Suy buồng trứng sớm: Dùng ba kích có giúp cải thiện chất lượng nang noãn?

Nỗi lo suy giảm buồng trứng sớm và những lời đồn truyền miệng

Suy buồng trứng sớm, hay còn được gọi là suy buồng trứng nguyên phát, là nỗi ám ảnh lớn đối với sức khỏe sinh sản của phụ nữ hiện đại ^[1]. Khi chu kỳ kinh nguyệt bỗng nhiên rối loạn, thưa dần rồi mất hẳn, nhiều chị em hoang mang tìm đến các phương thuốc thảo dược tự nhiên với hy vọng "hồi sinh" chất lượng nang noãn. Trong số đó, ba kích – một vị thuốc cổ truyền quen thuộc – thường được đồn thổi là vị cứu tinh giúp bổ thận, điều hòa hormone trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng và cải thiện trứng lép, suy buồng trứng.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự đem lại hiệu quả cải thiện nang noãn hay không? Câu trả lời từ góc độ y học chứng cứ hiện đại là: Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy ba kích hay chiết xuất polysaccharide từ ba kích có thể cải thiện được chất lượng nang noãn hoặc điều trị suy buồng trứng sớm. Các tài liệu nghiên cứu y khoa quốc tế về bệnh lý này chỉ ra rằng suy buồng trứng xuất phát từ những tổn thương sâu sắc ở cấp độ di truyền, thụ thể tế bào và cơ chế miễn dịch phức tạp mà thảo dược không thể tự ý đảo ngược.

Cơ chế tác động và bản chất của suy buồng trứng sớm

Để hiểu rõ tại sao ba kích không thể đảo ngược tình trạng này, cần nhìn vào bản chất sinh học của buồng trứng. Suy buồng trứng sớm (POI hay POF) được định nghĩa là sự suy giảm hoặc cạn kiệt hoàn toàn các nang noãn nguyên thủy trước tuổi 40 [2, 3]. Tình trạng này dẫn đến việc buồng trứng ngừng sản xuất đủ lượng hormone cần thiết, đặc biệt là estrogen và inhibin ^[1].

Trục hạ đồi - tuyến yên - buồng trứng hoạt động theo cơ chế hồi quy âm tính (feedback). Khi buồng trứng suy giảm chức năng và nồng độ estrogen tụt thấp, tuyến yên sẽ phản ứng bằng cách tăng tiết ồ ạt các hormone hướng sinh dục gồm FSH và LH nhằm thúc ép buồng trứng hoạt động [2, 3]. Hậu quả là người bệnh rơi vào tình trạng mất kinh kèm theo tăng gonadotropin (hypergonadotropic amenorrhea) và thiếu hụt estrogen nghiêm trọng [2, 3]. Quá trình này có thể biểu hiện sớm qua các bất thường ở giai đoạn hoàng thể trước khi dẫn đến suy buồng trứng hoàn toàn không còn nang noãn ^[2].

Về mặt tế bào học, buồng trứng suy sớm xảy ra do ba cơ chế chính: số lượng nang nguyên thủy dự trữ từ khi sinh ra quá thấp, quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) bị kích hoạt quá nhanh, hoặc sự phát triển và trưởng thành của nang noãn bị gián đoạn trước khi đạt kích thước rụng trứng ^[3]. Các yếu tố nội tiết tại chỗ đóng vai trò cực kỳ phức tạp; ví dụ, các yếu tố thuộc họ yếu tố tăng trưởng chuyển đổi beta (TGF-beta) bao gồm protein hình thái xương (BMP), yếu tố tăng trưởng/biệt hóa (GDF) và inhibin do noãn và tế bào hạt tiết ra tạo thành mạng lưới cận tiết điều hòa hình thái buồng trứng ^[4]. Khi các tín hiệu này hoặc thụ thể của FSH, LH bị hỏng, nang noãn không thể phát triển [3, 5].

Nghiên cứu khoa học nói gì về nguyên nhân suy buồng trứng?

