Mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường, tình trạng ngứa ngáy, mẩn đỏ ngoài da lại bùng phát khiến nhiều người cảm thấy vô cùng bứt rứt, khó chịu. Thay vì tìm đến các cơ sở y tế để được thăm khám cẩn thận, không ít người có xu hướng tìm kiếm các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự chữa trị tại nhà. Trong số đó, việc hái lá dã quỳ đun nước tắm rửa hoặc giã nát đắp lên vùng da tổn thương là kinh nghiệm được chia sẻ rất nhiều trên các hội nhóm mạng xã hội với lời đồn thổi về công dụng dứt điểm cơn ngứa.

Tuy nhiên, câu trả lời trực diện từ góc độ khoa học là: Dù lá dã quỳ có chứa một số hoạt chất kháng viêm trên mô hình thí nghiệm, việc tự ý nấu nước tắm để chữa ngứa dị ứng tiềm ẩn nguy cơ bùng phát viêm da tiếp xúc dị ứng rất nghiêm trọng. Người dân tuyệt đối không nên xem việc tắm lá dã quỳ là phương pháp điều trị an toàn hay có thể thay thế hoàn toàn các phác đồ y khoa chính thống khi chưa có chỉ định cụ thể.

Bối cảnh và thói quen tắm lá cây dã quỳ chữa bệnh da liễu

Cây dã quỳ, còn được biết đến với tên khoa học là Tithonia diversifolia, vốn là một loài thực vật thuộc họ Cúc mọc hoang dại rất nhiều tại các vùng cao nguyên và đồi núi nước ta. Nhờ sức sống mãnh liệt và hoa nở vàng rực rỡ, dã quỳ rất quen thuộc với người dân bản địa cũng như du khách. Trong kinh nghiệm dân gian của nhiều nền văn hóa, các bộ phận của cây dã quỳ từ lâu đã được thu hái để phục vụ các bài thuốc cổ truyền nhằm hạ sốt, giảm đau nhức xương khớp và xử lý các vấn đề viêm nhiễm ngoài da [1].

Khi gặp phải tình trạng mề đay, mẩn ngứa hay viêm da cơ địa dai dẳng, nhiều người bệnh thường có tâm lý ngại dùng thuốc tây lâu dài vì sợ tác dụng phụ. Thay vào đó, họ tin rằng các loại lá cây mọc hoang dại ngoài tự nhiên luôn lành tính, không gây hại cho sức khỏe. Hình ảnh những nồi nước lá dã quỳ xanh ngắt, thơm nồng mùi thảo mộc được đun sôi để tắm rửa hay ngâm chân đã trở thành thói quen phổ biến ở không ít vùng nông thôn. Người bệnh hy vọng vị đắng và tinh dầu tự nhiên của lá sẽ làm dịu vết thương, sát trùng và triệt tiêu cơn ngứa ngáy tức thì.

Mặc dù vậy, thói quen tự ý đun nấu các loại thảo mộc tươi khi chưa qua tinh chế tiềm ẩn rất nhiều rủi ro khôn lường cho hàng rào bảo vệ da. Các kinh nghiệm truyền miệng này đa phần chỉ dựa trên cảm nhận chủ quan của một vài cá nhân đơn lẻ, hoàn toàn thiếu đi các bằng chứng lâm sàng đối chứng về mức độ an toàn cũng như liều lượng sử dụng chính xác.

Hoạt chất tự nhiên trong dã quỳ tác động thế nào đến phản ứng viêm?

Để hiểu rõ tại sao lá dã quỳ lại được dân gian sử dụng nhiều như vậy, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa thực vật của loài cây này. Các báo cáo phân tích cho thấy chiết xuất lá dã quỳ chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học có hoạt tính mạnh mẽ, nổi bật nhất là sesquiterpene lactones, axit chlorogenic và các dẫn xuất flavonoid tự nhiên [1]. Ngoài ra, dịch chiết nước từ lá dã quỳ còn chứa lượng dồi dào các chất chống oxy hóa tự nhiên [2].

Các chất chống oxy hóa hòa tan trong nước này đã được chứng minh có khả năng trung hòa các phản ứng chuỗi gốc tự do, từ đó ngăn chặn tình trạng peroxy hóa làm tổn thương chất nền lipid của huyết tương người hiến tặng [2]. Việc bảo vệ màng tế bào khỏi tổn thương do các gốc tự do oxy hóa là một mắt xích then chốt giúp kiểm soát quá trình viêm mô diễn ra trên cơ thể.

