Trẻ em uống đồ uống có đường có dễ tăng động giảm chú ý hơn?

Những lon nước ngọt có ga, hộp nước trái cây đóng sẵn hay trà sữa từ lâu đã trở thành thức uống yêu thích của nhiều trẻ nhỏ sau giờ học. Nhiều phụ huynh nhận thấy con mình dường như hiếu động quá mức, khó ngồi yên hoặc mất tập trung ngay sau khi uống đồ ngọt, từ đó nảy sinh thắc mắc liệu đường và phụ gia trong các loại thức uống này có phải là thủ phạm gây ra chứng tăng động giảm chú ý.

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy có mối liên hệ thuận chiều giữa việc tiêu thụ đồ uống có đường và nguy cơ xuất hiện các triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ em ^[1][2]. Dù đồ uống có đường không được khẳng định là nguyên nhân trực tiếp duy nhất gây bệnh, việc uống càng nhiều và càng thường xuyên thì nguy cơ trẻ có biểu hiện tăng động, khó tập trung càng cao ^[1][3].

Đồ uống có đường tác động thế nào đến não bộ và hành vi?

Đồ uống có đường bao gồm nước ngọt, nước tăng lực, đồ uống chứa caffeine và một số loại nước trái cây đóng chai sử dụng chất tạo ngọt giàu năng lượng như đường tinh luyện (sucrose), siro ngô giàu fructose (HFCS) hoặc nước ép cô đặc ^[3]. Trên phạm vi toàn cầu, nhóm thức uống này là nguồn cung cấp đường bổ sung lớn nhất và chiếm tới 80% mức tăng tiêu thụ đường trong những năm gần đây ^[1]. Trung bình mỗi người tiêu thụ tới 8 ounce (khoảng gần 240 ml) đồ uống có đường mỗi ngày, chiếm từ 3% đến 10% tổng năng lượng tiêu thụ hàng ngày trên toàn cầu ^[3].

Khi đi vào cơ thể, đường tinh luyện là một loại carbohydrate được chuyển hóa rất nhanh, dễ dẫn đến dư thừa năng lượng ^[3]. Dưới góc độ sinh học, đồ uống chứa hàm lượng đường cao có thể kích thích cơ thể tiết insulin mạnh, gây ra tình trạng hạ đường huyết phản ứng (tức đường huyết tăng vọt rồi tụt nhanh sau khi ăn uống đồ ngọt) ^[1]. Quá trình này tiếp tục kích thích cơ thể tăng tiết hormone epinephrine (adrenaline), từ đó kích hoạt các hành vi hiếu động quá mức ở trẻ ^[1].

Không chỉ có đường, các loại đồ uống công nghiệp này thường chứa thêm nhiều phụ gia khác như phẩm màu thực phẩm nhân tạo và chất bảo quản ^[1]. Các thành phần phụ gia này cũng là yếu tố được ghi nhận có khả năng tác động tiêu cực đến hành vi của trẻ nhỏ ^[1].

Các nghiên cứu ở trẻ độ tuổi đi học nói gì?

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một trong những rối loạn phát triển thần kinh - hành vi phổ biến nhất ở trẻ em và thanh thiếu niên ^[1][2]. Để làm rõ mối liên hệ giữa đồ uống ngọt và hội chứng này, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã khảo sát 173 trẻ được bác sĩ chẩn đoán mắc ADHD và 159 trẻ không mắc bệnh trong độ tuổi từ 4 đến 15 ^[1]. Nhóm nghiên cứu thu thập thông tin về lượng đồ uống có đường, đặc điểm nhân khẩu học, lối sống của trẻ, đặc điểm của người mẹ khi mang thai, đồng thời phân tích nồng độ chì trong máu và tính đa hình của hai gen liên quan đến hệ thống dẫn truyền thần kinh dopamine là DRD4 và DAT1 ^[1].

Kết quả phân tích sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu cho thấy mối tương quan phụ thuộc liều lượng rõ rệt: trẻ uống nhiều đồ uống có đường hơn thì nguy cơ mắc ADHD cao hơn ^[1]. Cụ thể, so với trẻ không uống đồ uống có đường, những trẻ tiêu thụ ở mức trung bình có nguy cơ mắc ADHD cao gấp 1,36 lần, và nhóm tiêu thụ ở mức cao có nguy cơ cao gấp 3,69 lần ^[1]. Kết quả tương tự cũng được ghi nhận khi nhóm nghiên cứu loại trừ trẻ gái khỏi phân tích ^[1].

