Mỗi dịp Tết Trung thu, trẻ nhỏ thường được thưởng thức nhiều loại bánh nướng, bánh dẻo, kẹo ngọt và các loại nước giải khát. Cùng với niềm vui lễ hội, không ít phụ huynh nhận thấy con mình dường như hiếu động hơn, chạy nhảy liên tục hoặc trở nên cáu gắt, khó bảo sau khi nạp đồ ngọt. Hiện tượng này thường được truyền tai nhau với tên gọi "cơn say đường" (sugar rush), khiến nhiều gia đình lo lắng liệu đường có phải là thủ phạm trực tiếp làm bùng phát hành vi tăng động ở trẻ nhỏ hay không.

Câu trả lời từ các bằng chứng y khoa hiện tại là: đường không phải là nguyên nhân chính gây ra chứng tăng động giảm chú ý hoặc rối loạn hành vi ở trẻ em. Dù nhiều người tin rằng ăn ngọt gây kích động, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ cho thấy đường không làm biến đổi hành vi rõ rệt trên diện rộng. Tuy nhiên, việc dung nạp đồ uống có đường ở tần suất cao, đi kèm các thành phần như caffeine, có liên quan đến việc suy giảm giấc ngủ và gia tăng nguy cơ giảm chú ý ở một số nhóm trẻ nhạy cảm.

Nỗi lo "say đường" và góc nhìn cơ chế sinh học

Nhiều phụ huynh tin rằng việc tiêu thụ đồ uống có đường (SSB) dẫn đến tình trạng tăng động [1]. Về mặt sinh học, đường tinh luyện (sucrose) là một loại carbohydrate được cơ thể chuyển hóa nhanh chóng [2]. Khi trẻ hấp thụ các chất làm ngọt có hàm lượng calo cao như sucrose, si-rô ngô giàu fructose (HFCS) hay nước trái cây cô đặc, lượng năng lượng nạp vào cơ thể tăng lên đáng kể [2].

Dữ liệu cho thấy mức tiêu thụ đồ uống có đường trung bình trong cộng đồng lên tới 8 ounce mỗi ngày, chiếm từ 3% đến 10% tổng mức tiêu thụ năng lượng hàng ngày trên toàn cầu [2]. Bên cạnh lượng đường lớn, các sản phẩm chế biến sẵn thường chứa thêm caffeine – chất có trong soda, trà ngọt hay nước tăng lực thịnh hành [1]. Caffeine được ghi nhận là có mối tương quan nghịch với số giờ ngủ trung bình và có thể gây ra những tác động tiêu cực đến hệ tim mạch của trẻ em [1]. Tình trạng thiếu ngủ hoặc ngủ ít hơn mức khuyến nghị có thể khiến trẻ mệt mỏi, dễ cáu gắt và suy giảm khả năng tập trung vào ban ngày, khiến người lớn dễ nhầm lẫn đó là do trẻ "thừa năng lượng" từ đường [1].

Bằng chứng lâm sàng: Đường có thực sự gây tăng động?

Ý kiến cho rằng chế độ ăn nhiều đường gây ra hành vi tăng động đã được kiểm tra qua nhiều thử nghiệm can thiệp từ nhiều thập kỷ trước. Đáng chú ý, một nghiên cứu tổng quan bước ngoặt năm 1995 công bố trên tạp chí y khoa JAMA đã kết luận rằng đường không có tác động đến hành vi của trẻ em [1].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 1994 đã trực tiếp đánh giá giả thuyết này bằng cách sử dụng hàng loạt thang đo hành vi và nhận thức [3]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá tác động của chế độ ăn giàu sucrose, aspartame và saccharin đối với hai nhóm đối tượng: trẻ em trong độ tuổi đi học được cho là nhạy cảm với đường và trẻ em ở lứa tuổi mầm non [3]. Dù lượng đường nạp vào trong thử nghiệm vượt quá mức tiêu thụ thông thường của chế độ ăn, kết quả cho thấy cả sucrose lẫn chất làm ngọt nhân tạo aspartame đều không gây ảnh hưởng tiêu cực lên hành vi của trẻ [3]. Các nhà khoa học kết luận rằng đường không phải là nguyên nhân lớn gây ra tình trạng tăng động [3].

