Chế độ ăn DASH vốn được thiết kế cho người trưởng thành nhằm mục đích hạ huyết áp và bảo vệ tim mạch qua việc ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và sữa ít béo [1]. Tuy nhiên, nhiều học sinh và phụ huynh thắc mắc liệu lứa tuổi học đường có thể tự ý áp dụng thực đơn ăn kiêng nghiêm ngặt này hay không.

Câu trả lời ngắn là học sinh không nên tự ý áp dụng chế độ DASH thông thường, đặc biệt là nhóm mắc đái tháo đường tuýp 1 hoặc các bệnh mạn tính cần giám sát dinh dưỡng [2]. Các dữ liệu hiện có về chế độ ăn DASH trên thanh thiếu niên vẫn cho thấy nhiều kết quả mâu thuẫn về lợi ích kiểm soát huyết áp và cân nặng [3][4][5].

Học sinh mắc đái tháo đường tuýp 1 cần điều chỉnh chuyên biệt

Một nghiên cứu can thiệp bữa ăn trên 18 thanh thiếu niên mắc đái tháo đường tuýp 1 cho thấy việc dùng chế độ DASH tiêu chuẩn chưa tối ưu cho việc điều hòa đường huyết [2]. Thanh thiếu niên mắc bệnh này phải điều phối liều tiêm insulin với lượng carbohydrate và vận động để tránh biến chứng [2].

Nghiên cứu trên chỉ ra chế độ DASH biến thể dành riêng cho đái tháo đường (DASH-D), với việc tăng tỷ lệ năng lượng từ chất béo và giảm tỷ lệ carbohydrate, mới đáp ứng tốt hơn mục tiêu dinh dưỡng ở nhóm này [2]. Mức độ tuân thủ DASH-D đạt 98%, cao hơn mức 87% của DASH tiêu chuẩn [2]. Do đó, học sinh mắc đái tháo đường tuýp 1 không nên tự áp dụng thực đơn DASH nguyên bản nếu không có hướng dẫn từ bác sĩ điều trị.

Tranh cãi về hiệu quả hạ huyết áp của chế độ DASH ở lứa tuổi học sinh

Ở người trưởng thành, chế độ ăn DASH mang lại kết quả hạ huyết áp rõ rệt [1]. Một thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ theo dõi thanh thiếu niên béo phì có tăng huyết áp nhận thấy nhóm can thiệp DASH giảm huyết áp tốt hơn tư vấn thông thường sau 3 tháng và duy trì hiệu quả trong 6 tháng [1].

Tuy nhiên, các khảo sát cộng đồng quy mô lớn lại ghi nhận kết quả không đồng nhất. Phân tích khảo sát NHANES tại Mỹ trên 9.793 cá nhân từ 8 đến 18 tuổi cho thấy điểm số DASH chỉ liên quan nghịch với huyết áp tâm thu ở nhóm 14–18 tuổi và phân nhóm 11–13 tuổi, không thấy sự khác biệt ở các lứa tuổi khác [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu ERICA tại Brazil trên 71.553 học sinh từ 12 đến 17 tuổi không tìm thấy mối liên quan nào giữa mức độ tuân thủ DASH và tình trạng tăng huyết áp [4].

Mối liên hệ giữa DASH với cân nặng và nguy cơ tiền đái tháo đường

Bằng chứng về việc áp dụng DASH để giảm cân ở học sinh cũng tồn tại nhiều khác biệt giữa các quần thể nghiên cứu. Nghiên cứu theo dõi 3 năm trên 628 thanh thiếu niên Tehran (10–18 tuổi) ghi nhận nhóm có điểm DASH cao nhất giảm nguy cơ béo phì chung (OR = 0,26) và béo phì trung tâm (OR = 0,32), dù không tác động đến tình trạng rối loạn lipid máu [6]. Tại Mỹ, một nghiên cứu trên 155 người trẻ tuổi (17–22 tuổi) chỉ ra mỗi điểm tăng thêm của DASH giúp giảm 64% nguy cơ tiền đái tháo đường sau thời gian theo dõi [7].

