Tâm trạng dễ cáu gắt và bạo lực hơn vào mùa nắng nóng bắt nguồn từ đâu?

Những ngày thời tiết oi bức, chỉ một va chạm giao thông nhỏ hay một lời nói bất cẩn cũng có thể châm ngòi cho những cuộc cãi vã nảy lửa. Nhiều người nhận thấy bản thân hoặc những người xung quanh trở nên gay gắt, dễ bực bội và có xu hướng hành xử bột phát hơn hẳn thường lệ.

Tình trạng tâm lý dễ cáu gắt và gia tăng hành vi hung hăng trong các giai đoạn căng thẳng bắt nguồn sâu xa từ sự biến chuyển của các chất hóa sinh trong cơ thể, đặc biệt là sự tương tác giữa hormone căng thẳng cortisol, chất dẫn truyền thần kinh serotonin và hormone testosterone. Khi cơ chế cân bằng nội môi bị xáo trộn, khả năng kiểm soát cảm xúc của não bộ suy giảm, tạo điều kiện cho các phản ứng hung tính bộc phát.

Cơ chế sinh học: Sự giằng co giữa vỏ não và cấu trúc dưới vỏ

Để hiểu tại sao con người dễ mất bình tĩnh, các nhà khoa học đã nhìn sâu vào trục thần kinh điều hòa hành vi. Về mặt thần kinh học, các phản ứng hung hăng xuất hiện khi có sự suy giảm hoạt động của vỏ não trước trán so với các cấu trúc dưới vỏ, hoặc do các cấu trúc dưới vỏ hoạt động quá mức so với vỏ não trước trán ^[1]. Vỏ não trước trán đóng vai trò như chiếc phanh hãm lý trí, trong khi cấu trúc dưới vỏ đại diện cho những phản ứng cảm xúc bản năng.

Trong mạng lưới kiểm soát này, testosterone, cortisol và serotonin là ba nhân tố then chốt trực tiếp can thiệp vào quá trình xử lý hành vi ^[1]. Trong đó, testosterone đóng vai trò kích hoạt các phản ứng gây hấn ^[1]. Ngược lại, cortisol và serotonin đóng vai trò đối kháng với testosterone nhằm giảm thiểu tác động kích thích hành vi hung hăng của hormone này ^[1]. Khi sự đối kháng này bị suy yếu, chiếc phanh hãm cảm xúc hoạt động chập chờn, khiến con người phản ứng dữ dội trước các kích thích bất lợi từ môi trường.

Hành vi hung hăng ở con người thường được chia làm hai dạng chính gồm hung hăng bộc phát do cảm xúc thúc đẩy và hung hăng có tính toán vốn được đặc trưng bởi sự thiếu hụt cảm xúc ^[2]. Tỷ lệ giữa testosterone và cortisol được cho là có thể dự đoán cả hai dạng hành vi này ^[2]. Khi tỷ lệ testosterone trên cortisol tăng cao, xu hướng lựa chọn phong cách hành vi hung hăng xã hội sẽ xuất hiện rõ rệt hơn ^[2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm: Vai trò kìm hãm của serotonin

Serotonin từ lâu đã được xem là chất dẫn truyền thần kinh mang lại cảm giác dễ chịu, nhưng vai trò quan trọng nhất của nó trong việc điều hòa cảm xúc là ngăn chặn các phản ứng bốc đồng. Nhiều bằng chứng chỉ ra rằng mức serotonin thấp có liên quan đến cả hành vi hung hăng bộc phát lẫn hung hăng có tính toán và tính bốc đồng ^[3].

Mối liên hệ giữa chức năng thụ thể serotonin và phản ứng gây hấn đã được kiểm chứng rõ nét trong môi trường phòng thí nghiệm. Trong một nghiên cứu thực nghiệm năm 1998, 31 người tham gia đã được thực hiện nghiệm pháp nội tiết thần kinh với chất chủ vận thụ thể 5-HT1a là ipsapirone sau khi hoàn thành 6 phiên đo lường mức độ hung hăng bằng mô hình trừ điểm ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm có phản ứng hung hăng mạnh hơn gồm 11 người có phản ứng thân nhiệt bị cùn mòn đáng kể trước ipsapirone so với nhóm 20 người ít hung hăng hơn ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận không có sự khác biệt về phản ứng cortisol giữa hai nhóm đối với chất thử nghiệm ^[4].

