Nhiều người tìm đến nhịn ăn gián đoạn như giải pháp giảm cân và thanh lọc cơ thể [1]. Tuy nhiên, tình trạng táo bón kéo dài thường xuất hiện ngay trong những tuần đầu áp dụng khiến nhiều người lo lắng.
Nguyên nhân chính xuất phát từ việc giảm số lần kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng, cùng với thói quen ăn uống chưa cung cấp đủ nước và mất cân bằng chất xơ khi dồn bữa ăn vào khung giờ hẹp.
Phản xạ dạ dày - đại tràng bị đình trệ khi giảm bữa ăn
Hệ tiêu hóa hoạt động nhờ các phản xạ tự nhiên đồng bộ. Bình thường, khi thức ăn đi vào dạ dày, phản xạ dạ dày - đại tràng (gastrocolic reflex) được kích hoạt bởi hormone gastrin và hệ thần kinh đối giao cảm [2]. Tín hiệu này thúc đẩy các cử động khối tại ruột già, đẩy chất thải dồn về trực tràng để tạo cảm giác buồn đại tiện, rõ rệt nhất sau bữa ăn đầu tiên trong ngày [2].
Khi thực hiện nhịn ăn gián đoạn, chu kỳ ăn uống luân phiên kéo dài thời gian nhịn [1]. Việc bỏ bớt các bữa ăn trong ngày trực tiếp làm giảm tần suất khởi động phản xạ dạ dày - đại tràng [2]. Cùng với phản xạ dạ dày - đại tràng, phản xạ dạ dày - hồi tràng bình thường đẩy thức ăn từ ruột non sang ruột già cũng ít được kích thích hơn [2]. Hậu quả là khối chất thải trong ruột già chậm di chuyển, thời gian lưu tại đại tràng kéo dài và lượng nước bị tái hấp thu quá mức khiến phân khô cứng.
Một nghiên cứu năm 2022 trên 104 người trưởng thành mắc đái tháo đường týp 1 sử dụng viên nang đo nhu động không dây đã phân tích chi tiết cơ chế này [3]. Nghiên cứu theo dõi chu kỳ ngủ, thói quen ăn uống và nhật ký đại tiện [3]. Kết quả cho thấy khi phản xạ dạ dày - đại tràng bị suy giảm phối hợp, người bệnh bị giảm chỉ số nhu động và biên độ co bóp (p < 0.001), kéo dài thời gian đạt đỉnh co bóp (p = 0.01) và kéo dài thời gian vận chuyển qua đại tràng (p > 0.01) [3]. Nghiên cứu kết luận phản xạ này bị trì hoãn và suy yếu là một phần cơ chế bệnh sinh dẫn đến táo bón [3].
Bất cập từ lượng nước và thay đổi chất xơ
Uống ít nước trong khung giờ nhịn ăn là sai lầm phổ biến. Khi thiếu dịch tiêu hóa, ruột già tăng cường rút nước từ chất bã để bù vào tuần hoàn, dẫn đến táo bón. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra việc sử dụng nước ấm với các thể tích khác nhau giúp hỗ trợ kiểm soát tình trạng táo bón hiệu quả [2]. Nước ấm giúp kích thích nhu động ruột, tạo điều kiện kích hoạt phản xạ tống phân tốt hơn [2].
Bên cạnh nước, điều chỉnh chất xơ không đúng cách cũng gây rối loạn nhu động trực tràng. Một nghiên cứu năm 1985 khảo sát phản xạ ức chế trực tràng - hậu môn và độ nhạy cảm trực tràng trên 13 bệnh nhân táo bón vô căn mạn tính cùng 13 người đối chứng [4]. Sau đó, 10 bệnh nhân táo bón được theo dõi trước và sau 28 ngày dùng chế độ ăn giàu chất xơ [4]. Kết quả cho thấy sau 28 ngày bổ sung chất xơ, biên độ giãn trực tràng tăng đáng kể và trở về mức bình thường, dù ngưỡng nhạy cảm trực tràng không đổi [4]. Điều này chứng minh chất xơ giúp phục hồi bất thường vận động của trực tràng [4].
Tuy nhiên, mối quan hệ giữa chất xơ và táo bón không hoàn toàn đơn giản. Một nghiên cứu năm 2012 theo dõi 63 bệnh nhân táo bón vô căn (16 nam, 47 nữ, tuổi trung vị 47) sau khi nội soi loại trừ tổn thương thực thể [5]. Bệnh nhân nhịn chất xơ hoàn toàn trong 2 tuần, sau đó giảm chất xơ về mức cá nhân chấp nhận được và theo dõi tại mốc 1 tháng và 6 tháng [5]. Kết quả tại mốc 6 tháng: 41 người duy trì chế độ không chất xơ có tần suất đại tiện tăng từ 1 lần/3,75 ngày lên 1 lần/1,0 ngày (p < 0.001); 16 người giảm chất xơ tăng từ 1 lần/4,19 ngày lên 1 lần/1,9 ngày (p < 0.001); trong khi 6 người duy trì ăn nhiều chất xơ vẫn giữ tần suất 1 lần/6,83 ngày [5]. Triệu chứng đầy bụng giảm từ 100% ở nhóm nhiều chất xơ xuống 31,3% ở nhóm giảm xơ và 0% ở nhóm không dùng xơ [5]. Tỷ lệ rặn đại tiện cũng giảm từ 100% ở nhóm nhiều xơ xuống 43,8% ở nhóm giảm xơ và 0% ở nhóm cắt xơ [5].
