Nhiều người bước vào hành trình nhịn ăn gián đoạn với mong muốn giảm cân nhanh chóng và cải thiện sức khỏe tim mạch [1, 2]. Tuy nhiên, không ít người gặp phải tình trạng đau đầu âm ỉ, hoa mắt, choáng váng hoặc đứng lên ngồi xuống thấy tối sầm mặt ngay trong những ngày đầu. Điều này khiến nhiều người lo sợ, thậm chí bỏ cuộc vì nghĩ rằng cơ thể không dung nạp phương pháp này.
Thực tế, đau đầu và chóng mặt là những phản ứng phụ rất phổ biến khi cơ thể bắt đầu thích nghi với việc hạn chế năng lượng ngắt quãng [1, 5]. Nguyên nhân cốt lõi thường xuất phát từ việc hạ đường huyết khi kéo dài thời gian không ăn, tình trạng mất nước và sự mất cân bằng điện giải [1, 2].
Cơ chế khiến cơ thể váng vất, nhức đầu khi mới nhịn ăn
Khi bạn đột ngột thay đổi khung giờ ăn uống thông thường, lượng calo nạp vào giảm đi khiến đường huyết trong máu giảm xuống [1, 8]. Việc suy giảm nồng độ đường huyết đột ngột có thể kích hoạt cảm giác hoa mắt, xây xẩm mặt mày, mệt mỏi và đau đầu [1, 3, 4]. Ở người khỏe mạnh, hạ đường huyết nhẹ chỉ gây khó chịu thoáng qua, nhưng đây là phản ứng báo hiệu cơ thể đang phải chuyển đổi nguồn sử dụng năng lượng [1, 3].
Bên cạnh hạ đường huyết, tình trạng thiếu nước và rối loạn điện giải đóng vai trò mấu chốt gây đau nửa đầu hoặc váng đầu [1, 2]. Nhịn ăn gián đoạn dẫn đến mất nước qua việc bài tiết nước tiểu gia tăng hoặc thiếu hụt dịch lỏng nạp vào [1, 5]. Đi kèm với mất nước là sự mất cân bằng các chất điện giải cần thiết cho hoạt động dẫn truyền thần kinh và cơ bắp [1]. Khi các khoáng chất bị hao hụt và lượng nước nội mạch giảm, tình trạng rối loạn điều hòa huyết áp tư thế rất dễ xảy ra, dẫn đến choáng váng [2].
Ngoài ra, việc nhịn ăn còn tác động mạnh mẽ đến nhịp sinh học và nồng độ các hormone nội tiết quan trọng như insulin, hormone tuyến giáp và glucocorticoid [1]. Quá trình biến đổi này, cùng với phản ứng sinh lý khi cơ thể bước vào trạng thái ketosis ban đầu, dễ tạo nên những triệu chứng khó chịu tạm thời trong giai đoạn chuyển tiếp [1].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận điều gì?
Tỷ lệ gặp phải triệu chứng đau đầu và chóng mặt khi nhịn ăn đã được ghi nhận rõ ràng trong các tài liệu y khoa trên thế giới.
Năm 2023, một nghiên cứu cắt ngang tiến hành khảo sát 147 người áp dụng phương pháp nhịn ăn gián đoạn [3]. Kết quả cho thấy tỷ lệ gặp tác dụng phụ khá cao: có tới 61,3% người tham gia bị đau đầu, 55,8% bị chóng mặt, 68% cảm thấy uể oải, 57,8% thay đổi tâm trạng và 46,2% xuất hiện chứng tiểu nhiều [3]. Đa số người tham gia (70,8%) thực hiện chế độ này từ dưới một tháng đến ba tháng [3]. Dù tỷ lệ xuất hiện triệu chứng cao, các tác dụng phụ này ở mức độ nhẹ và không cần can thiệp y tế hay dùng thuốc phức tạp [3].
