Ở người lớn tuổi, tình trạng suy giảm trí nhớ, đãng trí và phản xạ chậm thường gây lo ngại lớn cho bản thân cùng gia đình. Nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn duy trì sự minh mẫn, trong đó các loài thảo mộc thuộc họ Thạch tùng (Lycopodiaceae) thu hút nhiều sự quan tâm.
Nhiều bằng chứng nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất từ một số loài thạch tùng có khả năng hỗ trợ cải thiện khả năng học tập, duy trì trí nhớ và tăng tưới máu não [1], [2]. Tác dụng này gắn liền với cơ chế ức chế enzyme acetylcholinesterase, giúp hạn chế thoái hóa dẫn truyền thần kinh trung ương [1], [3].
Suy giảm nhận thức ở tuổi già và vai trò chất dẫn truyền
Quá trình lão hóa tự nhiên dẫn đến sự suy giảm dần các tế bào thần kinh và chất dẫn truyền sinh học tại vỏ não cũng như vùng hồi hải mã. Sự thiếu hụt acetylcholine – chất dẫn truyền thiết yếu cho khả năng ghi nhớ và tiếp nhận thông tin – khiến người cao tuổi thường xuyên quên vị trí đồ vật, khó tập trung hoặc giảm tốc độ xử lý tình huống thường nhật.
Bên cạnh suy giảm dẫn truyền, giảm lưu lượng tuần hoàn máu đến não cũng góp phần thúc đẩy nhanh tiến trình sa sút trí tuệ. Khi não bộ không nhận đủ dưỡng chất và oxy qua dòng máu, tế bào thần kinh dễ bị tổn thương, kéo theo sự thoái hóa nhận thức không thể đảo ngược [1].
Cơ chế tác động của hoạt chất trong cây thạch tùng
Các nhà khoa học ghi nhận hoạt chất alkaloid chiết xuất từ thạch tùng có khả năng ức chế acetylcholinesterase (AChE) [1], [3]. Trong sinh lý học thần kinh, AChE là enzyme chịu trách nhiệm phân hủy acetylcholine tại các khe synap; khi hoạt động của enzyme này bị kìm hãm, lượng acetylcholine tồn lưu sẽ tăng lên, giúp kéo dài và củng cố tín hiệu dẫn truyền giữa các nơ-ron [1].
Bên cạnh đặc tính ức chế men AChE, thảo dược này còn cho thấy các tác động sinh học đa dạng như chống viêm, chống oxy hóa và cải thiện vi tuần hoàn não [1], [3]. Sự phối hợp các cơ chế này hỗ trợ bảo tồn chức năng tế bào thần kinh trước những áp lực tổn thương oxy hóa và suy giảm tuần hoàn mạn tính [1], [3].
Nghiên cứu thực nghiệm về trí nhớ và lưu lượng máu não
Năm 2015, một nghiên cứu đánh giá tác động của thạch tùng (Lycopodium clavatum - Lyc) đối với chức năng ghi nhớ và lưu lượng máu não (CBF) trên mô hình chuột cống đực giống SD bị gây suy giảm trí nhớ bằng streptozotocin tiêm não thất (ICV STZ, 3 mg/kg vào ngày 1 và ngày 3) [1]. Chuột được điều trị bằng cồn chiết mẹ (Mother Tincture - MT) và các độ pha loãng 30, 200, 1000 trong 17 ngày [1].
Kết quả kiểm tra mê lộ nước Morris vào các ngày 14, 15 và 16 cho thấy nhóm dùng Lyc MT và Lyc 200 có sự cải thiện rõ rệt về khả năng học tập và trí nhớ [1]. Đáng chú ý, đo đạc bằng máy đo dòng Doppler Laser vào ngày thứ 17 ghi nhận lưu lượng máu não (CBF) tăng lên ở tất cả các mức liều khảo sát so với nhóm chứng bệnh lý [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận Lyc có tiềm năng hỗ trợ điều trị tình trạng suy giảm trí nhớ nhờ khả năng cải thiện tưới máu não [1].
Năm 2022, một nghiên cứu khác tiến hành so sánh tính an toàn và hoạt tính dược lý của các alkaloid và coumarin, bao gồm các chiết xuất từ họ Thạch tùng như Lycopodium clavatum, Huperzia selago và Lycopodium annotinum trên động vật thí nghiệm [2]. Nghiên cứu kiểm tra hành vi vận động, trí nhớ không gian qua thử nghiệm mê lộ chữ Y và khả năng ghi nhớ qua thử nghiệm né tránh thụ động [2].
Kết quả cho thấy các chiết xuất không gây ảnh hưởng bất lợi lên hành vi vận động thông thường [2]. Trong thử nghiệm né tránh thụ động với thời gian giới hạn tối đa 300 giây sau 28 ngày dùng trước chiết xuất, cả Lycopodium clavatum và Huperzia selago đều làm tăng đáng kể thời gian tiềm tàng bước qua (step-through latency - STL) so với nhóm đối chứng (lần lượt p < 0.01) [2]. Ngược lại, loài Lycopodium annotinum không ghi nhận hiệu quả rõ rệt lên chỉ số này (p > 0.05) [2]. Ngoài ra, nhóm dùng Huperzia selago có tỷ lệ luân chuyển nhánh tự phát tăng rõ rệt trong mê lộ chữ Y (p < 0.5) [2].