Lợi ích chuyển hóa đối lập với nguy cơ rối loạn vận động ruột
Nhịn ăn gián đoạn được chứng minh mang lại nhiều tác động tích cực cho sức khỏe tổng thể. Nghiên cứu năm 2024 tổng hợp y văn chỉ ra mô hình này có khả năng điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột, hỗ trợ chức năng tiêu hóa, giảm nguy cơ đái tháo đường, rối loạn thần kinh, cải thiện béo phì và tăng cường chức năng gan [1].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học cho thấy sự thích ứng của hệ cơ tiêu hóa cần thời gian. Khi tần suất bữa ăn giảm đi, kích thích cơ học từ lượng thức ăn vào lòng dạ dày cũng thưa thớt hơn [2]. Với người có nhu động đại tràng kém sẵn, sự sụt giảm kích thích này dễ dẫn tới ứ đọng phân kéo dài [3].
Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng nhịn ăn gián đoạn
Nhiều người lầm tưởng táo bón khi nhịn ăn là phản ứng "thải độc" bình thường của cơ thể. Thực tế, đây là dấu hiệu suy giảm vận động cơ học của ống tiêu hóa do giảm phản xạ thần kinh - thể dịch [1, 3].
Quan niệm thứ hai là cứ bị táo bón thì phải nhồi nhét thật nhiều rau xanh trong khung giờ ăn. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2012 cho thấy việc nạp quá nhiều chất xơ khi ruột đang ứ trệ có thể làm tăng cảm giác đầy bụng và khó rặn [5]. Tăng chất xơ chỉ mang lại hiệu quả khi được điều chỉnh từ từ và phù hợp với khả năng vận động của cơ trực tràng [2, 4].
Ai nên thận trọng khi bắt đầu nhịn ăn gián đoạn?
Người mắc bệnh đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng khi thay đổi nhịp ăn uống. Tổn thương thần kinh ngoại biên hoặc tự chủ ở người đái tháo đường týp 1 làm phản xạ dạ dày - đại tràng suy giảm và trì hoãn rõ rệt, dẫn đến táo bón trầm trọng hơn người bình thường [3].
Những người có tiền sử táo bón mạn tính, rối loạn nhạy cảm trực tràng hoặc bệnh lý thần kinh cơ ruột không nên tự ý cắt bữa đột ngột [1, 2]. Phụ nữ mang thai, người nhẹ cân hoặc người đang dùng thuốc điều hòa tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng nhịn ăn gián đoạn.
Hướng dẫn điều chỉnh để ruột vận hành trơn tru
Khi bắt đầu nhịn ăn gián đoạn, cần duy trì đủ lượng nước ấm rải đều trong cả khung giờ nhịn và khung giờ ăn [2]. Nước ấm giúp hỗ trợ kích thích nhu động đường tiêu hóa hoạt động [2].
Tận dụng bữa ăn đầu tiên trong ngày để kích hoạt phản xạ dạ dày - đại tràng [2]. Bữa ăn này nên có độ ấm, cung cấp lượng dinh dưỡng vừa phải để dạ dày tiết gastrin tự nhiên, thúc đẩy nhu động ruột già mà không gây áp lực quá tải [2].
Cân đối lượng chất xơ ở mức vừa phải, tránh thay đổi đột ngột giữa việc nhịn hoàn toàn hoặc ăn quá nhiều rau sợi khó tiêu [5]. Thực hiện xoa bóp vùng bụng kiểu Thụy Điển nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ để hỗ trợ kích thích cơ bụng và nhu động đại tràng, thúc đẩy chất bã di chuyển về trực tràng [2].
Táo bón khi nhịn ăn gián đoạn là hệ quả từ sự gián đoạn phản xạ sinh lý của ống tiêu hóa và điều chỉnh dinh dưỡng chưa hợp lý. Việc hiểu rõ cơ chế vận hành của cơ thể giúp người thực hiện điều chỉnh lượng nước, cân đối khẩu phần và thiết lập thói quen đi vệ sinh khoa học. Nếu tình trạng táo bón không cải thiện sau khi đã điều chỉnh thói quen, người thực hiện cần dừng chế độ nhịn ăn và đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