Tại Trung Quốc, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2023 đã tiến hành khảo sát trên quy mô lớn hơn với 6.541 học sinh từ 6 đến 12 tuổi ^[3]. Các nhà khoa học sử dụng bảng câu hỏi dành cho cả giáo viên và phụ huynh để đánh giá hành vi hiếu động của trẻ thông qua chỉ số tăng động (HI) ^[3]. Kết quả chỉ ra rằng những trẻ uống đồ uống có đường từ 2 lần trở lên mỗi tuần có điểm số tăng động cao hơn đáng kể so với trẻ không uống, với mức tăng điểm logarit ln(HI+1) lần lượt là 0,05 theo đánh giá của giáo viên và 0,04 theo đánh giá của phụ huynh ^[3]. Đáng chú ý, mối liên hệ giữa thói quen uống nước ngọt và hành vi tăng động thể hiện mạnh mẽ hơn ở nhóm bé gái và nhóm trẻ lớn tuổi hơn trong độ tuổi khảo sát ^[3].

Nhìn ở bức tranh tổng thể, một phân tích gộp công bố năm 2020 đã tổng hợp dữ liệu từ 7 nghiên cứu quan sát (gồm 2 nghiên cứu cắt ngang, 2 nghiên cứu bệnh - chứng và 3 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu) với tổng cộng 25.945 người tham gia ^[2]. Phân tích này xác nhận có mối liên hệ thuận chiều giữa tổng lượng đường cũng như lượng nước ngọt tiêu thụ với nguy cơ xuất hiện các triệu chứng ADHD, với tỷ số chênh gộp là 1,22 (tức nguy cơ tăng khoảng 22%) ^[2].

Tác động từ giai đoạn đầu đời đến tuổi trưởng thành

Ảnh hưởng của đồ uống có đường không chỉ giới hạn ở lứa tuổi học đường mà còn được khảo sát từ giai đoạn mang thai, những năm tháng đầu đời cho đến khi bước vào tuổi trưởng thành.

Một nghiên cứu từ đoàn hệ Mẹ, Cha và Con tại Na Uy công bố năm 2022 đã xem xét thói quen uống nước ngọt có ga (bao gồm cả loại có đường và tạo ngọt nhân tạo) của phụ nữ trong thời kỳ mang thai và triệu chứng ADHD ở con của họ ^[4]. Khi hiệu chỉnh các yếu tố như rượu, chất xơ, trình độ học vấn, tuổi sinh, chỉ số khối cơ thể (BMI) trước mang thai, tổng năng lượng và triệu chứng trầm cảm lo âu của mẹ, việc người mẹ uống từ 1 khẩu phần nước ngọt có ga trở lên mỗi ngày có liên quan đến sự gia tăng nhẹ điểm số triệu chứng ADHD ở con (hệ số hồi quy 0,33) ^[4]. Tuy nhiên, khi mô hình phân tích tính toán thêm cả lượng đồ uống ngọt mà đứa trẻ tiêu thụ lúc 3 tuổi và tổng năng lượng, mức độ liên hệ này giảm xuống và không còn rõ rệt (hệ số beta còn 0,08 và tỷ số nguy cơ RR là 1,10 với khoảng tin cậy từ 0,93 đến 1,30) ^[4].

Ở giai đoạn nhũ nhi, một nghiên cứu đoàn hệ hành chính quy mô lớn tại Hàn Quốc công bố năm 2024 đã theo dõi dữ liệu từ năm 2008 đến 2019 để đánh giá tác động của việc uống đồ ngọt trước 24 tháng tuổi ^[5]. Nghiên cứu so sánh 25.305 trẻ tiêu thụ mức cao đồ uống có đường (từ 200 ml trở lên) với 339.931 trẻ ở nhóm tham chiếu (dưới 200 ml) ở thời điểm 2 tuổi ^[5]. Sau thời gian theo dõi trung bình 9,2 năm, tỷ lệ mắc mới ADHD ở nhóm uống nhiều đồ ngọt là 29,6 trên 10.000 người-năm, cao hơn mức 23,8 trên 10.000 người-năm ở nhóm uống ít ^[5]. Sau khi kiểm soát nhiều yếu tố nguy cơ, trẻ uống nhiều đồ uống có đường trước 2 tuổi có nguy cơ phát triển ADHD về sau cao hơn 17% (tỷ số nguy cơ đã hiệu chỉnh là 1,17) ^[5].

