Tác động của dịch chiết cây la lên gan và thận: Nghiên cứu nói gì?

Nhiều người thường tin dùng các loại thảo dược mọc hoang quanh nhà như bài thuốc dân gian lành tính giúp bồi bổ cơ thể hoặc chữa nhức mỏi xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên khi chưa qua kiểm định liều lượng và độc tính có thể gây ra những hiểm họa khôn lường cho sức khỏe, đặc biệt là chức năng thải độc của gan và thận.

Dịch chiết từ các loài thực vật họ Cà hoang dã, điển hình như cây la (danh pháp khoa học Solanum erianthum), tiềm ẩn độc tính cao đối với cơ thể người và động vật. Các hợp chất tự nhiên trong cây có khả năng kích hoạt phản ứng ngộ độc cấp tính, đồng thời gây áp lực nặng nề lên tế bào gan và hệ thống vi cầu thận nếu tiếp xúc phải liều độc hoặc dùng kéo dài.

Cơ chế tác động của độc tố cây la lên cơ thể

Cây la thuộc họ Cà (Solanaceae), nhóm thực vật được biết đến rộng rãi với thành phần chứa nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp. Về mặt sinh hóa, cây la chứa hàm lượng biến thiên các solanum alkaloid có khả năng gây kích ứng trực tiếp lên đường tiêu hóa, đi kèm với các tropane alkaloid mang đặc tính kháng cholinergic mạnh ^[1]. Khi các alkaloid này đi vào cơ thể, chúng cạnh tranh thụ thể và làm gián đoạn quá trình dẫn truyền thần kinh, dẫn đến hội chứng giống ngộ độc atropine cấp tính ^[1].

Khi một độc chất lạ xâm nhập vào máu, gan là cơ quan đầu tiên tiếp nhận để tiến hành chuyển hóa và khử độc. Quá trình phân giải các alkaloid độc hại tạo ra các chất trung gian gây stress oxy hóa, hủy hoại màng tế bào gan, dẫn đến hiện tượng thoái hóa mỡ hoặc hoại tử tế bào. Thận chịu trách nhiệm lọc và bài tiết các chất cặn bã này ra khỏi cơ thể qua nước tiểu; khi nồng độ chất chuyển hóa độc hại quá đậm đặc, chúng gây tổn thương trực tiếp lên các tế bào biểu mô ống thận và làm tắc nghẽn cầu thận.

Mô hình thực nghiệm đánh giá tổn thương gan thận trên động vật

Để kiểm tra độc tính và cơ chế hủy hoại của các chất lạ cũng như dược chất trước khi xem xét trên người, giới khoa học thường áp dụng các thử nghiệm trị liệu và độc học trên mô hình động vật thí nghiệm ^[2]. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2022 cho biết các mô hình nghiên cứu độc tính gan và thận ở động vật thí nghiệm, bao gồm cả chuột cống, được thiết lập để làm rõ cơ chế tác động của các tác nhân độc hại ^[2]. Các nhà nghiên cứu thường đưa một lượng xác định chất độc vào cơ thể động vật sống qua đường ăn uống, hít thở hoặc qua da, sau đó kiểm tra các tác hại gây ra cho cơ thể để tìm cách ngoại suy tác động sang con người ^[2].

Trong các thử nghiệm độc học, mức độ tổn thương của gan thường được định lượng thông qua sự gia tăng của các enzyme nội bào bị giải phóng vào máu. Alanine aminotransferase (ALT) và aspartate aminotransferase (AST) là hai chỉ số men gan chuẩn mực để phản ánh mức độ toàn vẹn của màng tế bào nhu mô gan. Đối với thận, nồng độ urea và creatinine trong máu cùng với các chỉ dấu sinh hóa chống oxy hóa đóng vai trò phản ánh tình trạng suy giảm mức lọc cầu thận. Kết hợp với xét nghiệm máu, mô bệnh học thông qua kính hiển vi là tiêu chuẩn vàng để quan sát trực tiếp các biến đổi cấu trúc, từ sưng phồng tế bào đến hoại tử mô.

Bằng chứng lâm sàng về ngộ độc cây la trên người

Độc tính từ cây la (Solanum erianthum) trong thực tế lâm sàng không chỉ dừng lại ở nguy cơ lý thuyết mà đã được ghi nhận trên ca bệnh người thật. Một báo cáo y khoa năm 2009 đã mô tả trường hợp ngộ độc cây la (Solanum erianthum) ở một cụ ông 75 tuổi ^[1]. Bệnh nhân đã tự hái cây la từ vùng nông thôn về ăn vì tin rằng loài cây này sẽ giúp cải thiện triệu chứng tê bì ở các đầu chi xa ^[1].

Sau khi ăn phải loài cây này, bệnh nhân xuất hiện các biểu hiện lâm sàng nghiêm trọng giả lập một cơn bệnh mạch máu não cấp tính, bắt nguồn từ hội chứng kháng cholinergic do độc tính của tropane alkaloid và kích ứng tiêu hóa từ solanum alkaloid ^[1]. Chẩn đoán ngộ độc được xác định dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp nhận diện mẫu thực vật do gia đình cung cấp; bệnh nhân sau đó được can thiệp bằng các biện pháp khử nhiễm đường tiêu hóa và điều trị triệu chứng để giải độc ^[1]. Trường hợp này gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc người dân tự ý sử dụng cây la làm thuốc hoặc thực phẩm mà không nắm rõ độc chất bên trong.

