,8 mM [4, 5]. Dịch chiết sau chuyển hóa enzym cải thiện 48% chỉ số IC50 dọn gốc tự do DPPH và tăng khả năng ức chế enzym lipoxygenase (LOX) từ 39,2% lên 48,3% [4, 5].

Năm 2024, một tổng quan nghiên cứu về chi chiết xuất Diospyros ghi nhận sự hiện diện của các flavonoid, terpenoid và xanthone mang lại hoạt tính kháng khuẩn, chống oxy hóa, chống viêm và tiềm năng chống ung thư thông qua ức chế tăng sinh tế bào, kích hoạt apoptosis và ngăn ngừa tạo mạch máu mới [2].

Tác dụng bảo vệ gan và các cơ quan qua mô hình động vật

Mặc dù nhiều người tìm kiếm quả cậy để trị bệnh gan, các bằng chứng khoa học trực tiếp về gan hiện được ghi nhận rõ nhất ở chiết xuất lá cây cậy:

Nghiên cứu năm 2019 tiến hành trên chuột C57BL/6 bị béo phì do chế độ ăn giàu chất béo (HFD) cho thấy: dịch chiết nước lá cậy ức chế tích tụ mỡ và giảm nồng độ triglycerid trong tế bào 3T3-L1 [1]. Khi dùng đường uống cho chuột béo phì, chiết xuất lá cậy làm giảm mức tăng trọng lượng cơ thể, giảm tỷ lệ tích lũy thức ăn, hạ trọng lượng mỡ nội tạng và mỡ gan [1]. Đáng kể nhất, chiết xuất này giảm rõ rệt tình trạng thoái hóa mỡ gan (hepatic steatosis), đồng thời hạ nồng độ các men gan gồm aspartate transaminase (AST), alanine transaminase (ALT) và alkaline phosphatase (ALP) trong huyết thanh [1]. Ngoài ra, dịch chiết lá cậy ngăn chặn peroxy hóa lipid, khôi phục nồng độ glutathione bị cạn kiệt và tăng hoạt tính các enzym chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và glutathione peroxidase (GPx) [1].

Bên cạnh mô hình gan, dịch chiết các bộ phận của cây cậy còn chứng minh khả năng giảm thiểu độc tính ở các cơ quan khác nhờ ngăn chặn stress oxy hóa:

Bảo vệ tế bào máu: Nghiên cứu năm 2011 đánh giá chiết xuất quả cậy trên hồng cầu người và chuột bị thiếu hụt enzym G6PD [5]. Khi cho tiếp xúc với chất độc từ đậu tằm (Vicia faba), chiết xuất quả cậy đã bảo vệ tế bào hồng cầu khỏi tán huyết trong ống nghiệm trên máu của 5 người bệnh [5]. Trên chuột bị suy giảm G6PD do tiêm dehydroepiandrosterone trong 35 ngày, uống chiết xuất quả cậy ở các liều 500, 750, 1000 và 1500 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày liên tục đã giúp bảo vệ hồng cầu chống lại tổn thương tán huyết do độc chất từ đậu tằm [5].

Bảo vệ thận: Nghiên cứu năm 2012 đánh giá tác dụng bảo vệ thận của chiết xuất hạt cậy trước tổn thương do kháng sinh gentamicin gây ra ở chuột (tiêm màng bụng liều 100 mg/kg) [4]. Chuột được tiêm dịch chiết hạt cậy ở liều 200 và 400 mg/kg trong 10 ngày liên tục cho thấy sự giảm rõ rệt mức tăng creatinin huyết thanh và chỉ số nitơ urê máu (BUN) [4].

Bảo vệ cơ tim: Nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên 28 chuột cống đực chia làm 4 nhóm để đánh giá tổn thương tim do thuốc hóa trị cisplatin gây ra (liều tiêm phúc mạc 7 mg/kg) [6]. Nhóm dùng cisplatin bị tăng mạnh nồng độ chất phản ứng axit thiobarbituric (TBARS) và suy giảm mạnh nồng độ GSH cũng như hoạt lực SOD, CAT, GPx [6]. Khi cho chuột uống dịch chiết quả cậy với liều 1.000 mg/kg/ngày trong 10 ngày, mức TBARS giảm mạnh, các enzym SOD, CAT, GPx cùng lượng GSH được phục hồi đáng kể, đồng thời giảm thiểu tổn thương mô bệnh học ở cơ tim [6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng khoa học