Bên cạnh đó, các hợp chất sinh học nhóm flavonoid và sesquiterpene lactones còn can thiệp sâu vào các phản ứng miễn dịch tự nhiên [1]. Chúng có khả năng ức chế sự bài tiết của hàng loạt hóa chất trung gian gây viêm do các tế bào miễn dịch tiết ra, đồng thời ngăn cản các tín hiệu thúc đẩy tế bào thực bào di chuyển ồ ạt đến ổ tổn thương [3]. Nhờ các cơ chế đa đích này, chiết xuất thực vật từ dã quỳ về mặt lý thuyết quả thực sở hữu tiềm năng hỗ trợ giảm viêm và giảm đau sinh học [3].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả chống viêm của dã quỳ?

Những tác động sinh học của cây dã quỳ không chỉ dừng lại ở các giả thuyết lý thuyết mà đã được kiểm chứng thông qua một số nghiên cứu tiền lâm sàng quy chuẩn. Một đánh giá tổng quan công bố năm 2018 đã tiến hành rà soát kỹ lưỡng cơ sở dữ liệu y văn toàn cầu [1]. Nhóm tác giả đã thu thập tới 1856 bài báo khoa học liên quan đến loài cây này và sàng lọc ra 168 nghiên cứu đạt tiêu chuẩn khắt khe để phân tích chuyên sâu [1]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng chiết xuất từ cây dã quỳ khi sử dụng ngắn hạn ở liều thấp trên động vật thí nghiệm cho thấy hiệu quả điều trị và mức độ dung nạp tương đối tốt [1].

Một công trình nghiên cứu thực nghiệm thực hiện năm 2019 đã đi sâu làm sáng tỏ cơ chế ức chế phản ứng viêm cấp tính của chiết xuất ethanol từ lá dã quỳ [3]. Trong thử nghiệm in vivo, các nhà khoa học đã gây viêm mô dưới da bằng chất carrageenan trên chuột đực giống Swiss, sau đó cho chuột uống dịch chiết lá dã quỳ với các liều lượng lần lượt là 0,1 mg/kg, 1 mg/kg hoặc 3 mg/kg thể trọng [3]. Kết quả kiểm tra dịch rỉ viêm ghi nhận việc điều trị bằng chiết xuất dã quỳ đường uống đã làm giảm đáng kể lượng protein toàn phần, giảm nồng độ các chất trung gian tiền viêm như TNF, IL-1beta và CXCL1, đồng thời hạn chế sự di chuyển của bạch cầu trung tính vào vùng mô bị kích ứng [3].

Ở phần thí nghiệm in vitro, nhóm nghiên cứu sử dụng bạch cầu trung tính phúc mạc được chiêu mộ từ chuột, rồi cho tiếp xúc trực tiếp với chiết xuất dã quỳ ở các nồng độ 1 mcg/mL, 10 mcg/mL hoặc 100 mcg/mL [3]. Kết quả đo tế bào dòng chảy cho thấy chiết xuất lá dã quỳ đã làm bong thụ thể kết dính beta2 integrin mà không làm thay đổi thụ thể CD62L, qua đó cản trở cơ học khả năng bám dính và hóa ứng động của bạch cầu trung tính đến vùng tổn thương [3]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2015 đã khảo sát chiết xuất nước của lá dã quỳ trên tế bào gốc trung mô của người (hMSC) và nhận thấy qua thử nghiệm MTT, các nồng độ khảo sát không gây độc tính cho tế bào nuôi cấy [2].

Tuy nhiên, một giới hạn vô cùng lớn cần nhấn mạnh là các thử nghiệm khẳng định hiệu quả kháng viêm trên chủ yếu được thực hiện bằng đường uống trên động vật gặm nhấm hoặc trên các đĩa nuôi cấy tế bào biệt lập [3]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh việc đun nước lá dã quỳ tắm ngoài da mang lại hiệu quả chữa dứt điểm bệnh ngứa dị ứng.