Ngay cả ở người trẻ trưởng thành, mối liên hệ này vẫn tiếp diễn. Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2023 trên 441 sinh viên y khoa tại Đại học Chiang Mai (Thái Lan) ghi nhận có tới 29,9% sinh viên xuất hiện các triệu chứng ADHD qua thang tự đánh giá ASRS ^[6]. Những sinh viên tiêu thụ lượng đường bổ sung từ các loại đồ uống phổ biến trên 25 gram mỗi ngày có nguy cơ xuất hiện triệu chứng ADHD cao gấp 1,80 lần so với người uống ít hơn ^[6]. Khi áp dụng ngưỡng phân loại theo từng giới tính, nguy cơ này vẫn ở mức cao là 1,73 lần ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp về nước ngọt "ăn kiêng" và lối sống

Khi lo ngại đường làm con tăng động, nhiều bậc cha mẹ có xu hướng chuyển sang cho con dùng các loại nước trái cây hoặc nước ngọt sử dụng chất tạo ngọt nhân tạo (thường gọi là nước ngọt không đường hay ăn kiêng). Tuy nhiên, một nghiên cứu về các yếu tố lối sống công bố năm 2020 chỉ ra rằng trẻ mắc ADHD thực tế lại tiêu thụ lượng nước trái cây làm ngọt nhân tạo nhiều hơn so với nhóm trẻ đối chứng ^[7].

Các nhà nghiên cứu lý giải hiện tượng này theo hai hướng: một mặt, việc uống nhiều đồ uống chứa chất tạo ngọt nhân tạo có thể góp phần gây ra các triệu chứng ADHD; mặt khác, có thể chính vì trẻ có biểu hiện tăng động nên cha mẹ chủ động đổi sang đồ uống tạo ngọt nhân tạo với niềm tin rằng giảm đường sẽ giảm triệu chứng ^[7]. Thực tế đã có những báo cáo về các triệu chứng giống ADHD sau khi tiêu thụ chất tạo ngọt nhân tạo như aspartame, mặc dù một số nghiên cứu khác do ngành công nghiệp tài trợ lại không tìm thấy mối liên hệ này ^[7]. Do đó, giới khoa học nhận định cần thêm nhiều nghiên cứu hơn để xác định chắc chắn tác động của chất tạo ngọt nhân tạo đối với ADHD ^[7].

Một hiểu lầm khác là chỉ đổ lỗi cho đồ ngọt mà bỏ qua các thói quen sinh hoạt hàng ngày của trẻ. Nghiên cứu năm 2020 cho thấy 48% trẻ mắc ADHD sử dụng thiết bị màn hình từ 2 giờ trở lên mỗi ngày đi học, cao hơn đáng kể so với tỷ lệ 35% ở trẻ bình thường ^[7]. Bên cạnh đó, trẻ mắc ADHD cũng ít có thói quen đọc sách trên 1 giờ mỗi ngày hơn so với trẻ đối chứng, phần vì trẻ thường gặp khó khăn trong việc đọc và đánh vần ^[7].

Ngược lại, một điểm sáng trong lối sống là cha mẹ của trẻ ADHD thường có xu hướng cho con bổ sung vitamin tổng hợp hoặc dầu cá nhiều hơn ^[7]. Điều này phản ánh sự thay đổi lối sống tích cực do phụ huynh tiếp cận thông tin về tình trạng thiếu hụt vi chất và axit béo ở trẻ ADHD hoặc làm theo khuyến nghị của nhân viên y tế ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và ai nên thận trọng?

Dù nhiều nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ giữa đồ uống có đường và triệu chứng tăng động giảm chú ý, độc giả cần hiểu rõ giới hạn của các bằng chứng này. Trước hết, phần lớn dữ liệu đến từ các nghiên cứu quan sát (cắt ngang, bệnh - chứng hoặc đoàn hệ), nghĩa là chỉ chứng minh được sự liên quan chứ chưa thể khẳng định chắc chắn quan hệ nhân - quả tuyệt đối ^[3][2]. Trong phân tích gộp năm 2020 trên 25.945 người, các tác giả cũng lưu ý có sự không đồng nhất rất lớn giữa các nghiên cứu thành phần (chỉ số I2 lên tới 81,9%), do đó vẫn cần thêm các nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ hơn trong tương lai để kiểm soát hết các yếu tố gây nhiễu ^[2].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng với đồ uống có đường và phụ gia:

• Trẻ nhỏ dưới 2 tuổi: Việc tiếp xúc sớm với lượng đồ uống có đường từ 200 ml trở lên ở giai đoạn này gắn liền với nguy cơ phát triển ADHD cao hơn trong gần một thập kỷ sau đó ^[5].
• Trẻ đang ở độ tuổi đi học (4-15 tuổi), đặc biệt là trẻ đã có sẵn các biểu hiện khó tập trung, hiếu động hoặc đã được chẩn đoán mắc ADHD ^[1][3].
• Phụ nữ mang thai và thanh thiếu niên, sinh viên: Cần kiểm soát lượng nước ngọt có ga cũng như lượng đường bổ sung từ đồ uống dưới mức 25 gram mỗi ngày để bảo vệ sức khỏe tâm thần và khả năng tập trung ^[6][4].

Nếu trẻ có các biểu hiện tăng động, giảm chú ý ảnh hưởng đến việc học tập và sinh hoạt, hoặc trẻ có bệnh nền, đang sử dụng thuốc điều trị, phụ huynh tuyệt đối không tự ý chẩn đoán hay chỉ dùng biện pháp cắt giảm đường để thay thế phác đồ y khoa. Gia đình cần đưa trẻ đến khám bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi hoặc nhi khoa phát triển để được đánh giá toàn diện và tư vấn chế độ dinh dưỡng, bổ sung vi chất phù hợp.

Cách áp dụng thực tế cho gia đình

Để giảm thiểu nguy cơ rối loạn hành vi và bảo vệ sức khỏe tổng thể cho trẻ, cha mẹ có thể áp dụng ngay những nguyên tắc thực tế sau trong sinh hoạt hàng ngày:

• Kiểm soát tần suất và định lượng: Tránh cho trẻ dưới 2 tuổi uống các loại đồ uống có đường công nghiệp, giữ mức tiêu thụ càng thấp càng tốt và tuyệt đối dưới ngưỡng 200 ml ^[5]. Với trẻ lớn ở độ tuổi đi học, hạn chế tần suất uống nước ngọt xuống dưới 2 lần mỗi tuần ^[3]. Với thanh thiếu niên và người lớn, kiểm soát lượng đường bổ sung từ các loại thức uống không vượt quá 25 gram mỗi ngày ^[6].
• Nhận diện đúng đồ uống có đường: Lưu ý rằng đồ uống có đường không chỉ là nước ngọt có ga như Coke hay Sprite, mà còn bao gồm nước trái cây đóng chai có pha đường, nước tăng lực như Red Bull, đồ uống chứa caffeine và các loại thức uống pha chế từ siro ngô giàu fructose hay nước ép cô đặc ^[3][8]. Một cốc tiêu chuẩn thường tương đương 250 ml, cha mẹ nên đọc kỹ nhãn dinh dưỡng để kiểm soát lượng đường và tránh các sản phẩm chứa phẩm màu nhân tạo, chất bảo quản ^[1][8].
• Không lạm dụng đồ uống tạo ngọt nhân tạo để thay thế: Thay vì chuyển sang nước trái cây hay nước ngọt "không đường" chứa chất tạo ngọt nhân tạo như aspartame vốn chưa rõ độ an toàn đối với hành vi của trẻ, hãy ưu tiên tập cho trẻ uống nước lọc và ăn trái cây tươi nguyên múi ^[7].
• Kết hợp điều chỉnh lối sống lành mạnh: Hạn chế thời gian trẻ tiếp xúc với màn hình tivi, điện thoại xuống dưới 2 giờ mỗi ngày ^[7]. Khuyến khích và đồng hành cùng trẻ đọc sách tại nhà, đặc biệt là đọc sách trước giờ đi ngủ để thay thế thời gian xem màn hình, vừa giúp cải thiện kỹ năng học tập vừa tạo thói quen vệ sinh giấc ngủ tốt ^[7].

Tóm lại, tiêu thụ nhiều đồ uống có đường và phụ gia thực phẩm có mối liên hệ chặt chẽ với sự gia tăng nguy cơ và triệu chứng tăng động giảm chú ý ở trẻ em qua nhiều giai đoạn phát triển. Dù chưa thể kết luận đường là nguyên nhân duy nhất gây bệnh, việc cắt giảm nước ngọt, hạn chế phụ gia nhân tạo kết hợp với lối sống vận động, đọc sách và ngủ nghỉ khoa học là bước đi an toàn, thiết thực nhất để bảo vệ sự phát triển trí não của trẻ.