Nhìn một cách khách quan, các hợp chất trong cây cậy thể hiện tính năng dọn gốc tự do rất triển vọng trong môi trường phòng thí nghiệm [1, 3, 4]. Khả năng cải thiện men gan AST, ALT và giảm nhiễm mỡ gan đã được xác lập chắc chắn trên mô hình chuột béo phì nhờ chiết xuất lá [1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nắm rõ giới hạn:

  • Các thử nghiệm đều thực hiện trên dịch chiết chuẩn hóa (chiết xuất cồn hoặc nước, chiết xuất lên men hoặc chuyển hóa enzym chuyên biệt), hoàn toàn không tương đương với việc ăn quả tươi tự nhiên [1, 4, 7].
  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng ngẫu nhiên trên người bệnh gan nhằm chứng minh quả cậy có thể làm lành tổn thương xơ gan, viêm gan hay hạ men gan.
  • Tác dụng hạ men gan, ngừa gan nhiễm mỡ mới chỉ được ghi nhận từ lá cậy trên chuột béo phì, không phải từ quả chín [1].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm 1: "Ăn quả cậy có thể thay thế thuốc chữa bệnh gan". Thực tế: Dù dịch chiết lá cậy làm giảm men gan AST, ALT ở động vật [1], việc ăn quả tươi không thể điều trị các bệnh viêm gan virus, xơ gan hay viêm gan do rượu. Mọi can thiệp điều trị bệnh lý đều cần tuân theo chỉ dẫn của bác sĩ.

Hiểu lầm 2: "Quả cậy càng chín ngọt thì lượng chất chống oxy hóa càng nhiều". Thực tế: Quá trình lên men có kiểm soát hoặc chuyển hóa bằng enzym chuyên biệt mới làm giải phóng tối đa các axit tự do và dạng aglycone có hoạt tính dọn gốc tự do mạnh hơn [1, 4]. Việc tiêu thụ quả quá nhiều đường đôi khi còn gây áp lực chuyển hóa lên gan.

Hiểu lầm 3: "Dùng chiết xuất cậy không gây tác dụng phụ". Thực tế: Các hợp chất giàu tanin và polyphenol trong họ quả hồng nếu sử dụng bừa bãi khi đói có thể kết tủa với axit dạ dày tạo thành dị vật đường tiêu hóa, gây tắc ruột hoặc kích ứng dạ dày.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh gan nặng hoặc bệnh thận mạn tính: Mặc dù nghiên cứu cho thấy dịch chiết hỗ trợ giảm tổn thương thận và gan trên động vật [3, 7], người bệnh suy gan, suy thận không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc đậm đặc chưa kiểm nghiệm liều lượng vì có thể gây quá tải chuyển hóa.

Bệnh nhân đang điều trị thuốc đặc trị: Hoạt chất trong quả cậy có khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase [3], có thể gây tương tác hạ đường huyết quá mức nếu phối hợp thiếu kiểm soát với thuốc đái tháo đường.

Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm: Hàm lượng tanin cao trong quả khi chưa chín hẳn dễ gây táo bón, đầy bụng, khó tiêu.

Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu kiểm định độ an toàn đầy đủ về liều lượng dịch chiết cậy trên các nhóm đối tượng này.

Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn tận dụng giá trị dinh dưỡng của quả cậy trong đời sống, bạn có thể tham khảo một số lưu ý sau:

Lựa chọn quả chín kỹ: Nên chọn những quả cậy đã chín mềm, vỏ đổi màu hoàn toàn để lượng tanin chát giảm bớt, giúp hạn chế nguy cơ kết tủa gây sỏi bã dạ dày.

Liều lượng vừa phải: Sử dụng quả cậy như một loại trái cây thông thường bổ sung dưỡng chất, ăn khoảng 1-2 quả mỗi lần, tránh ăn dồn dập với số lượng lớn trong ngày.

Thời điểm ăn: Tuyệt đối không ăn quả cậy khi bụng đang đói cồn cào. Nên ăn sau bữa chính khoảng 30 đến 60 phút để enzym tiêu hóa hoạt động thuận lợi.

Phối hợp lối sống: Để bảo vệ tế bào gan toàn diện, cần duy trì chế độ dinh dưỡng giảm mỡ, hạn chế rượu bia, tập luyện thể thao đều đặn và kiểm tra sức khỏe định kỳ. Không nên phụ thuộc vào bất kỳ loại thảo dược đơn lẻ nào.

Tóm lại, cây cậy là một nguồn dược liệu quý chứa nhiều chất chống oxy hóa có tiềm năng hỗ trợ giảm thiểu tổn thương tế bào và thoái hóa mỡ gan trên mô hình tiền lâm sàng [1, 7]. Tuy vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước các quảng cáo đồn thổi và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ cậy để điều trị bệnh lý.