Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con chậm tăng cân hoặc biếng ăn thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền miệng để giúp bé ăn ngon. Trong số đó, các loại thuốc cam, thuốc tưa lưỡi, bột bôi trôi nổi không rõ nguồn gốc vẫn được truyền tay nhau như một phương thuốc thần kỳ. Thực tế y khoa cho thấy thói quen này tiềm ẩn rủi ro khôn lường đối với tính mạng của trẻ nhỏ [1].
Trẻ em hoàn toàn có thể đối mặt với tình trạng ngộ độc chì cấp và mạn tính nặng nề chỉ sau một thời gian ngắn tiếp xúc với các loại thuốc gia truyền không được kiểm duyệt [1, 2]. Chất độc kim loại nặng tích tụ trong cơ thể có thể gây tổn thương nghiêm trọng đường tiêu hóa và để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn [4, 8].
Cơ chế tác động của kim loại nặng lên cơ thể non nớt
Chì là một nguyên tố độc hại có sẵn trong môi trường, khi xâm nhập vào dòng máu sẽ lan truyền và phá hủy nhiều cơ quan, hệ thống chức năng [1]. Không có bất kỳ ngưỡng nồng độ chì nào trong máu được xem là mức an toàn tuyệt đối cho trẻ nhỏ [1]. Khi đi vào hệ tuần hoàn, kim loại này không chỉ luân chuyển trong máu mà còn lắng đọng, tích tụ lâu dài trong các mô mềm và xương [2].
Hệ tiêu hóa và hệ thần kinh là hai đích đến chịu tác động rõ ràng nhất từ độc tính của chì [3]. Chì phá hủy quá trình tạo máu bình thường, thường dẫn đến thiếu máu và hiện tượng hồng cầu bắt màu kiềm [2]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng trẻ em có độ nhạy cảm và nguy cơ tổn thương do nhiễm độc kim loại cao hơn người trưởng thành [2].
Đặc biệt, hệ tiêu hóa bị kích ứng gây ra những cơn đau bụng dữ dội, nôn mửa, táo bón hoặc tiêu chảy [3]. Nghiêm trọng hơn cả là sự xâm nhập của chì lên hàng rào máu não, dẫn tới tình trạng bệnh não nhiễm độc chì cấp tính kèm theo co giật, lú lẫn và suy thoái thần kinh [5, 6, 8].
Các triệu chứng tiêu hóa cảnh báo không thể bỏ qua
Khi bị nhiễm độc chì mạn tính hoặc bán cấp do dùng thuốc không an toàn, thể bệnh tiêu hóa là dạng lâm sàng rất thường gặp [3]. Triệu chứng bao gồm biếng ăn, nôn mửa, miệng có vị kim loại, táo bón hoặc tiêu chảy, kèm theo các cơn đau quặn bụng do chì hay co cứng thành bụng [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2013 báo cáo ca bệnh nam giới 35 tuổi nhập viện vì các cơn đau bụng cấp và táo bón không rõ căn nguyên [4]. Sau khi điều tra kỹ tiền sử, bác sĩ xác định người này bị ngộ độc chì sau khi uống thuốc thảo dược truyền thống Ayurveda để chữa vô sinh [4]. Tác giả nhấn mạnh ngộ độc chì là nguyên nhân hiếm nhưng nguy hiểm gây đau quặn bụng cấp tính cần được chẩn đoán phân biệt cẩn trọng [4].
Các biểu hiện này dễ bị nhầm lẫn với các rối loạn tiêu hóa thông thường hoặc đau bụng ngoại khoa. Sự nhầm lẫn này khiến nhiều bệnh nhân phải trải qua các biện pháp xét nghiệm không cần thiết và phương pháp can thiệp sai lầm trước khi tìm ra nguồn gốc thật sự [2].
Nguy cơ tổn thương não bộ và di chứng thần kinh nặng nề
Tác động hủy hoại nghiêm trọng nhất của chì nằm ở hệ thần kinh trung ương, đặc biệt ở lứa tuổi nhũ nhi và trẻ nhỏ [5].
Một báo cáo dịch tễ năm 1984 tại Ả Rập Xê Út ghi nhận 6 trẻ em từ 10 đến 30 tháng tuổi bị ngộ độc chì nặng, trong đó có 2 trẻ phát triển hội chứng bệnh não [6]. Đáng chú ý, bệnh viện khu vực trước đó đã tiếp nhận 20 trẻ nhỏ co giật không rõ nguyên nhân, một số trường hợp đã tử vong [6]. Nguồn gốc nhiễm độc được xác định là bột mọc răng truyền thống mang tên "Saoott" và "Cebagin" do thầy lang bản địa kê đơn, với hàm lượng chì trong mẫu thử lên tới 51% [6].