Để tìm hiểu sâu hơn trên người khỏe mạnh, một nghiên cứu năm 1997 đã sử dụng 30 mg D-fenfluramine, một chất giải phóng serotonin chọn lọc, trên 35 đối tượng bình thường kết hợp bảng câu hỏi đánh giá mức độ thù địch và hung hăng ^[5]. Phản ứng của prolactin và cortisol sau kích thích được dùng làm chỉ số phản ánh chức năng serotonin trung ương ^[5]. Kết quả ở nam giới cho thấy có mối tương quan nghịch rõ rệt giữa phản ứng cortisol do serotonin làm trung gian với điểm tổng và yếu tố gây hấn trên Thang đo Thù địch Buss-Durkee ^[5]. Đáng chú ý, mối liên hệ này không xuất hiện ở nữ giới và nồng độ cortisol nền cũng không có mối liên hệ nào với các chỉ số hung hăng ^[5].

Các tổng quan hệ thống trong lĩnh vực giám định pháp y cũng xác nhận nồng độ chất chuyển hóa của serotonin là 5-hydroxyindoleacetic acid ở mức thấp thường thấy ở các nhóm người có hành vi bạo lực ^[3]. Nồng độ chất chuyển hóa này thậm chí có thể dự đoán hành vi gây hấn trước từ hai đến ba năm ở những bé trai bị rối loạn hành vi ^[3]. Ngoài ra, sự suy giảm mật độ của chất vận chuyển serotonin tại vỏ não đai trước cũng được ghi nhận ở những người có tính hung hăng bốc đồng ^[3].

Dữ liệu so sánh hành vi trên động vật cũng cung cấp cái nhìn tương đồng. Một tổng quan năm 2022 dẫn lại nghiên cứu của Amat và cộng sự cho thấy giống chó English Cocker Spaniel dễ bộc phát hành vi hung hăng có nồng độ serotonin huyết thanh đạt 318,6 ± 67,1 ng/mL, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với mức 852,77 ± 100,58 ng/mL ở các giống chó hung hăng khác ^[6]. Tương tự, nhóm nghiên cứu của Rosado ghi nhận những cá thể biểu hiện hành vi hung hăng phòng vệ có nồng độ serotonin thấp nhất so với nhóm không hung hăng ^[6].

Cortisol: Cơ chế bảo vệ và sự điều biến phức tạp

Cortisol thường được gọi là hormone căng thẳng, nhưng vai trò thực tế của nó đối với tâm trạng không hoàn toàn là tiêu cực. Trái lại, trong nhiều tình huống điều hòa cảm xúc, sự gia tăng cortisol đúng lúc đóng vai trò như một cơ chế bảo vệ ngăn chặn sự bộc phát thù địch.

Nghiên cứu tiên phong của James Dabbs trên 113 người phạm tội nam cho thấy mối tương quan thuận giữa testosterone và hành vi hung hăng chỉ thể hiện rõ ràng ở những người có mức cortisol thấp ^[2]. Ở những người có mức cortisol cao, mối quan hệ thúc đẩy hung hăng của testosterone đã bị triệt tiêu ^[2]. Điều này cho thấy cortisol hoạt động như một bức tường ngăn chặn xu hướng bạo lực do testosterone khởi xướng ^[2].

Khả năng bảo vệ của cortisol cũng được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2007 trên các bé trai mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý ^[7]. Khi đo lường nồng độ cortisol trong nước bọt trước và sau bài kiểm tra tâm lý gây căng thẳng, sự gia tăng nồng độ cortisol có mối tương quan nghịch với mức độ hung hăng ở những bệnh nhân còn duy trì được khả năng phản ứng của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận ^[7]. Đối với những trẻ có nồng độ cortisol tăng lên sau căng thẳng, cortisol dường như đảm nhiệm vai trò bảo vệ cơ thể trước các phản ứng hung tính ^[7].

Mối quan hệ giữa hormone và hành vi còn chịu sự can thiệp của các yếu tố tâm lý xã hội. Một nghiên cứu năm 2019 tiến hành trên 139 trẻ em gồm 80 bé trai và 59 bé gái 8 tuổi thuộc khối lớp 3 tiểu học đã phân tích tác động điều biến của hormone đối với lòng trắc ẩn ^[8]. Kết quả phân tích hồi quy chỉ ra hiệu ứng tương tác giữa lòng trắc ẩn và cortisol ở bé trai: khi trẻ có lòng trắc ẩn thấp, mức độ hung hăng sẽ tăng cao ở ngưỡng cortisol trung bình và cao; nhưng khi trẻ có lòng trắc ẩn cao, mức độ hung hăng lại giảm xuống rõ rệt cũng ở mức cortisol trung bình và cao ^[8]. Ở bé gái, hiệu ứng tương tác lại xuất hiện giữa lòng trắc ẩn và testosterone, khi lòng trắc ẩn cao giúp giảm hành vi hung hăng ở cả mức testosterone thấp lẫn trung bình ^[8].

