Trong những buổi liên hoan hay gặp mặt gia đình, không khó để nhận thấy cùng uống một lượng bia rượu như nhau, phái nữ thường có xu hướng nhanh đỏ mặt, dễ say và cảm thấy mệt mỏi kéo dài hơn nam giới. Nhiều người thường lầm tưởng rằng điều này bắt nguồn từ việc nữ giới "ít rèn luyện tửu lượng" hoặc do tâm lý e dè khi ngồi trên bàn tiệc.

Thực tế, dưới góc độ y học và sinh lý học, sự chênh lệch này hoàn toàn xuất phát từ những khác biệt cấu trúc tự nhiên giữa hai giới. Phụ nữ dễ say và chịu tác hại nặng nề hơn từ đồ uống có cồn là do tỷ lệ nước trong cơ thể thấp hơn, tỷ lệ mỡ cao hơn, cùng với sự khác biệt rõ rệt về hoạt tính của các enzyme phân giải cồn ngay từ niêm mạc dạ dày và gan [1].

Nước ít, mỡ nhiều: Bất lợi tự nhiên về thể tích phân bố

Một trong những yếu tố sinh học cơ bản quyết định tốc độ say rượu là tỷ lệ nước và mỡ trong cơ thể. Cồn (ethanol) là một chất tan hoàn toàn trong nước nhưng lại không hòa tan trong mô mỡ. Do đó, sau khi được hấp thu vào máu, cồn sẽ phân bố chủ yếu vào các khoang dịch chứa nước của cơ thể trước khi được chuyển hóa [1].

Ở phụ nữ, cấu trúc giải phẫu tự nhiên khiến lượng nước cơ thể luôn thấp hơn so với tỷ lệ mỡ khi so sánh với nam giới [1]. Một nghiên cứu can thiệp dược động học ghi nhận thể tích phân bố cồn ở phụ nữ nhỏ hơn khoảng 7,3% so với nam giới [2]. Điều này đồng nghĩa với việc, cùng một lượng bia rượu đưa vào cơ thể, dung tích "pha loãng" cồn ở phụ nữ nhỏ hơn đáng kể [2].

Chính vì dung tích chất lỏng hòa tan ít hơn, nồng độ cồn trong máu (BAC) của nữ giới sẽ tăng vọt nhanh hơn và đạt mức đỉnh cao hơn hẳn nam giới có cùng cân nặng [1]. Dù hai người có thể trạng, chiều cao và cân nặng tương đương cùng nâng một ly rượu, lượng cồn ngấm vào các cơ quan đích như não bộ của người phụ nữ vẫn đậm đặc hơn, dẫn đến cảm giác chếnh choáng và say xỉn xuất hiện sớm hơn [1].

"Chốt chặn" enzyme dạ dày: Nam giới giữ ưu thế chuyển hóa

Trước khi cồn đi vào hệ tuần hoàn chung và lên não, nó phải trải qua quá trình "chuyển hóa bước đầu" (first-pass metabolism) diễn ra tại dạ dày và gan. Tại đây, enzyme alcohol dehydrogenase (ADH) đóng vai trò như một chốt chặn phòng thủ, xúc tác phản ứng oxy hóa biến đổi ethanol thành acetaldehyde [3].

Hoạt tính của enzyme ADH tại niêm mạc dạ dày ở phụ nữ nhìn chung thấp hơn so với nam giới [1]. Sự thiếu hụt tương đối này khiến dạ dày của phái nữ chuyển hóa được rất ít cồn, dẫn tới việc một tỷ lệ lớn ethanol nguyên vẹn thoát qua hàng rào dạ dày, di chuyển nhanh chóng xuống ruột non và ngấm thẳng vào dòng máu [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt tính của enzyme class III ADH (loại ADH phụ thuộc glutathione hay chi-ADH) tại dạ dày nữ giới kém hơn nam giới, khiến khả năng phân giải cồn tại chỗ bị suy giảm đáng kể [4], [2].

Không chỉ vậy, tổng hoạt tính của enzyme ADH nói chung cũng như các phân nhóm class I và class II ADH ở nam giới đều cao hơn rõ rệt so với nữ giới [3]. Sự kết hợp giữa diện tích phân bố nước hẹp và "chốt chặn" enzyme dạ dày hoạt động yếu hơn khiến sinh khả dụng của cồn ở phụ nữ tăng lên, làm cơ thể họ phơi nhiễm với nồng độ cồn cao hơn trong thời gian dài [4].

