Vỏ cây gáo hạ sốt rét: Khoa học chứng minh hay chỉ là đồn thổi?

Lời đồn dân gian về vỏ cây gáo

Cây gáo (thuộc chi Nauclea, họ Cà phê - Rubiaceae) là loại cây gỗ quen thuộc tại nhiều vùng quê Việt Nam và các nước nhiệt đới. Trong dân gian, vỏ thân cây gáo thường được thu hái, phơi khô rồi sắc nước uống như một bài thuốc truyền miệng để giải độc, hạ nhiệt và đặc biệt là chữa những cơn sốt rét run dữ dội.

Tuy nhiên, giữa việc truyền miệng trong đời sống và bằng chứng khoa học thực sự là một khoảng cách rất lớn. Liệu vỏ cây gáo có thực sự tiêu diệt được mầm bệnh sốt rét hay đây chỉ là hiệu ứng tâm lý tạm thời? Các nghiên cứu dược lý hiện đại đã bắt đầu đi sâu vào phân tích thành phần hóa học để tìm câu trả lời xác đáng.

Câu trả lời ngắn gọn: Vỏ cây gáo chứa một số hoạt chất alkaloid có khả năng ức chế ký sinh trùng sốt rét trong ống nghiệm (in vitro), nhưng hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả và độ an toàn trên người. Việc tự ý sắc vỏ cây uống để trị bệnh tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc và đe dọa tính mạng.

Ký sinh trùng sốt rét và dược tính chi Gáo

Sốt rét là căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do ký sinh trùng Plasmodium (phổ biến và nguy hiểm nhất là Plasmodium falciparum) gây ra, lây truyền qua vết đốt của muỗi Anopheles. Khi xâm nhập vào cơ thể, ký sinh trùng phá hủy hồng cầu hàng loạt, gây nên những cơn sốt cao, rét run, thiếu máu trầm trọng và có thể dẫn đến tử vong nếu không được điều trị kịp thời.

Từ nhiều thế kỷ trước, con người đã phát hiện ra các hoạt chất alkaloid từ thực vật có khả năng tiêu diệt ký sinh trùng này, nổi tiếng nhất là quinine từ vỏ cây Cinchona. Các loài cây thuộc chi Gáo (Nauclea) cũng rất giàu nhóm hợp chất alkaloid, đặc biệt là nhóm indole alkaloid và monoterpene indole alkaloid.

Trong y học cổ truyền châu Phi và một số nước châu Á, vỏ thân các loài thuộc chi Nauclea thường được sử dụng nhằm mục đích đối phó với sốt rét và các triệu chứng tương tự sốt rét ^[1], ^[2]. Cơ chế được kỳ vọng là các phân tử alkaloid tự nhiên trong vỏ cây có thể can thiệp vào chu trình phát triển của ký sinh trùng, ức chế khả năng nhân lên của chúng trong tế bào máu.

Nghiên cứu phòng thí nghiệm nói gì?

Để kiểm chứng kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã thực hiện phân lập các hợp chất từ cây gáo và thử nghiệm trực tiếp trên các chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum.

Năm 2005, một nghiên cứu đã tiến hành phân lập dịch chiết chloroform từ thân khô loài gáo vàng Nauclea orientalis ^[3]. Kết quả tách chiết được hai loại alkaloid mới thuộc nhóm tetrahydro-beta-carboline monoterpene alkaloid glucoside là naucleaorine (1) và epimethoxynaucleaorine (2), cùng nhiều hợp chất khác như strictosidine lactam, 3,4,5-trimethoxyphenol, các dẫn xuất acid ursolic và acid oleanolic ^[3]. Thử nghiệm cho thấy các hợp chất 1, 2, dẫn xuất acid ursolic (hợp chất 6) và acid oleanolic (hợp chất 8) thể hiện hoạt tính ức chế ở mức độ vừa phải (moderate) đối với ký sinh trùng Plasmodium falciparum trong ống nghiệm ^[3]. Cấu trúc của chúng được xác định bằng phương pháp quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D-NMR ^[3].

Tuy nhiên, không phải mọi alkaloid trong cây gáo đều có tác dụng kháng sốt rét. Đến năm 2010, một nghiên cứu khác phân lập hai đồng phân indole alkaloid mới từ rễ cây Nauclea orientalis là naucleaoral A và B ^[4]. Khi kiểm tra hoạt tính kháng sốt rét, cả hai chất này đều hoàn toàn không có tác dụng với chỉ số IC50 vượt quá 10,00 microg/mL ^[4]. Đáng chú ý, naucleaoral A lại thể hiện độc tính tế bào đáng kể trên dòng tế bào HeLa với IC50 là 4,0 microg/mL, còn naucleaoral B thể hiện độc tính tế bào ở mức khiêm tốn trên tế bào HeLa và KB (IC50 lần lượt là 7,8 và 9,5 microg/mL) ^[4].