So sánh ảnh hưởng gan thận với các chiết xuất thực vật khác

Trong khi cây la chứa alkaloid gây ngộ độc, các nghiên cứu trên các cây khác thuộc họ Cà (Solanum) lại cho thấy những bức tranh đa dạng và phức tạp về tác động lên gan thận. Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2019 đánh giá ba loài cà nhiệt đới (Solanum kumba, Solanum aethiopicum, Solanum gilo) trên chuột Wistar đực bị gây độc thận bằng streptozotocin (35 mg/kg thể trọng) kết hợp chế độ ăn giàu chất béo ^[3]. Sau 14 ngày bổ sung chế độ ăn chứa quả cà, kết quả ghi nhận sự sụt giảm đáng kể men gan ALT, AST, phosphatase kiềm (ALP), giảm rò rỉ enzyme chức năng thận, đồng thời phục hồi các enzyme chống oxy hóa nội sinh như SOD và catalase ^[3]. Hình ảnh mô bệnh học thận trên chuột cũng cho thấy giảm tế bào viêm và lắng đọng mỡ ^[3].

Một nghiên cứu khác năm 2022 trên chuột Wistar albino bị gây độc gan bởi thuốc kháng lao isoniazid và rifampicin (75+150 mg/kg) trong 7 ngày liên tiếp cho thấy dịch chiết quả cà chua họ Cà (Solanum lycopersicum) ở liều 80 mg/kg có khả năng giảm rõ rệt nồng độ các men gan AST, ALT, ALP và bilirubin huyết thanh, đồng thời làm tăng albumin máu ^[4]. Tuy nhiên, các loài rau ăn quả được thuần hóa này không mang nồng độ alkaloid nguy hại như cây la hoang dã.

Ngược lại, nghiên cứu về các loại thảo mộc dân gian Lebanon công bố năm 2025 cảnh báo việc sử dụng dịch chiết thực vật kéo dài có thể gây suy đa tạng ^[5]. Thử nghiệm dùng dịch chiết nước của bốn loại cây với liều 100 mg/kg mỗi ngày trong 60 ngày trên chuột cống đực đã dẫn đến tăng cân nặng gan, tăng men ALT, urea, malondialdehyde, đồng thời làm giảm glutathione ở thận ^[5]. Kiểm tra mô bệnh học xác nhận tổn thương phá hủy cấu trúc mô gan và thận rõ rệt sau 60 ngày tiếp xúc ^[5]. Điều này khẳng định việc dung nạp kéo dài dịch chiết từ các thảo dược không được chuẩn hóa liều lượng là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy tổn thương gan và thận.

Nguy cơ suy tạng khi tự ý dùng dịch chiết thực vật kéo dài

Nhiều người lầm tưởng rằng dịch chiết từ cây cỏ luôn thanh lọc cơ thể và dùng càng lâu càng tốt. Thực tế, khi các alkaloid và độc chất tích tụ qua thời gian, tế bào gan liên tục bị kích ứng dẫn đến viêm mạn tính và hoại tử khu vực. Khi gan suy giảm chức năng, nồng độ AST và ALT trong huyết thanh sẽ tăng vọt, báo hiệu màng tế bào gan bị phá vỡ trên diện rộng.

Tại thận, sự suy thoái diễn ra thầm lặng nhưng đặc biệt nguy hiểm. Tình trạng stress oxy hóa phá vỡ hàng rào bảo vệ, khiến các nephron tổn thương không thể hồi phục. Hình ảnh mô bệnh học khi dùng các dịch chiết độc kéo dài thường bộc lộ sự thoái hóa biểu mô ống thận, hoại tử tế bào và biến dạng cấu trúc mô. Nếu không được ngưng kịp thời, tổn thương này sẽ tiến triển thành suy thận cấp hoặc suy thận mạn tính, đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Người cao tuổi có hệ miễn dịch và chức năng cơ quan chuyển hóa suy giảm là nhóm đối tượng có nguy cơ ngộ độc cao nhất, như trường hợp lâm sàng từng ghi nhận ^[1]. Ở nhóm tuổi này, khả năng đào thải alkaloid qua thận chậm hơn bình thường, khiến độc tố dễ tích lũy và gây ra các triệu chứng ngộ độc cấp tính nặng nề ^[1].

Những người đã có tiền sử bệnh viêm gan, men gan cao, gan nhiễm mỡ hoặc suy giảm chức năng thận không bao giờ được tự ý dùng các loại nước sắc, dịch chiết từ cây la hoang dã. Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ cũng là những đối tượng tuyệt đối không được tiếp xúc với thảo dược này vì nguy cơ gây dị tật thai nhi và nhiễm độc hệ thống thần kinh.

Áp dụng thực tế và lời khuyên y tế

Để bảo vệ sức khỏe gan và thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng khi tiếp cận thảo dược tự nhiên:

• Tuyệt đối không tự ý thu hái, sắc uống hoặc ăn các loại cây hoang dã như cây la dựa trên kinh nghiệm truyền miệng hoặc niềm tin dân gian chưa được kiểm chứng ^[1].
• Không tự pha chế hoặc sử dụng các loại dịch chiết thảo mộc đậm đặc dài ngày mà không có hướng dẫn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế ^[5].
• Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường sau khi ăn hoặc uống lá cây như khô miệng, giãn đồng tử, mờ mắt, tim đập nhanh, bí tiểu, buồn nôn, lú lẫn hoặc tê bì, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu và rửa ruột giải độc kịp thời ^[1].
• Nếu có nhu cầu bồi bổ hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh lý mạn tính, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để được kê đơn các dược liệu đã được chuẩn hóa về nguồn gốc, loại bỏ tạp chất và xác định rõ liều lượng an toàn.

Cây la là một loài thực vật hoang dã chứa các alkaloid có độc tính thực sự, có thể gây ngộ độc nặng và làm suy giảm chức năng các cơ quan chuyển hóa. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học và từ bỏ thói quen tự ý dùng cây cỏ truyền miệng chính là giải pháp hữu hiệu nhất để bảo vệ lá gan và quả thận của bạn.