Một nghiên cứu khác năm 2022 thực hiện trên người dân Ả Rập Xê Út ghi nhận rằng một số người gặp các biểu hiện thể chất như đau đầu, chóng mặt, cảm giác ớn lạnh và táo bón khi thực hiện nhịn ăn gián đoạn [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc nhịn ăn kéo dài kèm theo nguy cơ suy dinh dưỡng khoáng chất và vitamin có thể dẫn tới suy nhược, chóng mặt và buồn nôn [4].
Vấn đề hạ đường huyết – thủ phạm chính gây đau đầu và choáng váng – được phân tích kỹ trong một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên bệnh nhân đái tháo đường típ 2 [5]. Nghiên cứu của Corley BT và cộng sự được trích dẫn trong báo cáo cho thấy trên 15 người bệnh theo dõi trong 12 tuần với phác đồ 5:2, có 53 đợt hạ đường huyết xảy ra [5]. Đáng chú ý, nguy cơ xuất hiện cơn hạ đường huyết tăng gấp đôi trong thời gian nhịn ăn so với ngày bình thường (nguy cơ tương đối RR 2,05; 95% CI 1,17-3,52; P = 0,013) [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nhiều triệu chứng đi kèm như đau đầu, chóng mặt nhẹ ở những ngày nhịn ăn sau đó, cùng các rối loạn tiêu hóa như táo bón, mệt mỏi và tiêu chảy [5].
Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 3 tuần trên 40 bệnh nhân thừa cân từ năm 1980 đã so sánh các chế độ ăn giảm calo [2]. Kết quả chỉ ra nhóm nhịn ăn hoàn toàn và nhóm ăn chế độ protein năng lượng thấp đều phàn nàn về chứng rối loạn điều hòa huyết áp tư thế, buồn nôn, đau đầu và khô da [2]. Ngược lại, nhóm áp dụng chế độ ăn hỗn hợp 600 kcal không ghi nhận tình trạng tụt kali huyết thanh cũng như các tác dụng phụ kể trên [2].
Ngoài ra, y văn năm 2023 từng báo cáo một trường hợp hiếm gặp: một phụ nữ 18 tuổi lần đầu nhịn ăn gián đoạn theo tháng Ramadan đã khởi phát hội chứng tăng áp lực nội sọ vô căn với các biểu hiện đau đầu dữ dội, nhìn đôi và ù tai dạng mạch đập [6]. Triệu chứng này biến mất khi người bệnh dừng nhịn ăn gián đoạn, cho thấy những thay đổi thể dịch và hormone đột ngột có thể tác động sâu sắc đến hệ thần kinh ở một số cơ địa đặc thù [6].
Lợi ích chuyển hóa và giới hạn của các bằng chứng
Mặc dù gây ra những triệu chứng khó chịu ban đầu, nhịn ăn gián đoạn đã được chứng minh là phương pháp tiết kiệm, nhìn chung an toàn cho người khỏe mạnh và giúp cải thiện cân nặng hiệu quả [1, 2]. Nhịn ăn hỗ trợ nâng cao sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, hỗ trợ kiểm soát đường huyết, cải thiện tình trạng kháng insulin và điều hòa mức leptin cũng như adiponectin [1, 8].
Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu cũng chỉ rõ những hạn chế cần lưu tâm. Vấn đề an toàn sức khỏe đôi khi chưa được đánh giá đầy đủ trong nhiều thử nghiệm lâm sàng [7]. Nhịn ăn không đúng cách có thể dẫn tới mất khối cơ nếu cơ thể không được bổ sung lượng protein đầy đủ [2, 8]. Hơn nữa, tình trạng hạ đường huyết vẫn là tác dụng phụ nặng nề và đáng lo ngại nhất, đặc biệt là nguy cơ té ngã do mất thăng bằng hoặc biến cố tim mạch khi đường huyết dao động mạnh [1, 8].
Hiểu lầm thường gặp khi bị chóng mặt trong tuần đầu
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ nhịn ăn là phải chấp nhận kiệt sức và choáng váng như một dấu hiệu "đang thải độc". Thực tế, đau đầu và chóng mặt đơn thuần là dấu hiệu cảnh báo cơ thể đang thiếu nước, thiếu khoáng hoặc lượng đường trong máu hạ xuống quá nhanh [1, 2].