Một nghiên cứu vào năm 2000 tại Mali đánh giá hoạt tính kháng sốt rét của bốn loài cây cỏ truyền thống, bao gồm một loài gáo khác là Nauclea latifolia ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các alkaloid trong dịch chiết chloroform làm giảm đáng kể sự tăng sinh của ký sinh trùng ^[5]. Tuy nhiên, một phát hiện rất quan trọng là dịch chiết nước – cách thức sắc uống truyền thống phổ biến của người dân – lại không thể hiện hoạt tính kháng sốt rét cao trong thử nghiệm ^[5].

Bí ẩn chuyển hóa và giả thuyết tiền chất

Một loài gáo khác được dùng nhiều trong y học dân gian châu Phi là Nauclea pobeguinii ^[1], ^[2]. Vỏ thân cây này chứa hàm lượng đáng kể hợp chất strictosamide, vốn được nghi ngờ là thành phần chính tạo nên hoạt tính kháng sốt rét ^[1], ^[2]. Năm 2008, một phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-UV) đã được thẩm định thành công để định lượng các alkaloid, cụ thể là strictosamide, từ dịch chiết vỏ thân Nauclea pobeguinii ^[1].

Bí ẩn xuất hiện khi các nghiên cứu cho thấy dịch chiết thô của loài gáo này có tác dụng rõ rệt trên sinh vật sống (in vivo), nhưng chất tinh khiết strictosamide lại hoàn toàn bất hoạt trong ống nghiệm (in vitro) ^[2]. Điều này dẫn đến giả thuyết rằng các hợp chất trong cây có thể đóng vai trò như "tiền chất" (prodrugs), cần phải qua quá trình biến đổi sinh học ở đường tiêu hóa sau khi uống mới giải phóng hoạt tính ^[2].

Năm 2022, một nghiên cứu mô phỏng quá trình biến đổi sinh học trong đường tiêu hóa đối với dịch chiết Nauclea pobeguinii bằng công nghệ UHPLC-UV-HRMS ^[2]. Dịch chiết chứa nhiều saponin và alkaloid, trong đó phát hiện 32 hợp chất chưa từng được báo cáo trước đó ở loài này ^[2]. Kết quả cho thấy các hợp chất chứa gốc đường giảm dần theo thời gian, nhưng các alkaloid không chứa đường (như nhóm angustine) lại không bị chuyển hóa ở đường tiêu hóa ^[2].

Đặc biệt, quá trình tiêu hóa nhân tạo của strictosamide không tạo ra chất chuyển hóa chính nào có hoạt tính, và phân tích đa biến OPLS-DA xác nhận strictosamide hay sản phẩm chuyển hóa của nó không kháng được ký sinh trùng in vitro ^[2]. Thay vào đó, phân tích chỉ ra các alkaloid mang khung beta-carboline mới là thành phần hoạt tính thực sự, và tác dụng kháng sốt rét của dịch chiết nhiều khả năng đến từ sự cộng hưởng hoặc hiệp đồng của nhiều chất cùng lúc ^[2].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng

Các dữ liệu thực nghiệm đã xác nhận một phần cơ sở khoa học: trong vỏ cây gáo thực sự có chứa những hoạt chất có khả năng ức chế ký sinh trùng sốt rét ^[3], ^[2]. Nhóm cấu trúc beta-carboline và alkaloid chiết xuất bằng dung môi hữu cơ đã chứng minh tiềm năng dược lý đáng ghi nhận trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[3], ^[5], ^[2].

Tuy vậy, khoảng cách từ đĩa petri đến đơn thuốc điều trị thực tế còn rất xa vời. Toàn bộ các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro) trên ký sinh trùng và mô phỏng tiêu hóa ^[3], ^[5], ^[2]. Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể bệnh nhân sốt rét để đánh giá hiệu lực hạ sốt hay tiêu diệt ký sinh trùng.

Khoảng trống lớn nhất nằm ở liều lượng điều trị hiệu quả và độc tính thực sự. Một số phân đoạn chiết xuất từ rễ cây gáo đã cho thấy độc tính tế bào rõ rệt trên các dòng tế bào ung thư người ^[4]. Thêm vào đó, các nghiên cứu khác cũng phát hiện các alkaloid nhóm angustine từ lá cây gáo Nauclea orientalis có hoạt tính ức chế tăng sinh tế bào ^[6], ^[7]. Chi gáo còn chứa các alkaloid có tác dụng làm giãn mạch, hạ huyết áp mạnh trên động vật thí nghiệm ^[8]. Do đó, việc tự ý đưa các hoạt chất chưa kiểm soát này vào cơ thể người mang rủi ro sức khỏe rất khó lường.