Tính an toàn đối với chức năng gan thận
Nghiên cứu công bố năm 2022 cũng đánh giá ảnh hưởng sinh hóa của việc dùng chiết xuất thạch tùng lâu dài trên chuột [2]. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy nồng độ men gan AST cũng như nồng độ urea và creatinine trong huyết thanh không bị biến đổi bất thường sau thời gian can thiệp (p > 0.05) [2].
Đồng thời, việc sử dụng các chiết xuất thảo mộc như Lycopodium clavatum, Lycopodium annotinum và Huperzia selago còn ghi nhận sự sụt giảm hoạt độ men GGT trong huyết thanh chuột so với nhóm chứng [2]. Về mặt chuyển hóa, nghiên cứu năm 2019 sử dụng kỹ thuật UPLC-Q-TOF/MS xác định được 30 đỉnh chất trong dịch chiết ethanol 75% của Lycopodium clavatum và 17 đỉnh chất trong huyết tương chuột (gồm 12 hợp chất nguyên bản và 5 chất chuyển hóa) [3]. Hai phản ứng chuyển hóa chính trong huyết thanh là methyl hóa và khử methyl, cho thấy thảo mộc này trải qua quy trình dung nạp và bài tiết chuyển hóa sinh học cụ thể [3].
Giới hạn dữ liệu và những hiểu lầm thường gặp
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng cho thấy kết quả triển vọng về cải thiện nhận thức và lưu lượng máu não, người dùng cần phân định rõ giới hạn nghiên cứu [1], [2]. Phần lớn bằng chứng hiện có chỉ mới dừng lại ở mô hình động vật thí nghiệm (chuột cống) [1], [2]. Hiệu quả thực tế và liều lượng an toàn tối ưu trên cơ thể người cao tuổi cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn để xác nhận.
Một hiểu lầm phổ biến là xem thạch tùng như phương thuốc có thể "chữa khỏi" hoàn toàn hội chứng sa sút trí tuệ hoặc bệnh Alzheimer. Thạch tùng không có khả năng đảo ngược hoàn toàn sự chết đi của các nơ-ron thần kinh đã thoái hóa nặng. Cây thuốc chỉ đóng vai trò hỗ trợ sinh học thông qua việc ức chế enzyme thoái giáng chất dẫn truyền thần kinh và tăng nuôi dưỡng vi mạch [1], [3]. Hơn nữa, hiệu lực giữa các loài trong họ Thạch tùng cũng không đồng nhất; điển hình như loài Lycopodium annotinum không ghi nhận hiệu quả tăng thời gian tiềm tàng bước qua trong thử nghiệm nhận thức [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người cao tuổi có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng các chế phẩm từ thạch tùng. Do cơ chế tác động trực tiếp lên hệ dẫn truyền cholinergic qua việc ức chế AChE, các hoạt chất trong thạch tùng có thể tương tác với các nhóm thuốc điều trị thần kinh, tim mạch hoặc thuốc kháng cholinergic khác [1], [3].
Người mắc các chứng rối loạn tiêu hóa phức tạp, bệnh lý tim mạch (chậm nhịp xoang), hen suyễn phế quản hoặc phụ nữ đang trong tình trạng đặc biệt cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý thu hái cây hoang dại ngoài tự nhiên để sắc uống vì nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc nhiễm tạp chất tự nhiên khó kiểm soát.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sinh hoạt
Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm bổ trợ chứa thành phần thạch tùng để hỗ trợ trí nhớ, người dùng nên chọn những sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng, nguồn gốc và chuẩn hóa hoạt chất rõ ràng. Việc dùng sản phẩm cần tuân thủ đúng liều lượng ghi trên nhãn hoặc hướng dẫn của chuyên gia y tế, tránh tâm lý nôn nóng lạm dụng quá liều [1], [2].
Để tối ưu hóa năng lực trí tuệ, việc sử dụng thảo dược chỉ là một phần nhỏ trong chiến lược toàn diện. Người lớn tuổi cần kết hợp lối sống khoa học: ngủ đủ giấc để não bộ đào thải chất cặn bã, duy trì bài tập rèn luyện não bộ hàng ngày (đọc sách, chơi cờ, tính toán), tập thể dục vừa sức để kích thích tuần hoàn cơ thể và thực hiện chế độ ăn uống cân bằng giàu chất chống oxy hóa.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học bước đầu chứng minh tiềm năng hỗ trợ trí nhớ và tăng tưới máu não của thạch tùng thông qua ức chế acetylcholinesterase trên mô hình thực nghiệm [1], [2]. Tuy nhiên, người lớn tuổi không nên coi thảo dược là giải pháp thay thế phác đồ điều trị y khoa. Khi nhận thấy bản thân hoặc người thân có dấu hiệu suy giảm trí nhớ nghiêm trọng, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa thần kinh là bước đi thiết yếu và quan trọng nhất.
