Uống nước sắc từ các loại vỏ cây là mẹo dân gian truyền miệng quen thuộc khi gặp sự cố rối loạn tiêu hóa. Trong số đó, cây gáo (danh pháp khoa học Nauclea orientalis) thường được người xưa dùng vỏ hoặc phần cơm quả nấu nước uống để cầm tiêu chảy, giảm đau bụng [1].
Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm này có thực sự an toàn và được chứng minh bằng các dữ liệu nghiên cứu rõ ràng hay không? Câu trả lời thẳng thắn là: Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc vỏ gáo diệt được vi khuẩn gây tiêu chảy ở người. Việc tự ý dùng vỏ gáo đậm đặc thậm chí tiềm ẩn rủi ro kích ứng đường ruột và gây hại sức khỏe.
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về cây gáo
Cây gáo thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), phân bố ở nhiều khu vực nhiệt đới như Ấn Độ và bắc Úc [1]. Trong kho tàng y học bản địa, nước sắc hoặc chế phẩm từ cơm hạt của cây từng được dùng để chữa ho, cảm lạnh, đau dạ dày, nôn mửa và tiêu chảy [1].
Khi bị tiêu chảy cấp, nhiều người ngại dùng thuốc Tây mà tìm đến các loại vỏ cây sắc đặc uống vì nghĩ thảo mộc tự nhiên lành tính. Thắc mắc lớn nhất của người bệnh là: Vỏ gáo có thực sự tiêu diệt được vi khuẩn đường ruột như thuốc kháng sinh hay không? Việc hiểu nhầm giữa khả năng làm se niêm mạc tạm thời và việc diệt sạch mầm bệnh là nguyên nhân khiến nhiều ca bệnh chuyển nặng.
Tiêu chảy nhiễm khuẩn và cơ chế gây bệnh đường ruột
Để hiểu tại sao cần cẩn trọng khi dùng mẹo dân gian, trước hết phải hiểu rõ nguyên nhân gây tiêu chảy. Vi khuẩn đường ruột là thủ phạm gây ra khoảng 40% đến 80% các đợt tiêu chảy cấp, tùy thuộc vào lứa tuổi và khu vực sinh sống [2]. Các mầm bệnh này gây gánh nặng bệnh tật và tử vong đáng kể ở các nước đang phát triển [3, 4].
Khả năng bám dính và xâm nhập vào tế bào biểu mô ruột là yếu tố sống còn của các vi khuẩn gây bệnh này [3]. Độc lực của vi khuẩn biểu hiện qua việc xâm lấn mô hoặc tiết ra độc tố ruột (enterotoxin), độc tố thần kinh (neurotoxin) hay độc tố tế bào (cytotoxin) [4]. Tùy vào loại độc tố, người bệnh có thể bị tiêu chảy toàn nước cấp tính hoặc hội chứng lỵ mạn tính [4].
Các tác nhân vi khuẩn gây tiêu chảy phổ biến bao gồm Escherichia coli sinh độc tố ruột (ETEC), các loài Shigella, Campylobacter jejuni, Vibrio cholerae và Clostridium difficile [2, 6, 8]. Khi nhiễm các chủng vi khuẩn này, việc can thiệp bằng thuốc kháng sinh thích hợp sẽ giúp rút ngắn thời gian mắc bệnh, giảm bài xuất vi khuẩn ra phân và ngăn ngừa lây lan [2, 6].
Khoa học nói gì về thành phần của vỏ gáo?
Cho đến nay, các nghiên cứu về cây gáo (Nauclea orientalis) chủ yếu tập trung vào phân tích hóa thực vật, tác dụng chống oxy hóa và tẩy giun trên mô hình thí nghiệm:
Nghiên cứu in vitro năm 2010 đánh giá hoạt tính tẩy giun của các dịch chiết khác nhau (chloroform, acetone, ethanol và nước) từ lá cây gáo trên giun đất Ấn Độ (Pheretima posthuma), so sánh với thuốc albendazole [1]. Kết quả cho thấy các dịch chiết ức chế vận động tự phát gây tê liệt và làm chết giun phụ thuộc vào liều dùng, trong đó phân đoạn chloroform, ethyl acetate và ethanol cho hoạt tính mạnh hơn [1]. Phân tích hóa thực vật cũng ghi nhận sự hiện diện của các glycoside alkaloid indole và chín alkaloid dạng angustine trong dịch chiết ammoniac từ lá gáo, bao gồm 10-hydroxyangustine và hai đồng phân 3,14-dihydroangustoline có hoạt tính chống tăng sinh tế bào ung thư vú MCF-7 và tế bào bệnh bạch cầu chuột trên in vitro [1].
Một nghiên cứu công bố năm 1992 cũng phân lập được chín alkaloid dạng angustine từ dịch chiết ammoniac của cây gáo, đồng thời xác nhận chúng thể hiện hoạt tính chống tăng sinh tế bào dòng ung thư bàng quang T-24 ở người và tế bào biểu bì chuột phụ thuộc EGF trên in vitro [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng các alkaloid này trong lá gáo khô tự nhiên là rất nhỏ và chỉ tăng lên khi có sự can thiệp của quy trình chiết xuất ammoniac [5].
