Nhiều người làm việc bàn giấy lựa chọn chế độ ăn keto với hy vọng giảm cân và tăng độ tập trung, nhưng lại lo ngại hiện tượng sương mù não hoặc mệt mỏi trong giai đoạn đầu. Hiện tượng suy giảm độ tỉnh táo khi mới hạ carbohydrate đột ngột là nỗi băn khoăn thực tế của những người cần duy trì hiệu suất tư duy liên tục.
Dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy cảm giác "sương mù não" và mệt mỏi chủ yếu được ghi nhận qua các báo cáo chủ quan của người áp dụng trong tuần đầu, trong khi thử nghiệm lâm sàng có đối chứng đo lường khách quan lại không thấy sự suy giảm nhất quán về chức năng nhận thức [1], [2].
Hiện tượng sương mù não qua báo cáo trải nghiệm thực tế
Trong cộng đồng những người tự áp dụng chế độ ăn keto, các triệu chứng mệt mỏi và giảm tập trung thường được gọi là "cúm keto" (keto flu) [2]. Một nghiên cứu năm 2020 đã khảo sát trải nghiệm của 300 người dùng trên 43 diễn đàn trực tuyến để làm rõ các phản ánh này [2].
Kết quả ghi nhận có 101 người mô tả trải nghiệm cá nhân với 54 triệu chứng khác nhau [2]. Các phản ánh phổ biến nhất gồm có mệt mỏi, đau đầu, "sương mù não", chóng mặt, buồn nôn và giảm sút năng lượng [2]. Những biểu hiện này thường xuất hiện và đạt đỉnh trong tuần đầu tiên, sau đó giảm dần sau khoảng 4 tuần [2]. Thời gian giải quyết các triệu chứng được ghi nhận dao động từ 3 đến 30 ngày, với thời gian trung vị là 4,5 ngày [2]. Mức độ nghiêm trọng được người dùng phân loại từ nhẹ (15 người), trung bình (23 người) đến nặng (22 người) [2].
Nghiên cứu lâm sàng: Não bộ có thực sự sa sút nhận thức?
Trái ngược với các than phiền chủ quan trên diễn đàn, thử nghiệm lâm sàng can thiệp lại đưa ra bức tranh thận trọng hơn về mặt chức năng [1]. Một nghiên cứu năm 2022 đã theo dõi 37 người trưởng thành thừa cân hoặc béo phì trong 6 tuần theo chế độ ăn hạn chế calo (khoảng 75% nhu cầu năng lượng) [1].
Các tình nguyện viên được chia thành ba nhóm: nhóm ăn keto có bổ sung muối ketone ngoại sinh ngày 2 lần (12 người), nhóm ăn keto dùng giả dược không chứa khoáng chất (13 người) và nhóm đối chứng ăn chế độ ít béo (12 người) [1]. Cả hai nhóm ăn keto đều đạt trạng thái chuyển hóa ketosis dinh dưỡng, đường huyết lúc đói giảm ở nhóm keto nhưng không đổi ở nhóm ít béo [1].
Khi kiểm tra khách quan bằng bộ trắc nghiệm tâm thần tự động (ANAM), các nhà nghiên cứu không tìm thấy dấu hiệu nào cho thấy sự suy giảm nhất quán về tâm trạng hay chức năng nhận thức ở các nhóm theo chế độ keto [1]. Tuy nhiên, vào tuần thứ 2, nhóm ăn keto dùng giả dược có điểm số xử lý toán học thấp hơn và điểm trầm cảm cao hơn so với nhóm ăn keto có bổ sung muối ketone [1]. Ngoài ra, nhóm ăn ít béo cũng có kết quả bài kiểm tra ức chế (go/no-go) thấp hơn nhóm bổ sung muối ketone [1].
Bằng chứng từ động vật và nhóm bệnh lý
Ngoài thử nghiệm trên người khỏe mạnh hoặc thừa cân, các tác động chuyển hóa của ketone cũng được quan sát trong các mô hình khác [3], [4]. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột trưởng thành khỏe mạnh áp dụng chế độ ăn keto bổ sung ketone trong 8 tuần cho thấy hiệu quả sử dụng oxy của ty thể tại vùng hồi hải mã tăng lên và chuột thể hiện trí nhớ nhận diện tốt hơn trong bài kiểm tra vật thể mới [3]. Tuy nhiên, kết quả này mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật, không thể áp dụng nguyên vẹn sang người làm việc văn phòng.
Đối với người mắc bệnh lý thần kinh, một tổng quan hệ thống năm 2022 trên 24 nghiên cứu ở bệnh nhân động kinh kháng thuốc ghi nhận 19 nghiên cứu báo cáo cải thiện nhận thức khi ăn keto, 2 nghiên cứu không thấy cải thiện và 3 nghiên cứu cho kết quả trái ngược [4]. Các tác giả kết luận vẫn chưa thể khẳng định bản thân chế độ ăn keto có giúp cải thiện nhận thức hay không do sự đa dạng về phương pháp đo lường và chất lượng bằng chứng chưa đồng đều [4].
Những điều nghiên cứu chưa thể giải đáp
Dữ liệu hiện có vẫn để lại nhiều khoảng trống quan trọng đối với người làm việc trí óc:
- Chưa có thử nghiệm lâm sàng thiết kế riêng cho đối tượng nhân viên văn phòng làm việc bàn giấy với áp lực tư duy cường độ cao.
- Chưa có nghiên cứu đối chiếu trực tiếp giữa cảm giác "sương mù não" chủ quan và hiệu suất công việc thực tế trong 7 ngày đầu tiên hạ carbohydrate đột ngột.
- Mức độ ảnh hưởng của việc thiếu hụt điện giải hoặc khoáng chất trong giai đoạn đầu thích ứng keto đối với sự tập trung vẫn cần thêm bằng chứng quy mô lớn [1].
Ai nên thận trọng khi muốn hạ carbohydrate?
- Người làm công việc văn phòng đang trong giai đoạn chịu áp lực tiến độ cao, cần sự tập trung liên tục, không nên thay đổi chế độ ăn đột ngột để tránh cảm giác mệt mỏi chủ quan [2].
- Người có tiền sử hạ đường huyết, rối loạn chuyển hóa hoặc đang điều trị bệnh lý mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi tỷ lệ dinh dưỡng.
- Người có các vấn đề tâm lý hoặc nhạy cảm với sự thay đổi khí sắc, vì điểm số trầm cảm có thể dao động trong những tuần đầu cắt giảm calo và carbohydrate [1].
Áp dụng thực tế cho người làm việc bàn giấy
Nếu muốn thử nghiệm chế độ ăn giảm carbohydrate, người làm việc bàn giấy nên lên kế hoạch vào các thời điểm công việc nhẹ nhàng, tránh tuần cao điểm. Cần lắng nghe cơ thể, chú ý bổ sung nước và theo dõi sát sao phản ứng của bản thân; nếu cảm giác mệt mỏi, đau đầu kéo dài gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt, cần dừng lại và xin tư vấn y tế.
Tóm lại, hiện tượng "sương mù não" khi mới ăn keto là trải nghiệm chủ quan phổ biến trong tuần đầu nhưng thường tự hết sau vài ngày đến vài tuần [2]. Các kiểm tra khách quan không ghi nhận sự suy giảm nhận thức kéo dài [1], song người làm việc bàn giấy vẫn cần thận trọng và cân nhắc kỹ thời điểm bắt đầu.