Một nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2008 thu thập 76 ca bệnh não do nhiễm độc chì liên quan đến thuốc y học cổ truyền [5]. Kết quả chỉ ra có tới 95% số ca bệnh xảy ra ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người lớn chỉ chiếm 5% [5]. Về nguồn gốc bài thuốc, 87% trường hợp liên quan đến thuốc truyền thống Trung Đông, 7% do thuốc Ayurveda và 7% từ các dạng thuốc truyền thống khác [5].
Hậu quả của biến chứng thần kinh là vô cùng nặng nề. Trong số 72 trẻ nhỏ mắc bệnh não do chì ở nghiên cứu trên, có 8 trẻ tử vong (chiếm tỷ lệ 11%) và ít nhất 15 trẻ chịu di chứng thần kinh vĩnh viễn (chiếm tỷ lệ 21%) [5]. Đối với 4 ca người lớn, ít nhất một người cũng bị suy giảm thần kinh tồn dư sau điều trị [5].
Bên cạnh bệnh não, biểu hiện thần kinh cơ còn bao gồm yếu cơ, đau cơ, viêm dây thần kinh ngoại biên, bàn tay rủ và teo cơ [3].
Bằng chứng từ các trường hợp nhiễm độc thuốc bôi ngoài da
Không chỉ qua đường uống trực tiếp, chì còn có thể thẩm thấu và gây ngộ độc thông qua đường bôi ngoài da hoặc sử dụng gián tiếp [1, 2].
Năm 2012, một báo cáo ghi nhận trường hợp 2 trẻ nhỏ thuộc một gia đình ở Quảng Châu phải nhập viện điều trị do gia đình dùng thuốc y học cổ truyền thay thế phấn rôm [7]. Bé trai 3 tuổi có nồng độ chì trong máu lên tới 303 microgam/lít, trong khi em gái 6 tháng tuổi ghi nhận mức chì máu lên tới 385 microgam/lít [7].
Phân tích mẫu bột mua tại Cám Châu cho thấy hàm lượng chì đạt mức 214.000 mg/kg [7]. Cơ quan chức năng phát hiện loại bột này bị trộn thêm Hồng Đan (chứa chủ yếu là chì tetroxit Pb3O4, một nguyên liệu dùng trong sơn và ắc quy) vào bột talc để bôi da chữa viêm da cho trẻ nhỏ [7]. Kiểm nghiệm 16 mẫu Hồng Đan tại địa phương phát hiện hàm lượng chì trung bình lên đến 817.000 mg/kg [7].
Gần đây hơn, một báo cáo công bố năm 2023 ghi nhận ca ngộ độc chì ở bé gái 6 tháng tuổi được phát hiện qua đợt khám sức khỏe định kỳ [1]. Dù bé được bổ sung canxi một tháng, nồng độ chì máu vẫn không thuyên giảm [1]. Khi xét nghiệm phụ huynh, người mẹ có nồng độ chì máu là 77,0 microgam/lít và người cha là 36,9 microgam/lít [1]. Bác sĩ phát hiện người mẹ đã sử dụng bài thuốc truyền thống bôi ngoài da mang tên "Hồ Hoàng Phấn" có chứa chì [1]. Sau khi mẹ ngừng thuốc và em bé được áp dụng liệu pháp thải sắt chelation kèm điều trị triệu chứng, nồng độ chì máu của trẻ mới giảm rõ rệt [1].
Bức tranh toàn cầu về kim loại nặng trong thuốc cổ truyền
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại, tuy nhiên dữ liệu khoa học cho thấy kim loại nặng vẫn xuất hiện tràn lan trong các sản phẩm đông y chưa kiểm soát [4, 7].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2024 đã phân tích 210 bệnh nhân từ 102 báo cáo ca bệnh và 30 chuỗi ca bệnh bị nhiễm độc kim loại do thuốc y học cổ truyền và thay thế [2]. Phần lớn các bài thuốc liên quan đều xuất xứ từ châu Á, bị tạp nhiễm chủ yếu bởi chì và thạch tín (asen) [2]. Đáng lưu ý, nghiên cứu nhận thấy nam giới có độ nhạy cảm với ngộ độc kim loại cao hơn nữ giới [2].
Ngay cả tại các quốc gia phát triển có hệ thống giám sát chặt chẽ, rủi ro này vẫn tồn tại. Báo cáo của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ giai đoạn 2000-2003 ghi nhận 12 trường hợp người trưởng thành bị ngộ độc chì tại 5 bang có liên quan trực tiếp đến việc uống thuốc Ayurveda [8]. Dù 95% trường hợp ngộ độc chì ở người lớn tại Mỹ xuất phát từ phơi nhiễm nghề nghiệp, các bài thuốc dân gian không chuẩn hóa vẫn là nguồn phát tán nguy hiểm [8].