Về vỏ thân cây gáo, một nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột cống trắng bị tổn thương cơ tim do thuốc doxorubicin cho thấy: Dịch chiết nước từ vỏ gáo có chứa polyphenol, alkaloid và tannin, không chứa các chất thực vật độc hại [6]. Dịch chiết vỏ gáo làm tăng đáng kể hoạt động của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như superoxide dismutase (SOD), catalase, glutathione peroxidase (GPx), glutathione reductase (GR) và nồng độ glutathione (GSH), từ đó bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa và giảm chỉ số MDA [6]. Hàm lượng polyphenol và tannin dồi dào giải thích tại sao dịch chiết vỏ gáo có tính chống oxy hóa cao [6].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi dùng sai cách
Tổng hợp các tài liệu khoa học hiện hành cho thấy: Hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh dịch chiết vỏ gáo có phổ kháng khuẩn diệt được các vi khuẩn đường ruột nguy hiểm như E. coli, Shigella, hay Campylobacter.
Các nghiên cứu hiện có về cây gáo chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào ung thư, trên giun đất hoặc bảo vệ tim chuột [1, 5, 7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người về hiệu quả cầm tiêu chảy hay diệt vi khuẩn của vỏ cây gáo.
Sở dĩ trong dân gian người ta thấy uống vỏ gáo có cảm giác "cầm" tiêu chảy là do vỏ cây chứa nhiều tannin [6]. Tannin có đặc tính làm se niêm mạc, làm kết tủa protein bề mặt ruột, từ đó tạm thời làm giảm lượng nước tống xuất ra ngoài. Tuy nhiên, việc "cầm" tiêu chảy cơ học này không tiêu diệt được vi khuẩn hay đào thải độc tố sinh vật trong lòng ruột [3, 8].
Nếu uống nước sắc vỏ gáo quá đậm đặc hoặc quá liều, lượng tannin và polyphenol cô đặc có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, nôn mửa và dẫn đến rối loạn tiêu hóa trầm trọng hơn. Nguy hiểm hơn, việc cố tình cầm tiêu chảy bằng chất làm se khi ruột đang nhiễm khuẩn nặng sẽ giữ lại vi khuẩn và độc tố trong ruột, làm tăng nguy cơ tổn thương niêm mạc biểu mô và nhiễm trùng huyết [3, 8].
Bản thân việc điều trị tiêu chảy nhiễm khuẩn bằng các chất kháng sinh không đúng chỉ định cũng mang lại nhiều hệ lụy: làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột bình thường, kích thích vi khuẩn kháng thuốc phát triển và tạo điều kiện cho nấm hoặc vi khuẩn gây bệnh khác bùng phát [7]. Hầu hết các đợt tiêu chảy đều có xu hướng tự khỏi nếu được chăm sóc đúng cách [6, 8].
Ai nên thận trọng tuyệt đối?
Do chưa có nghiên cứu an toàn và độc tính chi tiết trên người, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc vỏ gáo:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không dùng vì chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên thai nhi và trẻ bú mẹ.
- Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Đây là nhóm nguy cơ rất cao khi mắc tiêu chảy nhiễm khuẩn [2, 8]. Tình trạng mất nước ở trẻ em và người già diễn tiến rất nhanh; việc dùng vỏ gáo dân gian thay thế điều trị y tế có thể dẫn đến nguy hiểm tính mạng [4, 8].
- Người bị tiêu chảy kèm các dấu hiệu cảnh báo: Sốt cao, đi ngoài phân có máu hoặc chất nhầy (hội chứng lỵ), nôn liên tục không thể bù nước bằng đường uống [2, 8].
- Người suy giảm miễn dịch hoặc người có bệnh đường ruột mạn tính [4, 8].
Áp dụng thực tế và cách xử trí đúng khi bị tiêu chảy
Khi bị tiêu chảy cấp, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác lập:
Nguyên tắc quan trọng nhất và là trụ cột trong điều trị bất kỳ đợt tiêu chảy nào có kèm mất nước là bù nước và điện giải kịp thời [4]. Người bệnh nên sử dụng dung dịch oresol được pha đúng tỷ lệ hướng dẫn trên bao bì, uống từng ngụm nhỏ liên tục, kết hợp uống nước chín, nước cháo loãng.
Không nên tự ý tìm kiếm vỏ gáo hay các loại vỏ cây lạ để đun sắc uống khi chưa có chỉ định chuyên môn. Việc dùng vỏ cây tự nhiên tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn loài cây, tồn dư nấm mốc hoặc quá liều tannin gây ngộ độc đường tiêu hóa.
Người bệnh cần duy trì chế độ ăn thanh đạm, dễ tiêu hóa như cháo thịt nạc, súp nấu mềm, tránh thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ cay nóng hoặc sữa chưa tách béo. Theo dõi sát số lần đi ngoài, màu sắc và tính chất phân.
Cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu cảnh báo: tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ không thuyên giảm, sốt cao, phân dính máu hoặc nhầy nhớt, có dấu hiệu mất nước nặng (mắt trũng, môi khô nứt nẻ, khát nước dữ dội, tiểu ít hoặc không tiểu được) [2, 8]. Bác sĩ sẽ thực hiện các xét nghiệm cần thiết để chẩn đoán chính xác căn nguyên và chỉ định thuốc kháng sinh nếu thực sự do nhiễm khuẩn nặng [2, 6, 8].
Lời kết
Kinh nghiệm dùng nước sắc vỏ gáo cầm tiêu chảy chỉ là bài thuốc truyền khẩu dân gian, dựa vào đặc tính làm se niêm mạc của chất tannin tự nhiên chứ hoàn toàn không có khả năng diệt vi khuẩn đường ruột. Việc lạm dụng hoặc tự ý dùng vỏ gáo sắc đặc có thể gây kích ứng đường tiêu hóa và che lấp các dấu hiệu nhiễm trùng nguy hiểm. Cách tiếp cận khoa học và an toàn nhất là tập trung bù nước điện giải đúng cách và thăm khám y tế kịp thời khi bệnh tình diễn tiến phức tạp.