Chuyển hóa tại gan: Nghịch lý giữa tốc độ và độc chất

Sau khi vượt qua dạ dày, lượng cồn còn lại sẽ dồn về gan, nơi chịu trách nhiệm chính trong việc xử lý cồn thông qua chuỗi phản ứng gồm enzyme ADH biến cồn thành acetaldehyde, tiếp theo là enzyme mitochondrial aldehyde dehydrogenase (ALDH2) biến đổi acetaldehyde thành acetate và nước [3]. Tại cơ quan này, một nghịch lý sinh học đáng chú ý đã diễn ra.

Nhiều bằng chứng khoa học cho thấy quá trình chuyển hóa bước đầu qua gan ở phụ nữ lại diễn ra nhanh hơn nam giới, có thể do khối lượng gan tương đối của nữ giới lớn hơn [1]. Tốc độ oxy hóa cồn tại gan của phụ nữ ghi nhận cao hơn nam giới khoảng 10% [2], đồng thời phụ nữ có tốc độ thanh thải cồn nhanh hơn [4], [5].

Tuy nhiên, việc gan "đốt cháy" cồn nhanh hơn không đồng nghĩa với việc phụ nữ an toàn hơn. Acetaldehyde sinh ra từ bước chuyển hóa đầu tiên là một chất độc tế bào mạnh, gây tổn thương ADN và là thủ phạm chính gây đỏ mặt, đau đầu, buồn nôn cũng như hủy hoại tế bào gan [3]. Khi gan tăng tốc chuyển hóa rượu, lượng acetaldehyde tích tụ cục bộ có thể tăng vọt nếu enzyme ALDH2 không kịp chuyển hóa hết, khiến gan của nữ giới phải đối mặt với nguy cơ viêm nhiễm, xơ hóa và tổn thương mô nặng nề hơn nam giới [3].

Bên cạnh đó, sự tác động qua lại giữa cồn và nội tiết tố nữ cũng làm phức tạp thêm vấn đề [1]. Rượu và hormone sinh dục có ảnh hưởng hai chiều lẫn nhau, trong đó những phụ nữ có khả năng đào thải cồn nhanh hơn thường ghi nhận nồng độ hormone sinh dục trong máu cao hơn [1]. Sự biến thiên của estrogen trong chu kỳ kinh nguyệt còn có thể tác động đến hoạt tính của các enzyme gan, khiến mức độ nhạy cảm với rượu của phái nữ thay đổi theo từng thời điểm [3].

Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh sự khác biệt giới tính

Để làm sáng tỏ cơ chế sinh lý này, nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng đã được thực hiện nhằm định lượng chính xác sự khác biệt giữa hai giới:

Năm 1995, một nghiên cứu lâm sàng so sánh quá trình chuyển hóa bước đầu và hoạt tính ADH dạ dày giữa 32 người cao tuổi và 30 người trẻ tuổi không nghiện rượu sau khi dùng 0,3 g cồn/kg thể trọng qua đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch [6]. Kết quả cho thấy ở nhóm người trẻ, chuyển hóa bước đầu ở nam giới cao hơn hẳn nữ giới (3,3 ± 2,3 so với 1,2 ± 0,9 mmol/l/h) [6]. Hoạt tính enzyme ADH niêm mạc dạ dày ở nam giới trẻ tuổi cũng cao hơn rõ rệt so với nữ giới trẻ tuổi [6]. Đáng chú ý, ở người lớn tuổi, chuyển hóa bước đầu của nam giới giảm mạnh xuống mức 1,1 ± 0,8 mmol/l/h do teo niêm mạc dạ dày, khiến sự khác biệt giữa hai giới bị thu hẹp hoặc đảo ngược khi về già [6].

Đến năm 2001, một thử nghiệm trên 65 người tình nguyện khỏe mạnh uống 0,3 g ethanol/kg thể trọng ở các nồng độ dung dịch khác nhau (5%, 10% và 40%) sau khi ăn no kết hợp sinh thiết dạ dày trên 58 đối tượng [2]. Kết quả khẳng định phụ nữ có mức chuyển hóa bước đầu thấp hơn nam giới khi uống rượu nồng độ 10% hoặc 40%, gắn liền với việc hoạt tính chi-ADH tại dạ dày của nữ thấp hơn [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tốc độ tháo rỗng dạ dày ở phụ nữ chậm hơn 42%, oxy hóa tại gan cao hơn 10% và thể tích phân bố cồn nhỏ hơn 7,3% [2]. Các tác giả kết luận sự khác biệt về nồng độ cồn trong máu giữa hai giới chủ yếu bắt nguồn từ khả năng chuyển hóa tại dạ dày của nữ kém hơn chứ không phải do tốc độ tháo rỗng dạ dày [2].