Tại các nước đang phát triển, các loại thuốc cổ truyền, thuốc dân gian hầu như không được quản lý chặt chẽ trong khâu sản xuất [3]. Phân tích hóa học tại Ả Rập Xê Út từng ghi nhận các sản phẩm mỹ phẩm bôi mắt và thuốc mọc răng truyền thống có chứa hàm lượng chì lên đến 88% [6].
Khó khăn trong chẩn đoán và giới hạn của y học
Việc chẩn đoán nhiễm độc chì do thuốc gia truyền gặp rất nhiều thách thức vì biểu hiện lâm sàng không đặc hiệu [3]. Người bệnh thường có triệu chứng sụt cân nghiêm trọng, trầm cảm, đau bụng hoặc co giật – những dấu hiệu trùng lặp với nhiều bệnh lý tiêu hóa hoặc thần kinh khác [5, 6].
Do nguyên nhân tiếp xúc ban đầu thường bị che giấu hoặc chính gia đình không hay biết, tình trạng nhiễm độc thường bị bỏ sót trong thời gian dài [3, 4]. Việc chậm trễ khiến bệnh nhân chịu nhiều rủi ro tổn thương thực thể không hồi phục [4, 8].
Khi được phát hiện kịp thời, ngộ độc chì có thể điều trị bằng liệu pháp thải độc chelation với các hoạt chất như canxi ethylenediaminetetraacetate (CaEDTA) mang lại đáp ứng tốt, dù người bệnh có thể phải trải qua nhiều đợt điều trị phức tạp [2, 6]. Tuy nhiên, liệu pháp giải độc không thể hoàn tác hoàn toàn các thương tổn thần kinh vĩnh viễn đã hình thành từ trước [5]. Ngoài ra, việc theo dõi định kỳ dài hạn là bắt buộc vì kim loại đã lắng đọng vào xương và mô mềm có thể tiếp tục phóng thích ngược lại vào máu [2].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có độ nhạy cảm cao nhất và dễ gánh chịu hậu quả nặng nề nhất khi tiếp xúc với chì [4, 8]. Tỷ lệ di chứng thần kinh và tử vong ở lứa tuổi này đặc biệt nghiêm trọng [5].
Phụ nữ mang thai và mẹ đang nuôi con bú cần tuyệt đối tránh xa các loại bột bôi, thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc. Sự phơi nhiễm chì từ cơ thể người mẹ có thể gián tiếp truyền sang con nhỏ thông qua tiếp xúc gần hoặc các con đường sinh học, dẫn đến nhiễm độc nguy kịch cho trẻ [1].
Bên cạnh đó, nam giới và những người đang điều trị các bệnh lý mạn tính, bệnh vô sinh cũng cần cảnh giác cao độ trước các bài thuốc dân gian truyền miệng [3, 4].
Khuyến cáo chăm sóc trẻ biếng ăn và cách phòng tránh
Khi trẻ có biểu hiện biếng ăn, chậm tăng cân hoặc rối loạn tiêu hóa, phụ huynh không được tự ý mua các loại thuốc cam, thuốc tưa lưỡi, phấn rôm trôi nổi của các thầy lang dân gian [1, 5].
Các bước phòng ngừa và xử lý an toàn:
- Luôn đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa để được thăm khám khoa học khi trẻ chậm lớn, biếng ăn.
- Ngừng ngay lập tức việc bôi hoặc cho trẻ uống bất kỳ loại chế phẩm cổ truyền nào không có tem nhãn, không rõ thành phần hoặc không có giấy phép lưu hành từ cơ quan y tế [1, 2, 8].
- Khai báo rõ ràng và trung thực với bác sĩ về tiền sử sử dụng các loại thuốc nam, thuốc bắc, thuốc bột gia truyền khi trẻ có biểu hiện co giật, thiếu máu hoặc đau bụng kéo dài không rõ nguyên nhân [3, 4].
- Thận trọng với cả các dụng cụ nấu nướng chứa chì hoặc mỹ phẩm gia truyền không rõ xuất xứ [5, 6].
Sức khỏe và tương lai của con trẻ phụ thuộc vào sự hiểu biết khoa học của cha mẹ. Việc dùng các bài thuốc cổ truyền không kiểm soát có thể biến mong muốn giúp con ăn ngon thành thảm kịch ngộ độc kim loại nặng không thể cứu vãn. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ dược phẩm nào cho trẻ nhỏ.