Một sai lầm phổ biến khác là tuyệt đối không uống gì trong khung giờ nhịn ăn. Việc kiêng khem nước uống dẫn đến tình trạng mất nước nghiêm trọng [7]. Mất nước làm giảm lưu lượng máu tuần hoàn, khiến tim phải đập nhanh hơn và não bộ không nhận đủ dưỡng khí, từ đó cơn đau đầu và cảm giác lảo đảo trở nên nặng nề hơn [1, 7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Nhịn ăn gián đoạn có thể áp dụng tốt cho người trưởng thành khỏe mạnh, nhưng lại tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng với các nhóm người có bệnh lý nền [7].
Người mắc đái tháo đường típ 1 tuyệt đối không được tự ý nhịn ăn nếu không có chỉ định và sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ [7]. Nghiên cứu chỉ ra bệnh nhân đái tháo đường típ 1 có nguy cơ hạ đường huyết cao hơn đáng kể so với người mắc đái tháo đường típ 2 [5].
Người mắc đái tháo đường típ 2, tiền đái tháo đường hoặc người đang điều trị hội chứng chuyển hóa bằng thuốc cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bắt đầu [7]. Việc nhịn ăn kết hợp đồng thời với các thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến cơn hạ đường huyết nghiêm trọng đe dọa tính mạng và gây mất nước [1, 8]. Mất nước ở nhóm người này còn làm tăng nguy cơ đột quỵ và huyết khối [7].
Người có tiền sử nhồi máu cơ tim, đột quỵ, người cao tuổi thể trạng yếu ớt, phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, người suy thận nặng, người ghép tạng, người bị rối loạn ăn uống hoặc sa sút trí tuệ đều là những đối tượng không nên nhịn ăn gián đoạn để tránh nguy cơ suy dinh dưỡng và tai biến nguy hiểm [1, 8].
Cách khắc phục đau đầu, chóng mặt khi mới bắt đầu
Để giai đoạn làm quen diễn ra êm ả, người thực hiện cần chủ động can thiệp sớm vào chế độ bù dịch và bổ sung vi chất:
Bổ sung đủ nước: Đảm bảo uống đủ nước lọc rải rác trong suốt thời gian nhịn và thời gian ăn để ngăn ngừa tình trạng mất nước nội mạch [7].
Bù điện giải hợp lý: Để hạn chế nguy cơ mất cân bằng điện giải và tụt huyết áp tư thế, có thể bổ sung một chút muối khoáng hòa tan trong nước uống hoặc sử dụng các loại nước dùng trong khung giờ được phép [2, 7]. Tránh để cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt kali hoặc khoáng chất thiết yếu [4, 7].
Phân bổ dinh dưỡng trong khung giờ ăn: Đảm bảo nạp đủ lượng protein trong các bữa ăn để hạn chế mất cơ bắp [4, 8]. Bữa ăn cần kết hợp cân đối giữa carbohydrate phức hợp, chất đạm và chất béo lành mạnh thay vì cắt giảm calo quá mức đột ngột [2].
Điều chỉnh tốc độ thích nghi: Nếu triệu chứng choáng váng xuất hiện nhiều, bạn nên bắt đầu với khoảng thời gian nhịn ngắn hơn trước khi kéo dài khung giờ nhịn, giúp hệ nội tiết và đường huyết có thời gian thích ứng [2, 3].
Nhịn ăn gián đoạn là một công cụ hỗ trợ sức khỏe hữu ích nhưng không phải là khuôn mẫu phù hợp cho tất cả mọi người [1, 2]. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể, ưu tiên bù đủ nước và điện giải ngay từ những ngày đầu. Nếu xuất hiện các triệu chứng hoa mắt, váng đầu kéo dài hoặc có tiền sử bệnh lý chuyển hóa, bạn cần dừng việc nhịn ăn và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để nhận được phác đồ an toàn nhất [7].