Năm 2013, một nghiên cứu thiết kế chéo ngẫu nhiên tại Nhật Bản thực hiện trên 16 nam và 15 nữ trẻ tuổi mang kiểu gen ALDH2*1/1 cùng uống bia trong bữa ăn tiêu chuẩn (460 kcal) [5]. Khi uống ở liều cao (1,0 g ethanol/kg thể trọng), nồng độ cồn trong máu của nữ giới cao hơn nam giới rõ rệt, dù tốc độ chuyển hóa cồn của nữ vẫn nhanh hơn [5]. Tuy nhiên, ở liều vừa phải (0,32 g ethanol/kg thể trọng), sự khác biệt về nồng độ cồn trong máu giữa hai giới lại biến mất [5]. Các nhà khoa học giải thích rằng việc ăn no đã làm chậm tốc độ tháo rỗng dạ dày, giúp tăng cường chuyển hóa cồn qua gan ở nữ giới và xóa nhòa cách biệt giới tính khi uống ít [5].

Năm 2021, một nghiên cứu tại Đài Loan chỉ ra rằng tỷ lệ sử dụng rượu ở nam giới châu Á áp đảo hoàn toàn với 26%, trong khi ở nữ giới là 0% [4]. Nghiên cứu nhấn mạnh phụ nữ hấp thu cồn với sinh khả dụng cao hơn và đạt nồng độ cồn trong máu cao hơn nam giới khi dùng cùng một lượng do hoạt tính enzyme class III ADH ở dạ dày nữ thấp hơn [4].

Bức tranh đa chiều và những tranh luận khoa học

Mặc dù phần lớn bằng chứng đều ủng hộ nhận định phụ nữ có nồng độ cồn trong máu cao hơn, các nhà khoa học vẫn ghi nhận những dữ liệu trái chiều xoay quanh vai trò thực sự của dạ dày.

Một nghiên cứu năm 2000 trên 115 mẫu sinh thiết niêm mạc dạ dày người Hán (70 nam, 45 nữ) từ 20 đến 79 tuổi lại cho thấy kiểu biểu hiện và hoạt tính của ADH và ALDH dạ dày không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nam và nữ [7]. Nhóm tác giả này nhận định enzyme dạ dày khó có thể là nguyên nhân chính tạo ra sự khác biệt về chuyển hóa cồn giữa hai giới [7].

Tương tự, nghiên cứu năm 1997 trên 209 mẫu niêm mạc dạ dày phẫu thuật cũng đưa ra kết luận rằng hoạt tính ADH và ALDH tại dạ dày không khác nhau đáng kể giữa nam và nữ [8]. Các tác giả của nghiên cứu này cho rằng dạ dày chỉ đóng góp một phần rất nhỏ trong tổng thể chuyển hóa rượu ở người, trong khi gan mới là cơ quan chủ lực thực hiện nhiệm vụ chuyển hóa bước đầu [8].

Sự bất đồng giữa các nghiên cứu có thể xuất phát từ nồng độ rượu được thử nghiệm. Như nghiên cứu năm 2001 đã làm rõ, enzyme chi-ADH có ái lực thấp với ethanol, do đó sự chênh lệch chuyển hóa dạ dày giữa nam và nữ chỉ bộc lộ rõ rệt khi uống rượu có nồng độ cồn cao (như rượu mạnh 40% hay rượu vang 10%), nhưng lại không thể hiện ở nồng độ cồn thấp (như bia 5%) [2]. Ngoài ra, yếu tố sắc tộc, đa hình di truyền của các gene chuyển hóa và tình trạng bữa ăn đi kèm cũng góp phần tạo nên những biến thiên này [8], [3], [5].

Hiểu lầm thường gặp trên bàn tiệc

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng phụ nữ chỉ cần tích cực "tập luyện" uống rượu thường xuyên thì tửu lượng sẽ ngang ngửa nam giới. Khả năng dung nạp thần kinh có thể tăng nhẹ qua thói quen, nhưng tỷ lệ nước trong cơ thể và hoạt tính các enzyme phân giải cồn là yếu tố sinh học cố định, không thể thay đổi thông qua việc rèn luyện [1], [2]. Việc cố ép bản thân uống nhiều chỉ khiến các cơ quan nội tạng của nữ giới chịu tổn hại nặng nề hơn [3].