Một thử nghiệm khác năm 1989 đã theo dõi 24 bé trai mầm non mắc chứng rối loạn tăng động giảm chú ý (ADDH) và 27 bé trai bình thường [4]. Phụ huynh và nhân viên chăm sóc trẻ được hướng dẫn ghi nhật ký ăn uống chi tiết trong 21 ngày [4]. Phân tích dữ liệu trong 14 ngày cuối cho thấy không có sự khác biệt nào về tổng lượng dinh dưỡng nạp vào giữa nhóm trẻ tăng động và nhóm trẻ bình thường [4]. Tuy nhiên, dữ liệu cá thể ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa hành vi hàng ngày và lượng đường nạp vào ở 5 trẻ thuộc nhóm ADDH và 3 trẻ thuộc nhóm bình thường [4]. Điều này cho thấy mối tương tác giữa dinh dưỡng và hành vi nhiều khả năng bắt nguồn từ sự nhạy cảm mang tính cơ địa của từng cá nhân hơn là một xu hướng ăn uống khác biệt ở toàn bộ trẻ tăng động [4].

Nghiên cứu dịch tễ về đồ uống có đường và thức ăn nhanh

Mặc dù các thử nghiệm can thiệp không tìm thấy tác động trực tiếp của đường lên hành vi chung, dữ liệu quan sát quy mô lớn gần đây lại ghi nhận mối liên hệ giữa việc tiêu thụ thường xuyên đồ uống ngọt và nguy cơ gia tăng hành vi tăng động hoặc giảm chú ý [1].

Năm 2023, một nghiên cứu cắt ngang thực hiện tại Trung Quốc trên 6.541 học sinh từ 6 đến 12 tuổi đã đánh giá mối liên quan giữa việc uống đồ ngọt và chỉ số tăng động (HI) [2]. Thông qua bảng hỏi đánh giá từ phụ huynh và giáo viên cùng mô hình thống kê CLAD, kết quả cho thấy trẻ uống đồ ngọt từ 2 lần trở lên mỗi tuần có điểm số tăng động ln(HI+1) cao hơn lần lượt là 0,05 và 0,04 điểm so với nhóm không uống đồ ngọt [2]. Tần suất tiêu thụ đồ uống ngọt có mối quan hệ liều lượng - đáp ứng với nguy cơ tăng động, đồng thời mối liên hệ này thể hiện rõ rệt hơn ở bé gái và trẻ lớn tuổi hơn [2].

Ở khía cạnh chế độ ăn tổng thể, nghiên cứu thuần tập ALSPAC công bố năm 2009 tại Anh đã theo dõi ảnh hưởng của thức ăn nhanh ("junk food") ở thời thơ ấu [5]. Kết quả cho thấy trẻ em có chế độ ăn nhiều thức ăn nhanh lúc 4 tuổi rưỡi có nhiều khả năng rơi vào nhóm 33% có điểm tăng động cao nhất trên thang đo SDQ khi lên 7 tuổi [5]. Dù vậy, mối liên hệ này chỉ ở mức khiêm tốn [5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận một số bằng chứng về mối liên hệ giữa lượng đường nạp vào với các vấn đề khó khăn chung, vấn đề ứng xử và cảm xúc, tuy nhiên khoảng tin cậy của kết quả còn khá rộng [5]. Đáng chú ý, phân tích chưa hiệu chỉnh cho thấy trẻ có vấn đề hành vi lúc 4 tuổi có tỷ lệ tiêu thụ nhiều thức ăn nhanh hơn từ 30% đến 65% sau 6 tháng, nhưng mối liên hệ này đã suy giảm và không còn ý nghĩa sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [5].