Các nghiên cứu khoa học chuyên sâu đã chỉ ra rằng suy buồng trứng sớm là một hội chứng đa yếu tố với bệnh căn phức tạp, không phải là tình trạng "suy nhược" thông thường có thể bồi bổ bằng thảo dược:

• Bất thường nhiễm sắc thể và di truyền: Một tổng quan y khoa năm 2009 cho thấy suy buồng trứng sớm ảnh hưởng đến khoảng 1% phụ nữ dưới 40 tuổi và có thành phần di truyền rất mạnh mẽ, đặc biệt là các bất thường liên quan đến nhiễm sắc thể X ^[1]. Báo cáo năm 2011 cũng xác nhận tỷ lệ mắc bệnh dao động từ 1-2% phụ nữ dưới 40 tuổi, đồng thời ghi nhận nhiều khiếm khuyết di truyền làm rối loạn chức năng của họ TGF-beta ^[4]. Đột biến gen Atm hoặc c-kit làm giảm nghiêm trọng số lượng nang nguyên thủy dự trữ, trong khi các bất thường nhiễm sắc thể X làm gia tăng tốc độ tiêu biến nang noãn ^[3].
• Đột biến vùng lặp gen FMR1: Một nghiên cứu năm 2023 tập trung vào nguyên nhân đơn gen phổ biến nhất gây suy buồng trứng sớm loại 1 (POF1), đó là đột biến giãn lặp đoạn CGG ở vùng 5' không dịch mã của gen FMR1 ^[5]. Người mang tiền đột biến từ 55 đến 200 đoạn lặp CGG có nguy cơ cao bị cạn kiệt nang noãn sớm trước 40 tuổi ^[5]. Đối với nhóm đối tượng này, y học áp dụng xét nghiệm di truyền tiền làm tổ (PGT-M) để chọn phôi không mang đột biến chứ không thể dùng thuốc phục hồi nang ^[5].
• Cơ chế tự miễn và căng thẳng thần kinh: Nghiên cứu tổng quan năm 1981 và 1995 chỉ ra vai trò của các yếu tố miễn dịch và môi trường [4, 8]. Căng thẳng tâm lý quá mức tác động lên hệ thống thần kinh - nội tiết, làm gia tăng sản xuất các cytokine gây viêm, từ đó kích hoạt phản ứng tự miễn phá hủy quá trình phát triển nang noãn ^[6]. Tự miễn cũng là nguyên nhân khiến thụ thể tiếp nhận hormone bị phong bế, làm gián đoạn sự trưởng thành của noãn ^[3].
• Tác động từ độc chất và điều trị y khoa: Hóa trị liệu, bệnh chuyển hóa galactosemia hoặc các hội chứng hiếm gặp đều có thể thúc đẩy quá trình apoptosis hàng loạt của nang noãn ^[3].

Trong toàn bộ các y văn khoa học chuẩn mực kể trên, tuyệt đối không có tài liệu hay thử nghiệm lâm sàng nào ghi nhận việc sử dụng ba kích hay polysaccharide chiết xuất từ ba kích có khả năng tái tạo tế bào mầm nang noãn, sửa chữa khiếm khuyết gen hay điều hòa lại trục hạ đồi - tuyến yên trong bệnh cảnh suy buồng trứng sớm.

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng ba kích trị vô sinh nữ

Nhiều người lầm tưởng rằng ba kích là vị thuốc đại bổ, nam giới dùng bổ thận tráng dương thì nữ giới dùng cũng sẽ bổ buồng trứng, làm mẩy noãn. Đây là ngộ nhận nguy hiểm bắt nguồn từ các quảng cáo thổi phồng không căn cứ.

Thực tế, nang noãn của người phụ nữ là tài nguyên hữu hạn được định sẵn từ giai đoạn bào thai. Không có bất kỳ loại thảo dược nào, bao gồm cả ba kích, có thể tạo thêm nang noãn mới một khi quỹ nang đã cạn kiệt hoặc bị thoái hóa [2, 3]. Việc cho rằng các polysaccharide trong ba kích có thể tự động thay thế hormone hoặc kích hoạt lại các thụ thể FSH/LH bị lỗi do đột biến là hoàn toàn sai lệch về mặt sinh học phân tử ^[3].