Ngược lại, nghiên cứu ERICA trên 71.553 học sinh Brazil lại không phát hiện mối liên hệ nào giữa điểm số DASH và tình trạng thừa cân hoặc béo phì trong mô hình đã hiệu chỉnh [5]. Các tác giả giải thích rằng tỷ lệ tiêu thụ thực phẩm bảo vệ sức khỏe của học sinh rất thấp, trong khi đồ uống có đường và thịt chế biến sẵn vẫn chiếm tỷ lệ cao [4][5].

Bệnh thận, suy dinh dưỡng và rối loạn ăn uống: Khoảng trống nghiên cứu

Nhiều người đặt câu hỏi liệu học sinh có tiền sử rối loạn ăn uống, suy dinh dưỡng hoặc bệnh thận tiềm ẩn có thể tự ý áp dụng chế độ DASH hay không. Cần làm rõ rằng toàn bộ các nghiên cứu khoa học được cung cấp hiện nay chưa trực tiếp khảo sát hay đánh giá tác động của chế độ DASH trên ba nhóm đối tượng này.

Dù thiếu dữ liệu kiểm chứng, học sinh có các tình trạng sức khỏe nhạy cảm kể trên cần hết sức cẩn trọng. Việc tự ý hạn chế natri hoặc thay đổi đột ngột tỷ lệ các nhóm chất có thể gây mất cân bằng năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho giai đoạn phát triển thể chất nhanh. Bất kỳ sự can thiệp dinh dưỡng nào trên các nhóm bệnh lý này đều phải thông qua chỉ định y khoa.

Những điều khoa học hiện tại chưa làm rõ

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được mức tiêu thụ natri tối ưu cụ thể cho từng nhóm tuổi học sinh bình thường. Mặc dù khuyến cáo thông thường cho thấy thanh thiếu niên tiêu thụ natri vượt mức 2.500 mg/ngày [1], ngưỡng cắt giảm an toàn khi tự thực hiện tại nhà vẫn chưa được lượng hóa chi tiết qua các thử nghiệm dài hạn.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cắt ngang cho thấy điểm tuân thủ DASH ở trẻ em và vị thành niên nhìn chung rất thấp [3][8][4]. Dữ liệu hiện có chưa làm rõ liệu việc ép buộc học sinh tuân thủ nghiêm ngặt chế độ này trong thời gian dài có gây thiếu hụt năng lượng hay ảnh hưởng tâm lý ăn uống hay không.

Ai nên thận trọng trước khi áp dụng DASH?

Học sinh mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1 nên tránh tự áp dụng DASH tiêu chuẩn [2]. Chế độ ăn này cần được chuyên gia dinh dưỡng điều chỉnh về lượng tinh bột và chất béo để bảo đảm an toàn kiểm soát đường huyết [2].

Học sinh có tiền sử bệnh lý mạn tính, rối loạn dinh dưỡng, hoặc đang trong giai đoạn phát triển thể chất có dấu hiệu nhẹ cân không nên tự ý cắt giảm khẩu phần hay chạy theo các công thức ăn kiêng ngặt nghèo. Khi nghi ngờ có tình trạng tăng huyết áp, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa thay vì tự áp đặt thực đơn hạn chế muối [1].

Cách tiếp cận dinh dưỡng hợp lý cho học sinh

Thay vì áp dụng toàn bộ khuôn mẫu khắt khe của DASH, học sinh và gia đình có thể chọn lọc các thói quen lành mạnh đã được ghi nhận. Việc giảm bớt thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn và đồ uống có đường là bước đi thiết thực đầu tiên [1][5].

Bên cạnh đó, học sinh thừa cân hoặc có huyết áp cao nên kết hợp vận động thể chất từ vừa đến mạnh từ 30 đến 60 phút mỗi ngày, ít nhất 5 ngày mỗi tuần [1]. Việc tăng cường vận động cần diễn ra từ từ để hạn chế chấn thương và duy trì tính bền vững [1].