Tuy vậy, nồng độ cortisol tăng cao mạn tính không được kiểm soát cũng đi kèm với trạng thái phòng vệ tiêu cực. Nghiên cứu của Rosado trên động vật cho thấy những cá thể hung hăng có nồng độ cortisol huyết thanh cao hơn đáng kể so với nhóm không hung hăng ^[6]. Đồng thời, nồng độ dehydroepiandrosterone đạt 90,9 ng/mL ở nhóm này so với 29,8 ng/mL ở nhóm đối chứng, cùng tỷ lệ DHEA trên cortisol có sự khác biệt rõ rệt giữa con đực và con cái ở mức 9,5 so với 3,8 ^[6].

Nghịch lý sinh học và giới hạn của các bằng chứng

Mặc dù phần lớn nghiên cứu chỉ ra rằng thiếu hụt serotonin dẫn đến bực bội và bạo lực, bức tranh sinh học thần kinh thực tế phức tạp hơn nhiều. Trong y học tồn tại khái niệm mang tên "nghịch lý serotonin" liên quan đến các enzyme chuyển hóa ^[3].

Enzyme monoamine oxidase A đảm nhiệm vai trò khử amin của serotonin, do đó khi hoạt tính của enzyme này suy giảm sẽ dẫn đến nồng độ serotonin tăng cao ^[3]. Tuy nhiên, tình trạng thiếu hụt monoamine oxidase A dẫn đến nồng độ serotonin cao lại được ghi nhận là làm gia tăng hành vi hung hăng bộc phát, và hoạt tính thấp của enzyme này liên quan đến gia tăng hành vi phạm tội ^[3]. Một số quan điểm cho rằng sự thay đổi hành vi do enzyme này gây ra thực chất là hệ quả thứ cấp chứ không thể quy kết hoàn toàn cho nồng độ chất dẫn truyền thần kinh đơn lẻ ^[3].

Bên cạnh đó, các chất dẫn truyền khác như vasopressin và oxytocin cũng tham gia vào mạng lưới kiểm soát hành vi ^[6]. Nghiên cứu của MacLean trên chó nghiệp vụ cho thấy những cá thể biểu hiện mức độ hung hăng cao hơn đối với người lạ đe dọa có nồng độ vasopressin huyết thanh cao hơn ^[6]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh phần lớn các nghiên cứu này được thực hiện trên số lượng mẫu nhỏ, đòi hỏi phải có thêm nhiều nghiên cứu sâu rộng để xác thực ^[6].

Đa số các thử nghiệm trên người cũng tồn tại những giới hạn nhất định. Các nghiên cứu thách thức thần kinh thường chỉ khảo sát trên vài chục đối tượng và bộc lộ sự khác biệt giới tính rõ rệt, chẳng hạn như mối liên hệ giữa phản ứng cortisol qua thụ thể serotonin và tính thù địch chỉ thấy ở nam giới mà không thấy ở nữ giới ^[5]. Hành vi của con người trong thực tế là sự đan xen giữa hệ nội tiết, mạng lưới thần kinh và các yếu tố tâm lý môi trường chứ không đơn thuần do một chỉ số sinh hóa quyết định ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến về tâm trạng và hormone

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng cortisol hoàn toàn là chất độc hại gây ra tính khí cáu bẳn. Thực tế khoa học chỉ ra cortisol chính là đối trọng kìm giữ testosterone, ngăn không cho các xung động bạo lực phát tác khi đối mặt với căng thẳng ^[2], ^[1]. Thiếu đi phản ứng cortisol nhạy bén, chiếc phanh ức chế hành vi sẽ bị suy yếu ^[2], ^[7].

Quan niệm thứ hai là nồng độ serotonin càng cao thì tâm trạng sẽ luôn luôn bình tĩnh tuyệt đối. Hiện tượng nghịch lý serotonin cho thấy sự mất cân bằng trong khâu chuyển hóa và chức năng thụ thể mới là yếu tố then chốt dẫn đến hành vi hung tính, thay vì chỉ xét riêng nồng độ chất này trong máu ^[3].