So sánh khẩu phần ở trẻ tăng động và trẻ bình thường

Nhiều bậc cha mẹ băn khoăn liệu trẻ mắc chứng tăng động có xu hướng thèm ăn hoặc ăn nhiều đường hơn trẻ khác hay không. Một nghiên cứu năm 1986 đã so sánh chế độ ăn của 32 bé trai tăng động từ 7 đến 12 tuổi với 26 bé trai bình thường làm đối chứng [6]. Kết quả ghi nhận không có sự khác biệt nào về các chỉ số thành phần dinh dưỡng giữa hai nhóm [6]. Điểm khác biệt duy nhất là nhóm trẻ tăng động có tình trạng kinh tế xã hội thấp hơn và có nhiều phụ huynh cố gắng áp dụng chế độ ăn kiêng đường cho con hơn [6]. Tuy nhiên, khẩu phần thực tế của các gia đình cố gắng kiêng đường và gia đình không kiêng đường hầu như không có sự khác biệt [6].

Một nghiên cứu khác năm 2011 khảo sát trên 107 học sinh tiểu học lớp 5 tại Hàn Quốc, trong đó có 8,4% trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao mắc ADHD [7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ ở cả nhóm bình thường lẫn nhóm nguy cơ đều tiêu thụ lượng đường đơn từ đồ ăn vặt chiếm 12,5% tổng năng lượng hàng ngày, vượt quá mức khuyến nghị 10% của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [7]. Lượng đường đơn từ bữa phụ của nhóm bình thường là 58,4 g, trong khi nhóm nguy cơ là 50,2 g [7]. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa tổng lượng đường đơn nạp vào từ đồ ăn vặt và sự phát triển chứng ADHD [7]. Đáng chú ý, nguy cơ ADHD lại tăng lên ở những trẻ tiêu thụ ít đường từ trái cây hoặc không đạt mức nhu cầu khuyến nghị về vitamin C (chỉ đạt 65,5% khuyến nghị so với 143,9% ở nhóm bình thường) [7].

Bên cạnh đó, các tổng quan gần đây cũng chỉ ra mối tương quan giữa lối sống hiện đại, chế độ ăn nhiều đường và sự gia tăng các rối loạn kiểm soát xung động [8]. Thức ăn nhanh siêu chế biến chứa đường bổ sung trong hơn 70% sản phẩm có liên quan đến việc ăn uống vô độ, giảm chú ý và ADHD [8]. Trẻ em mắc ADHD cũng được ghi nhận có lượng tiêu thụ nước ngọt cao hơn so với trẻ không mắc bệnh [8].

Hiểu lầm phổ biến và các yếu tố gây nhiễu thực tế

Hiểu lầm phổ biến nhất trong các dịp lễ tết như Trung thu là phụ huynh thường quy chụp mọi biểu hiện phấn khích, chạy nhảy, mất trật tự của trẻ là do "ăn quá nhiều bánh kẹo". Về mặt khoa học, không có bằng chứng vững chắc chứng minh một liều đường cao ngắn hạn có thể trực tiếp làm biến đổi một đứa trẻ điềm tĩnh trở nên kích động [3].

Thực tế, sự kích thích quá mức trong ngày lễ thường bắt nguồn từ yếu tố tâm lý và môi trường xung quanh: không khí lễ hội náo nhiệt, ánh đèn, tiếng trống lân, việc được gặp gỡ nhiều bạn bè và tham gia các trò chơi vận động. Hơn nữa, việc nạp nhiều đồ ngọt đóng gói hay nước ngọt có ga vào buổi chiều tối thường đi kèm với lượng caffeine tiềm ẩn, làm rối loạn giấc ngủ nghiêm trọng [1]. Khảo sát giấc ngủ năm 2014 tại Mỹ cho thấy gần 1/3 trẻ từ 6 đến 11 tuổi ngủ từ 8 giờ trở xuống mỗi đêm, thấp hơn mức khuyến nghị 9 đến 11 giờ của Tổ chức Giấc ngủ Quốc gia [1]. Việc thiếu ngủ tích tụ kết hợp với sự mệt mỏi sau khi tham gia các hoạt động kéo dài chính là nguyên nhân khiến trẻ dễ bực dọc, quấy khóc hoặc khó tập trung vào ngày hôm sau [1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù đường không gây ra chứng rối loạn hành vi trên diện rộng, một số nhóm đối tượng vẫn cần kiểm soát chặt chẽ lượng đường nạp vào trong dịp Trung thu:

  • Trẻ có tiền sử rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD): Một số nghiên cứu cho thấy tồn tại độ nhạy cảm mang tính cá nhân, nơi lượng đường nạp vào có thể tương quan với mức độ biểu hiện hành vi trong ngày [4]. Bên cạnh đó, trẻ ADHD thường có xu hướng tiêu thụ nhiều nước ngọt hơn bình thường [8].
  • Trẻ có vấn đề về giấc ngủ hoặc thừa cân béo phì: Tiêu thụ nhiều đồ uống có đường làm giảm thời lượng ngủ, từ đó làm trầm trọng thêm nguy cơ tăng chỉ số khối cơ thể (BMI) [1].
  • Trẻ nhạy cảm với caffeine: Cần tránh tuyệt đối các loại nước tăng lực, trà ngọt đóng chai hay soda có chứa caffeine để không làm ảnh hưởng đến nhịp tim và hệ thần kinh của trẻ [1].

Khi nhận thấy trẻ có các biểu hiện rối loạn chú ý hoặc hiếu động thái quá kéo dài, cha mẹ nên đưa con đi thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ đánh giá chính xác, không nên tự ý cắt giảm dinh dưỡng cực đoan hoặc phụ thuộc vào việc kiêng khem không có chỉ định y khoa.

Áp dụng thực tế giúp trẻ đón Tết Trung thu an toàn

Để con tận hưởng niềm vui mùa trăng trọn vẹn mà vẫn duy trì sức khỏe thể chất và tâm lý ổn định, cha mẹ có thể áp dụng các biện pháp dinh dưỡng hợp lý sau:

  • Kiểm soát khẩu phần bánh kẹo: Thay vì để trẻ tự do ăn cả chiếc bánh Trung thu, phụ huynh nên cắt bánh thành các phần nhỏ (1/4 hoặc 1/8) và cho trẻ ăn sau bữa chính, tránh ăn khi bụng đói hoặc sát giờ đi ngủ.
  • Ưu tiên đồ ngọt tự nhiên: Khuyến khích trẻ ăn trái cây tươi như bưởi, ổi, táo để bổ sung vitamin C và chất xơ, giúp ổn định đường huyết tốt hơn đường đơn từ bánh kẹo [7].
  • Lựa chọn đồ uống lành mạnh: Thay thế hoàn toàn nước ngọt có ga, nước ép cô đặc hoặc trà ngọt bằng nước lọc [1]. Hạn chế tối đa các loại đồ uống có chứa caffeine để bảo vệ giấc ngủ ban đêm của trẻ [1].
  • Đảm bảo giấc ngủ: Hướng dẫn trẻ duy trì thời gian ngủ đủ từ 9 đến 11 giờ mỗi đêm theo khuyến nghị của chuyên gia giấc ngủ, giúp hệ thần kinh được phục hồi và giữ tâm trạng ổn định [1].

Các bằng chứng khoa học cho thấy đường không trực tiếp gây ra chứng tăng động hay kích động tức thời ở trẻ nhỏ. Dù vậy, việc lạm dụng bánh kẹo và nước ngọt vẫn tiềm ẩn nguy cơ gây rối loạn giấc ngủ, thừa cân và ảnh hưởng tới dinh dưỡng tổng thể. Phụ huynh nên duy trì một chế độ ăn cân bằng, kiểm soát khẩu phần hợp lý và bảo đảm giấc ngủ để trẻ có một mùa Trung thu vui tươi, an toàn.