Táo bón, đầy bụng hay khó tiêu là những vấn đề tiêu hóa phổ biến trong cuộc sống hiện đại [3, 4]. Chế độ ăn ít chất xơ cùng lối sống tĩnh tại khiến đường ruột vận động chậm chạp [1]. Khi gặp tình trạng này, nhiều người thường tìm đến sữa chua lên men như một giải pháp cứu cánh tức thì.

Sữa chua lên men hỗ trợ kích thích nhu động ruột, giảm thời gian phân lưu lại trong đại tràng và hỗ trợ việc đi tiêu đều đặn hơn [1, 4]. Để đạt hiệu quả tối đa, cần chọn sữa chua chứa vi khuẩn sống, dùng đủ liều lượng liên tục trong ít nhất 1-2 tuần và ăn vào thời điểm thích hợp [3, 4].

Cơ chế tác động của vi khuẩn acid lactic lên hệ tiêu hóa

Táo bón xảy ra khi thời gian phân di chuyển qua ruột bị kéo dài, khiến nước bị tái hấp thu quá mức, làm phân trở nên khô, cứng và khó đào thải [2]. Sữa chua truyền thống hoặc sữa chua bổ sung men vi sinh chứa các chủng vi khuẩn acid lactic như Lactobacillus bulgaricus, Streptococcus thermophilus hay các chủng Lactobacillus và Bifidobacterium khác [1, 4].

Khi đi vào đường ruột, các chủng vi khuẩn này tham gia quá trình lên men carbohydrate, làm thay đổi thành phần chuyển hóa và môi trường đường ruột [2, 3]. Trong mô hình động vật, sữa chua lên men từ ba chủng Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus DPUL-36, L. paracasei DPUL-40 và L. paracasei DPUL-44 làm tăng rõ rệt nồng độ các acid béo chuỗi ngắn gồm acetic acid, propionic acid, butyric acid, isovaleric acid và valeric acid trong phân [3]. Các acid này làm giảm pH trong lòng đại tràng, kích thích nhu động cơ trơn và nuôi dưỡng biểu mô ruột [3].

Đồng thời, sự hiện diện của vi khuẩn acid lactic còn điều chỉnh nồng độ các chất dẫn truyền thần kinh đường ruột: làm tăng các chất kích thích nhu động như motilin, gastrin, chất P, và giảm các chất ức chế nhu động ruột như vasoactive intestinal peptide hay somatostatin [3]. Nhờ đó, lượng nước trong phân tăng lên, phân mềm hơn và thời gian tống xuất phân đen đầu tiên được rút ngắn đáng kể [3].

Bằng chứng khoa học trên người về việc cải thiện tiêu hóa

Hiệu quả cải thiện sự đều đặn của phân và thời gian chuyển vận đường ruột đã được ghi nhận qua nhiều thử nghiệm lâm sàng [1, 3, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2020 trên các bệnh nhân mắc chứng táo bón vận chuyển chậm (STC) đã thử nghiệm công thức sữa chua gồm 3 chủng vi khuẩn [2]. Những người tham gia được cho uống 250 ml sữa chua này mỗi ngày liên tục trong 7 ngày [2]. Kết quả cho thấy tần suất đi tiêu tăng lên có ý nghĩa thống kê (p < 0.001) [2]. Đồng thời, độ đa dạng sinh học của hệ vi sinh đường ruột tăng (p = 0.027), tỷ lệ tương đối của 23 chi vi khuẩn hàng đầu có sự thay đổi rõ rệt [2]. Nồng độ các acid chuỗi ngắn gồm acetic acid, propionic acid và butanoic acid trong phân đo được giảm sau can thiệp, phản ánh sự thay đổi lớn trong động học vi sinh đường ruột [2].