Nguy cơ tiềm ẩn: Viêm da tiếp xúc dị ứng do sesquiterpene lactones

Mặc dù chiết xuất dã quỳ thể hiện hoạt tính sinh học ấn tượng trong phòng thí nghiệm, việc tiếp xúc trực tiếp qua da lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Báo cáo tổng quan dược lý thực vật năm 2018 đã cảnh báo rõ ràng rằng loài thực vật này đang làm dấy lên những lo ngại y khoa lớn liên quan đến độc tính và tiềm năng gây dị ứng của chính nó [1].

Nguồn cơn của những phản ứng bất lợi này bắt nguồn từ chính các hoạt chất tự nhiên cấu thành nên cây, đặc biệt là nhóm sesquiterpene lactones [1]. Trong y học da liễu, sesquiterpene lactones là nhóm chất gây dị ứng tiếp xúc cực kỳ nổi tiếng, thường gặp ở các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae). Khi người bệnh đun nước lá hoặc chà xát lá dã quỳ tươi lên vùng da vốn đang bị tổn thương, các phân tử sesquiterpene lactones sẽ nhanh chóng đóng vai trò như các hapten [4].

Chúng liên kết với các protein tại chỗ của biểu bì để kích hoạt phản ứng quá mẫn qua trung gian tế bào lympho T [4]. Kết quả là thay vì làm dịu cơn ngứa, vùng da tiếp xúc với nước lá dã quỳ có thể bùng phát viêm da tiếp xúc dị ứng rầm rộ: bề mặt da trở nên đỏ rực, phù nề, xuất hiện nhiều mụn nước li ti, chảy dịch và ngứa ngáy dữ dội hơn gấp bội so với ban đầu.

Bên cạnh đó, việc hái lá dã quỳ mọc dại ngoài tự nhiên còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm nấm mốc, vi khuẩn, bụi đường và tàn dư thuốc bảo vệ thực vật. Việc tắm rửa bằng nước lá tự nấu không qua quy trình vô trùng trên nền một làn da đang bị ngứa gãi trầy xước rất dễ dẫn tới bội nhiễm vi khuẩn cơ hội, làm ổ viêm lan rộng và dẫn tới nguy cơ nhiễm trùng mô hạt dưới da vô cùng nguy hiểm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc tắm ngoài da

Một quan niệm sai lầm thâm căn cố đế của không ít người là niềm tin "cây cỏ tự nhiên 100% thì tuyệt đối lành tính, không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Trên thực tế sinh học, thực vật sản sinh ra các chất hóa học thứ cấp như sesquiterpene lactones chính là để tự bảo vệ chúng trước sâu bọ và các động vật ăn cỏ. Những độc tố tự nhiên này hoàn toàn có thể gây kích ứng mạnh mẽ đối với làn da mỏng manh của con người [1].

Một ngộ nhận tai hại khác là suy nghĩ "nước càng đậm đặc, ngâm rửa càng lâu thì tác dụng càng nhanh". Nhiều người thậm chí còn vò nát lá tươi để chà xát thật mạnh lên các nốt ngứa nhằm "tiêu diệt tận gốc mầm bệnh". Hành động chà xát vật lý thô bạo này sẽ phá hủy hoàn toàn lớp màng lipid bảo vệ thượng bì, tạo điều kiện thuận lợi cho các chất gây kích ứng trong dịch lá dã quỳ xâm nhập sâu vào tổ chức dưới da, biến một cơn ngứa dị ứng thông thường thành một tổn thương viêm da tiếp xúc cấp tính.

Ngoài ra, việc đánh đồng tác dụng kháng viêm đường uống trên động vật thí nghiệm với việc tắm lá ngoài da ở người cũng là một sai lầm phổ biến. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất dã quỳ đường uống liều 0,1 đến 3 mg/kg có thể ức chế các chất trung gian gây viêm toàn thân ở chuột [3], nhưng cơ chế này hoàn toàn khác biệt với sự hấp thu thụ động qua da, nơi mà nồng độ không chuẩn hóa và nguy cơ dị ứng tiếp xúc tại chỗ luôn rình rập [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng với nước lá dã quỳ?

