Nhiều bậc phụ huynh quan tâm đến chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb) nhằm mục đích kiểm soát cân nặng sớm cho con. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn này cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều mối lo ngại về sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ hạ đường huyết.

Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh tính an toàn hay hiệu quả của chế độ ăn low-carb đối với trẻ mầm non khỏe mạnh. Các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu được ghi nhận trên người lớn mắc đái tháo đường hoặc các nhóm bệnh nhi đặc thù, cho thấy việc thiếu hụt carbohydrate hoặc nhịn ăn kéo dài làm gia tăng rõ rệt nguy cơ hạ đường huyết [1], [2], [3].

Chưa có thử nghiệm trực tiếp về chế độ ăn low-carb ở trẻ khỏe mạnh

Các nghiên cứu về chế độ ăn hạn chế carbohydrate hiện nay tập trung vào người trưởng thành mắc bệnh đái tháo đường týp 2 hoặc tăng huyết áp [1], [3]. Ở nhóm người lớn này, việc giảm mạnh carbohydrate làm tăng nguy cơ xảy ra các biến cố hạ đường huyết, đặc biệt là ở các chế độ ăn hạn chế rất nghiêm ngặt [3].

Đối với trẻ em, dữ liệu y khoa không nghiên cứu can thiệp low-carb có chủ đích trên trẻ bình thường. Mọi quan sát hiện có chỉ xoay quanh ảnh hưởng của tình trạng nhịn đói, gián đoạn bữa ăn trên trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ mắc bệnh nặng hoặc trẻ có rối loạn nội tiết [2], [4], [5]. Vì vậy, việc suy diễn rằng trẻ mầm non có thể dung nạp tốt chế độ ăn low-carb như người lớn là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Cơ chế biến động đường huyết khi thiếu hụt năng lượng ở trẻ nhỏ

Ở lứa tuổi nhũ nhi và trẻ nhỏ, đường huyết có biên độ dao động rất lớn do mức độ hoạt động thể chất và nhu cầu dinh dưỡng thay đổi liên tục theo từng ngày [6]. Trẻ cũng trải qua các giai đoạn phát triển nhanh và thường xuyên ốm sốt, khiến việc duy trì mức đường huyết ổn định trở nên khó khăn [6]. Đối với trẻ nhỏ có rối loạn chuyển hóa glucose, các chuyên gia y tế khuyến cáo cần tránh việc cắt giảm calo hoặc đường bột, đồng thời cần duy trì các bữa ăn chính và bữa phụ đều đặn dựa trên carbohydrate phức hợp [6].

Khi cơ thể thiếu hụt nguồn cung cấp đường, quá trình sinh thể ceton và phân giải glycogen đóng vai trò then chốt để duy trì năng lượng. Một nghiên cứu trên 10 trẻ thiếu hụt hormone tăng trưởng (từ 1,1 đến 6,5 tuổi) phải nhịn ăn trong 24 giờ ghi nhận có 9 trên 10 trẻ bị hạ đường huyết (mức glucose máu từ 2,6 mmol/l trở xuống) [4]. Các tác giả ghi nhận phản ứng sinh thể ceton diễn ra không đủ so với mức sụt giảm của đường huyết, đồng thời có thể xuất hiện khiếm khuyết trong quá trình phân giải glycogen dự trữ tại gan [4].

Dấu hiệu hạ đường huyết và mức độ nguy hiểm ở trẻ

Hạ đường huyết ở trẻ nhỏ rất dễ bị bỏ sót vì triệu chứng không phải lúc nào cũng rầm rộ. Trong nghiên cứu trên nhóm trẻ thiếu hụt hormone tăng trưởng, toàn bộ các đợt hạ đường huyết ghi nhận được đều không có triệu chứng lâm sàng rõ rệt [4]. Ở nhóm trẻ sơ sinh, một nghiên cứu hồi cứu cho thấy chỉ có 10,5% trẻ bị hạ đường huyết biểu hiện triệu chứng ra bên ngoài [5].