Nhiều người cũng lầm tưởng rằng chỉ cần dùng thuốc chống trầm cảm là có thể loại bỏ hoàn toàn tính cáu gắt. Mặc dù các thuốc chống trầm cảm tác động lên serotonin như nhóm ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin có thể làm giảm hành vi bạo lực ở một số cá nhân, đặc biệt là người có tính hung hăng bộc phát cao, hiệu quả này không đồng nhất trên mọi đối tượng ^[3]. Thuốc điều hòa thần kinh bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa chỉ định chứ không thể tùy tiện sử dụng như một giải pháp hạ nhiệt cảm xúc.

Ai nên thận trọng trước các biến động cảm xúc?

Khi áp lực nhiệt độ và môi trường sống gia tăng, một số nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị rối loạn điều hòa cảm xúc và bùng phát hành vi bốc đồng:

• Nam giới trẻ tuổi: Do nồng độ testosterone tự nhiên cao, nếu gặp tình trạng suy giảm cortisol hoặc serotonin, tỷ lệ testosterone trên cortisol tăng vọt sẽ khiến nhóm này dễ có xu hướng phản ứng hung hăng bộc phát ^[2], ^[5].
• Người có tiền sử rối loạn kiểm soát xung động hoặc trầm cảm: Nhóm đối tượng này thường có sẵn sự suy giảm chức năng thụ thể serotonin hoặc giảm mật độ chất vận chuyển serotonin tại vùng não điều hòa cảm xúc ^[3].
• Trẻ em có hội chứng tăng động giảm chú ý hoặc rối loạn hành vi: Khả năng phản ứng của trục nội tiết trước căng thẳng ở trẻ có thể bị biến đổi, khiến trẻ dễ bị kích động nếu thiếu đi sự thấu hiểu và môi trường nâng đỡ tâm lý phù hợp ^[8], ^[7].

Những người đang điều trị các bệnh lý tâm thần hoặc đang sử dụng thuốc tác động lên hệ thần kinh cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị nếu nhận thấy tâm trạng cáu gắt kéo dài bất thường, tuyệt đối không tự ý thay đổi liều lượng thuốc.

Lối sống giúp cân bằng nội môi và xoa dịu tâm trạng

Hiểu được cơ chế sinh học đằng sau sự bực dọc giúp chúng ta chủ động hơn trong việc thiết lập lối sống lành mạnh nhằm giữ cho các hormone và chất dẫn truyền thần kinh ở trạng thái cân bằng:

• Hạ nhiệt môi trường sống: Trong những đợt thời tiết khắc nghiệt, việc giữ không gian sinh hoạt thoáng mát, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với nền nhiệt quá cao giúp giảm tải áp lực sinh học lên hệ thần kinh, ngăn chặn kích hoạt các phản ứng phòng vệ tiêu cực.
• Chế độ dinh dưỡng hỗ trợ chuyển hóa: Bổ sung thực phẩm giàu tryptophan, tiền chất của serotonin, thông qua các loại hạt, trứng, thịt gia cầm và cá giúp duy trì nguồn nguyên liệu cho não bộ tổng hợp chất dẫn truyền thần kinh. Uống đủ nước để duy trì thể tích tuần hoàn và hoạt động nội tiết ổn định.
• Giữ nhịp sinh hoạt và giấc ngủ điều độ: Rối loạn chu kỳ thức - ngủ làm suy giảm nghiêm trọng hoạt động của trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, phá vỡ nhịp tiết cortisol tự nhiên và làm suy yếu khả năng kiềm chế cảm xúc của vỏ não trước trán ^[1].
• Kỹ thuật điều hòa tâm lý chủ động: Thực hành các khoảng dừng ngắn, hít thở sâu hoặc kỹ thuật thư giãn cơ bắp khi cảm thấy cơn giận bắt đầu nhen nhóm. Lòng trắc ẩn và sự thấu cảm là yếu tố tâm lý có khả năng điều biến tích cực hoạt động của các hormone, giúp giảm thiểu đáng kể xu hướng gây hấn ^[8].

Cảm giác bức bối, cáu gắt trong những ngày áp lực là tín hiệu cho thấy các hệ thống hóa sinh trong cơ thể đang phải gồng mình chống chịu sự xáo trộn cân bằng nội môi. Bằng cách chủ động làm mát không gian sống, duy trì dinh dưỡng hợp lý và rèn luyện kỹ năng kiểm soát xung động, mỗi người hoàn toàn có thể làm chủ cảm xúc và bảo vệ sức khỏe tinh thần một cách bền vững.