Dựa trên các đặc tính dược lý thực vật và nguy cơ dị ứng tiếp xúc, những nhóm đối tượng dưới đây cần tuyệt đối tránh xa việc sử dụng nước lá dã quỳ để tắm hay đắp lên da:

  • Người có tiền sử viêm da dị ứng với họ Cúc (Asteraceae): Những người từng bị dị ứng phấn hoa, dị ứng với cúc họa mi, hoa cúc vàng hay ngải cứu cần tránh tuyệt đối mọi hình thức tiếp xúc với dã quỳ, bởi nguy cơ phản ứng chéo do sesquiterpene lactones là cực kỳ cao [1].
  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hàng rào biểu bì của trẻ em vô cùng mỏng manh, diện tích bề mặt da so với trọng lượng cơ thể lớn và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Việc cho trẻ tắm nước lá dã quỳ có thể dẫn đến viêm da tiếp xúc kích ứng nặng nề và làm tổn thương cấu trúc da của trẻ.
  • Người đang có tổn thương da hở, chảy dịch hoặc trợt loét: Làn da bị mất đi lớp sừng bảo vệ sẽ không thể ngăn chặn các vi sinh vật ký sinh từ lá dã quỳ mọc hoang dại, dễ dẫn đến tình trạng nhiễm trùng thứ phát hoặc kích ứng bùng phát toàn thân.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Do tính chất an toàn toàn diện của cây dã quỳ chưa được kiểm chứng lâm sàng đầy đủ và các cảnh báo về độc tính tiềm ẩn vẫn còn hiện hữu [1], nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý áp dụng các biện pháp tắm lá thảo mộc dân gian.

Hướng dẫn xử trí đúng cách khi bị ngứa dị ứng ngoài da

Khi đối mặt với những cơn ngứa ngáy dữ dội do dị ứng thời tiết, mề đay hoặc viêm da cơ địa, người bệnh cần giữ bình tĩnh và thực hiện các bước chăm sóc khoa học thay vì vội vã tìm hái lá cây để tắm:

  1. Vệ sinh cơ thể đúng mực: Thay vì dùng nước lá đun nấu phức tạp, hãy tắm rửa bằng nước ấm vừa phải (tránh tắm nước quá nóng vì nhiệt độ cao sẽ kích thích giãn mạch và làm cơn ngứa bùng phát mạnh hơn). Sử dụng các loại sữa tắm dịu nhẹ, không chứa cồn, không hương liệu tổng hợp và có độ pH cân bằng để làm sạch nhẹ nhàng.
  2. Dưỡng ẩm bảo vệ hàng rào biểu bì: Ngay sau khi tắm và thấm khô nhẹ nhàng bằng khăn mềm, hãy thoa kem dưỡng ẩm lành tính lên toàn bộ bề mặt da. Việc duy trì độ ẩm sẽ giúp củng cố lớp lipid sinh học, ngăn ngừa hiện tượng mất nước qua da và xoa dịu thụ thể thần kinh cảm giác.
  3. Chườm mát để cắt cơn ngứa: Dùng một chiếc khăn sạch bọc đá lạnh hoặc thấm nước mát chườm nhẹ nhàng lên vùng da đang ngứa rát trong khoảng 10-15 phút để làm dịu cảm giác bứt rứt tạm thời. Tuyệt đối không cào gãi, cọ xát làm rách da.
  4. Thăm khám y tế kịp thời: Nếu tình trạng ngứa ngáy kéo dài trên 48 giờ, kèm theo các dấu hiệu bất thường như mẩn đỏ lan rộng, sưng nề mặt, khó thở hoặc da chảy dịch mủ, người bệnh cần đến ngay các chuyên khoa da liễu hoặc dị ứng - miễn dịch lâm sàng để được bác sĩ chẩn đoán chính xác nguyên nhân và kê đơn thuốc kháng histamin hoặc thuốc bôi chuyên biệt phù hợp.

Dù nền y học dân gian lưu truyền nhiều kinh nghiệm quý báu và các nghiên cứu khoa học bước đầu ghi nhận chiết xuất dã quỳ có hoạt tính kháng viêm [1, 2], việc tự ý tắm lá cây hoang dại này để chữa ngứa dị ứng là một thói quen lợi bất cập hại. Sự thiếu vắng các bằng chứng lâm sàng về liều lượng chuẩn xác cùng nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng do hợp chất sesquiterpene lactones là lời cảnh tỉnh rõ ràng nhất [1]. Hãy luôn ưu tiên bảo vệ làn da bằng các giải pháp y khoa an toàn, khoa học và tham vấn ý kiến của bác sĩ da liễu trước khi áp dụng bất kỳ mẹo dân gian nào.