Khi có biểu hiện lâm sàng, hạ đường huyết ở trẻ sơ sinh thường bao gồm tím tái quanh miệng hoặc toàn thân, phản ứng kém, rên rỉ, thở nhanh hoặc khó thở [5]. Về mức độ nguy hại, tình trạng hạ đường huyết kéo dài có thể dẫn đến hiện tượng chết tế bào thần kinh, để lại các di chứng nặng nề như suy giảm nhận thức, tổn thương thị giác, động kinh thùy chẩm và bại não [5]. Ở trẻ bệnh nặng, nhịn ăn trên 8 giờ liên quan mật thiết đến việc phát triển mức đường huyết thấp hoặc hạ đường huyết, vốn là yếu tố làm tăng nguy cơ tử vong ở trẻ nhập viện [2].

Xử trí bước đầu khi nghi ngờ hạ đường huyết

Khi phát hiện người bệnh có dấu hiệu hạ đường huyết, việc bổ sung ngay carbohydrate dạng hấp thu nhanh là biện pháp cần thiết [7]. Hướng dẫn y khoa khuyến cáo sử dụng một lượng carbohydrate tương đương khoảng 15 gam [7].

Một số nguồn cung cấp tương đương 15 gam carbohydrate bao gồm: nửa cốc (khoảng 120 ml) nước ép táo hoặc nước cam, nửa cốc nước ngọt có đường thông thường, 1 cốc (khoảng 240 ml) sữa, 1 thìa canh đường hoặc mật ong, hoặc 5 đến 6 viên kẹo cứng [7]. Người chăm sóc cần lưu ý tránh bù thừa quá mức carbohydrate khi xử trí [7].

Điều chưa biết

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp câu trả lời cho những vấn đề sau:

  • Mức tiêu thụ carbohydrate tối thiểu ở trẻ mầm non khỏe mạnh là bao nhiêu để không gây hạ đường huyết.
  • Tác động dài hạn của chế độ ăn ít carbohydrate lên sự phát triển trí não và chiều cao của trẻ em không có bệnh nền.
  • Thời gian nhịn ăn an toàn tối đa cho một đứa trẻ mầm non khỏe mạnh trong sinh hoạt bình thường hàng ngày.

Ai nên thận trọng?

Phụ huynh và người chăm sóc cần đặc biệt cẩn trọng trong các trường hợp:

  • Trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ đang trong giai đoạn tăng trưởng thể chất hoặc mắc bệnh cấp tính, do nhu cầu glucose tăng cao và việc nhịn ăn trên 8 giờ làm tăng nguy cơ hạ đường huyết [6], [2].
  • Trẻ mắc đái tháo đường týp 1 hoặc các bệnh lý nội tiết như thiếu hụt hormone tăng trưởng, do cơ thể rất nhạy cảm với sự dao động đường huyết và khiếm khuyết trong cơ chế điều hòa chuyển hóa khi đói [6], [4].
  • Người đang dùng các loại thuốc kiểm soát đường huyết như insulin, vì việc bỏ bữa hoặc cắt giảm bữa ăn chứa carbohydrate làm gia tăng nguy cơ biến cố hạ đường huyết nghiêm trọng [8], [3].

Hướng dẫn chăm sóc dinh dưỡng an toàn

Để bảo vệ sức khỏe cho trẻ, phụ huynh không nên tự ý áp dụng các trào lưu ăn kiêng khắt khe của người lớn như low-carb hay nhịn ăn gián đoạn cho trẻ nhỏ [1], [6]. Khẩu phần ăn của trẻ cần được cung cấp đầy đủ các nhóm chất, duy trì các cữ ăn đều đặn với carbohydrate phức hợp [6].

Nếu trẻ có dấu hiệu thừa cân hoặc béo phì, gia đình nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn phù hợp với lứa tuổi, thay vì tự ý cắt giảm đột ngột nguồn tinh bột thiết yếu của trẻ.