Trước đó, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng năm 2014 đánh giá tác động của 180 ml sữa chua mỗi sáng trên bệnh nhân táo bón mạn tính kéo dài trong 14 ngày [1]. Nhóm can thiệp dùng sữa chua bổ sung chất xơ hòa tan polydextrose kết hợp hai chủng lợi khuẩn Lactobacillus acidophilus NCFM và Bifidobacterium lactis HN019, trong khi nhóm chứng dùng sữa chua không bổ sung [1]. Sau 2 tuần, thang điểm lâm sàng Agachan giảm ở cả hai nhóm, nhưng nhóm dùng sữa chua bổ sung men vi sinh và chất xơ có thời gian phân di chuyển qua đại tràng ngắn hơn rõ rệt so với nhóm chứng (p = 0.01) [1].

Trong một nghiên cứu lâm sàng có đối chứng ngẫu nhiên năm 2016 trên phụ nữ mang thai bị táo bón mạn tính, nhóm can thiệp dùng sữa chua probiotic và nhóm chứng dùng sữa chua thông thường chứa L. bulgaricus và St. thermophilus [4]. Kết quả ghi nhận cả hai nhóm đều có sự cải thiện tốt hơn mong đợi về thời gian lưu chuyển phân, cho thấy bản thân sữa chua lên men truyền thống cũng có tác dụng tích cực trên đường ruột [4]. Một tổng quan hệ thống năm 2020 gồm 26 nghiên cứu về sữa chua và sữa lên men cũng chỉ ra 20/26 nghiên cứu cho kết quả thuận lợi trên sức khỏe tiêu hóa, đặc biệt là giảm các triệu chứng đầy hơi, khó chịu bụng và táo bón [5].

Bằng chứng từ các mô hình tiền lâm sàng

Bên cạnh các nghiên cứu trên người, nhiều thử nghiệm trên động vật đã làm sáng tỏ hơn các chủng vi khuẩn cụ thể trong sữa chua [2, 6, 8].

Năm 2023, nghiên cứu dùng sữa hoàn nguyên lên men từ 3 chủng (L. bulgaricus DPUL-36, L. paracasei DPUL-40, L. paracasei DPUL-44) theo tỷ lệ 1:1:1 trên chuột BALB/c bị táo bón do loperamide trong 14 ngày [3]. Kết quả chỉ ra sữa chua này giúp hồi phục tổn thương mô đại tràng, tăng vi khuẩn có lợi Lactobacillus, Bacteroides và giảm vi khuẩn gây hại như Helicobacter, Pseudomonas [3]. Một nghiên cứu khác năm 2023 ghi nhận chuột dùng sữa chua chứa Lc. lactis, L. plantarum, L. casei hoặc sữa chua thông thường đều cải thiện được tình trạng táo bón do loperamide, làm tăng tỷ lệ ngành Bacteroidetes và giảm Firmicutes [6].

Năm 2021, chủng Lactococcus lactis subsp. lactis HFY14 phân lập từ sữa chua bò Tây Tạng lên men tự nhiên được thử nghiệm trên chuột bị táo bón do diphenoxylate [7]. Chủng vi khuẩn này giúp cải thiện cân nặng, số lượng viên phân, khối lượng phân, tăng độ ẩm của phân và rút ngắn thời gian bài tiết phân đen [7]. Tác dụng làm dịu táo bón của chủng này tương đương với thuốc lactulose thông qua cơ chế kích hoạt trục truyền tín hiệu VIP-cAMP-PKA-AQP3 và nâng cao biểu hiện kênh vận chuyển nước aquaporin 3 ở mô đại tràng [7].

Lợi ích tiêu hóa và giới hạn của các bằng chứng

Sữa chua lên men mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho sức khỏe ruột già: làm mềm phân, hỗ trợ tần suất đại tiện và tăng cường các vi khuẩn có lợi [2, 3, 4]. Ngoài ra, 7 thử nghiệm ngẫu nhiên chất lượng cao chỉ ra rằng sữa chua chứa vi khuẩn sống hoạt động giúp tăng khả năng tiêu hóa đường lactose và giảm triệu chứng bất dung nạp đường sữa ở người khó tiêu hóa lactose [5]. Việc cải thiện chức năng đại tràng cũng gián tiếp hỗ trợ cải thiện tâm trạng và chất lượng sống ở người lớn tuổi [1, 5].

Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cũng cho thấy một số hạn chế. Một số thử nghiệm không ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về điểm số chất lượng sống giữa nhóm dùng sữa chua probiotic và nhóm chứng [4]. Nhiều cơ chế sâu về thần kinh ruột hay thụ thể nước chủ yếu được thực hiện trên động vật [2, 8]. Tác dụng thực tế trên mỗi người còn phụ thuộc vào liều dùng, chủng vi khuẩn cụ thể và sự tiếp nhận của hệ vi sinh vật bản địa [3, 4].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa chua

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi sữa chua như một loại thuốc nhuận tràng có thể giải quyết táo bón tức thì sau một lần ăn. Trên thực tế, sữa chua là thực phẩm bổ sung vi sinh vật, cần từ 7 đến 14 ngày dùng đều đặn để tạo ra sự thay đổi trong cấu trúc vi sinh đường ruột và thời gian di chuyển của phân [3, 4].

Một hiểu lầm khác là tất cả các loại sữa chua đóng hộp đều cho hiệu quả như nhau. Các sản phẩm sữa chua qua xử lý nhiệt sau lên men không còn vi khuẩn sống sẽ không mang lại hiệu quả vi sinh tối ưu [5]. Ngoài ra, việc dùng sữa chua chứa hàm lượng đường quá cao có thể phản tác dụng đối với hệ vi sinh đại tràng.

Ai nên thận trọng khi dùng sữa chua lên men?

Dù sữa chua rất lành tính, một số nhóm đối tượng cần lưu ý trước khi sử dụng:

  • Người dị ứng đạm sữa bò: Protein chính của sữa là casein (chiếm 80%) [8]. Người dị ứng đạm sữa cần tránh dùng sữa chua thông thường để ngăn ngừa phản ứng dị ứng nghiêm trọng [8].
  • Người mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc đang trong đợt nhiễm trùng đường ruột cấp tính cần theo dõi phản ứng của cơ thể.
  • Người suy giảm miễn dịch nặng hoặc đang đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bổ sung liều lượng lớn men vi sinh sống đậm đặc.

Cách áp dụng thực tế để hỗ trợ nhu động ruột tối đa

Để sữa chua phát huy tác dụng tốt nhất trên nhu động ruột, người dùng nên lưu ý:

  • Lượng dùng và độ dài chu kỳ: Dùng từ 180 ml đến 250 ml sữa chua mỗi ngày [3, 4]. Duy trì liên tục ít nhất từ 1 đến 2 tuần để hệ vi sinh vật ổn định và cải thiện thời gian lưu chuyển phân [3, 4].
  • Thời điểm dùng: Ăn vào buổi sáng hoặc dùng đều đặn vào một khung giờ cố định trong ngày [1].
  • Lựa chọn sản phẩm: Ưu tiên sữa chua không đường hoặc ít đường, có ghi rõ men vi sinh sống hoạt động (live active cultures) [5]. Nếu có điều kiện, chọn sản phẩm kết hợp thêm các chủng Bifidobacterium, Lactobacillus chuyên biệt hoặc bổ sung chất xơ hòa tan [1].
  • Kết hợp lối sống: Sữa chua hỗ trợ tăng độ ẩm của phân và nhu động ruột [2, 8]. Do đó, cần uống đủ nước trong ngày và bổ sung chất xơ từ rau củ để tạo khối lượng phân hoàn chỉnh.

Sữa chua lên men là thực phẩm hỗ trợ tự nhiên, an toàn và hiệu quả cho hoạt động của đại tràng khi được dùng đúng cách và đều đặn mỗi ngày [3, 4]. Tuy nhiên, sữa chua không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi bị táo bón kéo dài kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như sụt cân, chảy máu hoặc đau quặn bụng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.