Nhiều người cũng nghĩ rằng uống rượu khi đói hay khi no đều như nhau nếu cơ thể đã "quen rượu". Thực tế, thức ăn đóng vai trò vô cùng thiết yếu. Việc ăn một bữa ăn đầy đủ trước khi uống giúp làm chậm quá trình tháo rỗng của dạ dày, tạo điều kiện cho gan xử lý cồn từ từ và giúp xóa bỏ sự chênh lệch nồng độ cồn trong máu ở liều lượng thấp [5].

Thêm một ngộ nhận khác là phụ nữ lớn tuổi sẽ "chắc đô" hơn phụ nữ trẻ. Nghiên cứu sinh lý học chứng minh rằng khi tuổi tác tăng lên, hoạt tính các enzyme chuyển hóa và chức năng niêm mạc đường tiêu hóa đều có xu hướng suy giảm [6], [3]. Phụ nữ lớn tuổi khi uống rượu thậm chí còn đối mặt với nguy cơ say nhanh và tổn thương sức khỏe cao hơn thời trẻ [6].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các đặc tính dược động học kể trên, việc tiếp xúc với đồ uống có cồn tiềm ẩn nhiều mối nguy nghiêm trọng đối với các nhóm đối tượng sau:

Phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, nghi ngờ có thai hoặc đang mang thai cần tuyệt đối tránh xa rượu bia. Do sinh khả dụng của cồn ở nữ giới rất cao [4], cồn tự do trong máu người mẹ có thể dễ dàng vượt qua hàng rào nhau thai, đe dọa trực tiếp tới sự phát triển thần kinh của thai nhi.

Những người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng, suy giảm chức năng gan hoặc mang các biến thể di truyền làm giảm hoạt tính enzyme chuyển hóa ALDH2 cần hết sức cẩn trọng [8], [3]. Khi các enzyme bảo vệ bị suy yếu, nguy cơ ngộ độc acetaldehyde cấp tính và tổn hại niêm mạc đường tiêu hóa sẽ tăng lên gấp nhiều lần [8], [3].

Phụ nữ đang sử dụng thuốc điều trị mạn tính hoặc liệu pháp hormone thay thế cũng cần tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng đồ uống có cồn. Rượu bia có thể tương tác phức tạp với hormone sinh dục [1] và làm biến đổi quá trình chuyển hóa thuốc tại gan, gây ra những biến chứng khó lường.

Lời khuyên an toàn khi bắt buộc phải sử dụng rượu bia

Trong đời sống xã hội hiện đại, việc phải tham gia các buổi tiệc ngoại giao đôi khi là điều khó tránh khỏi. Để bảo vệ sức khỏe và giảm thiểu rủi ro, phái nữ nên chủ động áp dụng các nguyên tắc khoa học sau:

Tuyệt đối không uống khi bụng đói. Hãy nạp năng lượng bằng một bữa ăn giàu dinh dưỡng (chứa tinh bột và đạm) trước khi ngồi vào bàn tiệc. Sự hiện diện của thức ăn trong dạ dày sẽ kéo dài thời gian tháo rỗng [2], giúp làm giảm tốc độ ngấm cồn vào máu và hạn chế hiện tượng tăng vọt nồng độ cồn [5].

Ưu tiên các loại đồ uống có nồng độ cồn thấp như bia nhẹ và tránh xa các loại rượu mạnh có độ cồn cao từ 10% đến 40% [2]. Nồng độ cồn càng cao, sự thua thiệt về enzyme chi-ADH ở dạ dày phụ nữ càng bộc lộ rõ rệt, khiến cơ thể say nhanh và mệt mỏi hơn [2].

Kiểm soát tốc độ và lượng uống ở mức tối thiểu. Hãy uống chậm rãi từng ngụm nhỏ, kết hợp xen kẽ nhiều nước lọc để hỗ trợ bù đắp lượng dịch thể thiếu hụt và giúp cơ thể đào thải cồn thuận lợi hơn. Hãy luôn chủ động lắng nghe cơ thể, dũng cảm từ chối khi cảm thấy bắt đầu có dấu hiệu quá chén và không bao giờ tự lái xe sau khi đã sử dụng đồ uống có cồn.

Sự khác biệt về khả năng dung nạp cồn giữa nam và nữ là một thực tế sinh học khách quan đã được chứng minh qua cấu trúc mô mỡ, lượng nước và nồng độ enzyme phân giải [1], [2]. Hiểu đúng bản chất tự nhiên này không phải để phân biệt, mà nhằm giúp mỗi người, đặc biệt là phái nữ, có cái nhìn đúng đắn để tự bảo vệ sức khỏe bản thân. Trong mọi hoàn cảnh, việc tiết chế rượu bia và duy trì lối sống lành mạnh luôn là lựa chọn thông minh và an toàn nhất.