Tự ý mua các chế phẩm ba kích ngâm rượu hoặc cao dán trôi nổi để tự điều trị có thể làm mất đi "giai đoạn vàng" thăm khám y khoa, khiến bệnh lý âm thầm tiến triển sang giai đoạn mất nang hoàn toàn ^[2].

Ai nên thận trọng và hướng điều trị y khoa chuẩn mực

Bệnh nhân gặp các biểu hiện rối loạn kinh nguyệt, kinh thưa dần, mất kinh nguyên phát hoặc thứ phát cần hết sức thận trọng ^[1]. Phụ nữ dưới 40 tuổi có dấu hiệu suy buồng trứng tuyệt đối không nên tự ý tìm kiếm các liệu trình đông y truyền miệng hay dùng thảo dược không rõ nguồn gốc thay thế phác đồ chuyên khoa.

Các nghiên cứu y khoa đều thống nhất phương pháp can thiệp chuẩn mực đối với suy buồng trứng sớm hiện nay:

• Liệu pháp hormone thay thế (HRT): Đây là biện pháp điều trị nền tảng tốt nhất được các nghiên cứu đồng thuận [1, 3, 4]. Liệu pháp này cung cấp lượng estrogen và progestin cần thiết để bù đắp tình trạng thiếu hụt nội tiết, bảo vệ mật độ xương, sức khỏe tim mạch và cải thiện chất lượng sống do tình trạng giảm estrogen gây ra [1, 2, 3].
• Hỗ trợ sinh sản (ART): Trường hợp bệnh nhân suy buồng trứng mong muốn có con, việc trông chờ nang noãn tự phục hồi là không khả thi. Báo cáo ca lâm sàng năm 2023 trên một bệnh nhân nữ 24 tuổi bị suy buồng trứng vô căn cho thấy: giải pháp tối ưu để mang thai thành công là áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản bằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) với noãn hiến tặng (xin trứng) [1, 3].
• Xét nghiệm di truyền: Bệnh nhân nên được tư vấn di truyền để xác định các đột biến như tiền đột biến gen FMR1 nhằm định hướng can thiệp sinh sản phù hợp ^[5].

Gợi ý áp dụng thực tế và chăm sóc sức khỏe

Mặc dù ba kích không có công dụng chữa suy buồng trứng, nếu phụ nữ chỉ đơn thuần muốn sử dụng ba kích như một món ăn vị thuốc trong ẩm thực để bồi bổ sức khỏe chung khi cơ thể hoàn toàn bình thường, cần lưu ý:

• Tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng để sử dụng đúng cách, đúng liều lượng, tuyệt đối không lạm dụng rượu ngâm ba kích nồng độ cồn cao.
• Không kết hợp tùy tiện thảo dược với các thuốc nội tiết tố tổng hợp hoặc thuốc ức chế miễn dịch khi chưa có chỉ định y khoa.
• Với sức khỏe sinh sản, duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế căng thẳng thần kinh kéo dài nhằm bảo vệ hệ thống thần kinh - nội tiết khỏi các phản ứng tự miễn bất lợi ^[6].
• Ngay khi nhận thấy chu kỳ kinh nguyệt bất thường kéo dài trên 3 tháng hoặc gặp các triệu chứng bốc hỏa, khô âm đạo, hãy đến ngay các bệnh viện phụ sản uy tín để làm xét nghiệm định lượng nội tiết FSH, LH, Estradiol và siêu âm đếm nang thứ cấp.

Tóm lại, suy buồng trứng sớm là bệnh lý phức tạp bắt nguồn từ cơ chế gen, miễn dịch và tế bào học sâu xa [2, 3, 4]. Người bệnh không nên kỳ vọng vào các giải pháp truyền miệng chưa có kiểm chứng như ba kích mà cần tuân thủ phác đồ nội tiết thay thế và tư vấn hỗ trợ sinh sản từ các chuyên gia y tế [1, 3].