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng rằng bài thuốc truyền thống sắc vỏ cây uống có thể diệt sạch ký sinh trùng sốt rét. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2000 đã chỉ ra dạng chiết xuất bằng nước – tương tự nước sắc thuốc nam thông thường – không thể hiện hoạt tính kháng sốt rét cao, mà hoạt tính này chỉ nằm ở các phân đoạn chiết xuất bằng dung môi hữu cơ như chloroform ^[5]. Việc sắc nước uống có thể chỉ hấp thu lượng rất nhỏ hoạt chất hoặc hoàn toàn không đạt ngưỡng ức chế bệnh.

Một hiểu lầm tai hại khác là cho rằng dược liệu tự nhiên thì "hoàn toàn lành tính, không có tác dụng phụ". Cần hiểu rằng các alkaloid trong thực vật là những vũ khí tự nhiên giúp cây chống lại sâu bệnh, nấm và kẻ thù tự nhiên. Chúng có hoạt tính sinh học rất mạnh và ranh giới giữa tác dụng trị liệu với độc chất thường rất mong manh ^[4], ^[8]. Việc dùng vỏ cây gáo không rõ liều lượng có thể dẫn đến nhiễm độc tế bào hoặc tổn thương nội tạng ^[4].

Nguy hiểm nhất là việc chậm trễ y tế. Sốt rét là bệnh diễn tiến cấp tính. Nếu tin vào lời đồn mà uống nước vỏ gáo thay vì đến cơ sở y tế để xét nghiệm máu và dùng thuốc đặc trị, người bệnh đối mặt với nguy cơ biến chứng sốt rét ác tính, suy đa tạng và tử vong nhanh chóng.

Ai cần tuyệt đối tránh dùng vỏ cây gáo?

Do chưa có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào về độ an toàn trên người, việc tự ý sử dụng vỏ cây gáo cho mục đích điều trị bệnh cần phải được cảnh báo nghiêm ngặt.

• Bệnh nhân nghi ngờ hoặc đã xác định mắc sốt rét: Cần đến bệnh viện hoặc trạm y tế ngay lập tức. Sốt rét bắt buộc phải điều trị bằng các phác đồ thuốc kháng sốt rét chuẩn đã được Bộ Y tế phê duyệt.
• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không sử dụng các chế phẩm tự chế từ vỏ hay rễ cây gáo vì nguy cơ độc tính tế bào có thể gây hại cho thai nhi và trẻ sơ sinh ^[4], ^[6].
• Trẻ em và người cao tuổi: Đây là những nhóm đối tượng có chức năng gan thận nhạy cảm, dễ gặp nguy cơ nhiễm độc do các alkaloid lạ chưa được kiểm định liều lượng.
• Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp: Các alkaloid nhóm indole từ chi Nauclea đã được ghi nhận có tác dụng gây giãn mạch và hạ huyết áp mạnh trong thí nghiệm ^[8], do đó có thể gây tụt huyết áp bất thường và tương tác nguy hiểm với thuốc đang dùng.

Nhìn nhận đúng để ứng dụng an toàn

Việc nghiên cứu chi Gáo mở ra hướng đi đầy triển vọng cho các nhà khoa học trong việc tìm kiếm các hợp chất mới để bào chế thuốc kháng sốt rét thế hệ mới, nhất là trong bối cảnh ký sinh trùng ngày càng kháng nhiều loại thuốc điều trị cổ điển ^[3], ^[2].

Tuy nhiên, trong đời sống thường nhật, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái, phơi khô vỏ cây gáo để sắc uống trị sốt rét hay bất kỳ chứng sốt không rõ nguyên nhân nào. Dân gian có thể lưu truyền các bài thuốc này vì một số alkaloid có thể tạo cảm giác hạ sốt tạm thời hoặc gây ức chế nhất định, nhưng không thể loại bỏ triệt để ký sinh trùng trong máu ^[3], ^[5].

Khi xuất hiện các triệu chứng như sốt cao từng cơn, ớn lạnh, vã mồ hôi, đặc biệt là sau khi đi vào các vùng rừng núi hoặc khu vực lưu hành sốt rét, bước xử trí đúng đắn duy nhất là đến cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm máu tìm ký sinh trùng và điều trị đúng phác đồ.

Vỏ cây gáo hạ sốt rét không hoàn toàn là sự bịa đặt vô căn cứ, bởi khoa học đã xác nhận sự tồn tại của các alkaloid có hoạt tính kháng ký sinh trùng trong ống nghiệm. Dù vậy, đó mới chỉ là các hoạt chất thô trên đĩa thí nghiệm, chưa từng được kiểm chứng hiệu quả và an toàn trên cơ thể người. Đừng đánh đổi tính mạng và sức khỏe bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được y học chuẩn hóa kiểm chứng.