Nhiều bậc phụ huynh và người trưởng thành thường xuyên đối mặt với những đợt ho dai dẳng nhiều tuần, tái phát liên tục dù đã dùng nhiều loại thuốc thông thường. Ít ai ngờ rằng, một vi chất dinh dưỡng gắn liền với sức khỏe xương khớp như vitamin D lại đóng vai trò mắt xích trong việc duy trì sự khỏe mạnh của đường thở. Vậy tình trạng thiếu hụt vitamin D có thực sự làm tăng nguy cơ ho mãn tính hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là có sự liên quan chặt chẽ. Các khảo sát lâm sàng ghi nhận nồng độ vitamin D trong máu ở những người bị ho kéo dài và nhiễm trùng hô hấp tái diễn thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh [1][2]. Mặc dù thiếu vitamin D không phải nguyên nhân duy nhất trực tiếp tạo ra cơn ho, sự thiếu hụt này làm suy yếu biểu mô niêm mạc, giảm sút hệ miễn dịch và ảnh hưởng tiêu cực tới chức năng cơ hô hấp, từ đó khiến đường thở dễ bị viêm nhiễm và khó dứt cơn ho [1][3].
Mối liên hệ giữa vitamin D và cơn ho kéo dài: Trả lời ngắn gọn
Ho mãn tính ở trẻ em và người lớn thường là hệ quả của các đợt viêm đường hô hấp tái đi tái lại, viêm mũi xoang kéo dài hoặc tình trạng tăng phản ứng đường thở sau nhiễm trùng [2][4]. Khi cơ thể không có đủ lượng vitamin D cần thiết, nguy cơ mắc các đợt nhiễm trùng đường hô hấp dưới và các đợt ho dai dẳng tăng lên đáng kể [1].
Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] huyết thanh ở nhóm trẻ bị ho mãn tính chỉ đạt mức trung bình 13,76 ng/mL, nằm trong ngưỡng thiếu hụt nghiêm trọng [2]. Trong khi đó, ở những trẻ khỏe mạnh không có triệu chứng hô hấp, nồng độ này đạt trung bình 31,91 ng/mL [2]. Sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê này chỉ ra rằng thiếu hụt vitamin D là yếu tố nguy cơ song hành cùng các bệnh lý hô hấp dai dẳng [1][2].
Dù vậy, vitamin D không hoạt động đơn lẻ như một hoạt chất cắt cơn ho tức thì. Nó tham gia vào việc điều hòa các phản ứng viêm mạn tính và củng cố hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh từ môi trường [5][3].
Biểu mô đường thở bị tổn thương: Cơ chế bảo vệ của vitamin D
Để hiểu vì sao thiếu hụt vitamin D lại dẫn đến ho kéo dài, cần nhìn vào cấu trúc của niêm mạc biểu mô hô hấp. Lớp tế bào biểu mô này là tiền tuyến ngăn chặn vi khuẩn, virus và các chất kích thích xâm nhập sâu vào phổi [5][3]. Các thụ thể vitamin D (VDR) hiện diện trực tiếp trên bề mặt các tế bào biểu mô đường thở cũng như trên các tế bào đơn nhân và đại thực bào phế nang [3].
Khi vitamin D liên kết với thụ thể VDR, nó thúc đẩy quá trình sửa chữa biểu mô, duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc và hạn chế sự bám dính, xâm nhập của vi khuẩn cũng như virus vào phổi [5][3]. Nếu cơ thể thiếu vitamin D, quá trình phục hồi tế bào biểu mô sau tổn thương bị gián đoạn, khiến đường thở luôn trong trạng thái viêm âm ỉ và trở nên cực kỳ nhạy cảm với các kích thích bên ngoài [5][3].
Bên cạnh biểu mô, vitamin D còn đóng vai trò nhạc trưởng điều hòa miễn dịch bẩm sinh và dịch thể [1][3]. Dưỡng chất này hỗ trợ sự tăng sinh và biệt hóa của các tế bào lympho T và lympho B [1]. Ở những người thiếu hụt vitamin D, mức tế bào miễn dịch CD3+ và CD4+ suy giảm rõ rệt, làm suy yếu khả năng chống đỡ của cơ thể [1]. Đồng thời, yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (IGF-1) cùng với vitamin D kích thích sản xuất các kháng thể quan trọng như IgA, IgM và IgG [1]. Kháng thể IgA tiết tại niêm mạc đường thở có nhiệm vụ trung hòa mầm bệnh tại chỗ; khi nồng độ này sụt giảm, mầm bệnh dễ dàng cư trú lâu ngày và gây viêm mạn tính [1][5].
Một cơ chế quan trọng khác ít được chú ý là tác động của vitamin D lên hệ thống cơ xương [1][6]. Tình trạng thiếu hụt vi chất này gây yếu cơ, đặc biệt là cơ hoành và hệ thống cơ liên sườn [1]. Sự suy yếu cơ hô hấp khiến phản xạ ho tống xuất đờm và dịch tiết nhầy trở nên kém hiệu quả [1]. Dịch nhầy ứ đọng lâu ngày trong lòng phế quản tiếp tục trở thành ổ chứa vi khuẩn, kích thích niêm mạc liên tục và kéo dài triệu chứng ho dai dẳng không dứt [1].
Bằng chứng khoa học: Nồng độ vitamin D ở bệnh nhân ho mãn tính
Nhiều nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết mối quan hệ giữa nồng độ vi chất này với các bệnh lý ho kéo dài. Nghiên cứu quan sát tiến cứu tiêu biểu của nhóm tác giả Ozdemir công bố năm 2016 đã tiến hành theo dõi trên 3 nhóm trẻ: 101 trẻ bị ho mãn tính, 98 trẻ bị nhiễm trùng hô hấp tái phát và 124 trẻ khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [2]. Các nhà nghiên cứu đã thu thập thông tin về khẩu phần ăn, thời gian bú mẹ, tiền sử dị ứng và bổ sung vitamin D [2].
Kết quả định lượng cho thấy nồng độ trung bình của 25(OH)D huyết thanh ở nhóm nhiễm trùng hô hấp tái phát là 11,97 ± 4,04 ng/mL, ở nhóm ho mãn tính là 13,76 ± 4,81 ng/mL, trong khi nhóm đối chứng khỏe mạnh đạt tới 31,91 ± 18,79 ng/mL [1][2]. Sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê rõ rệt với p < 0,05 [2]. Trong nghiên cứu này, những bệnh nhân có nồng độ vitamin D dưới 20 ng/mL đã được cho sử dụng liệu pháp bổ sung vitamin D kết hợp phác đồ điều trị thông thường và được theo dõi trong 6 tháng, ghi nhận sự cải thiện đối với triệu chứng bệnh [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng việc bổ sung vi chất này có thể hữu ích trong việc hỗ trợ điều trị và phòng ngừa ho mãn tính cũng như nhiễm trùng đường thở [2].
Mối liên quan này cũng được ghi nhận ở nhiều khu vực khác trên thế giới. Tác giả Wayse và cộng sự (2004) tại Ấn Độ đã báo cáo tình trạng thiếu hụt vitamin D cận lâm sàng là yếu tố nguy cơ đáng kể dẫn đến nhiễm trùng đường hô hấp dưới ở trẻ em dưới 5 tuổi [1]. Các khảo sát của Zhang và cộng sự giai đoạn 2015-2018 tại Trung Quốc, cũng như nghiên cứu tại bang Telangana (Ấn Độ) đều chỉ ra sự tương quan chặt chẽ giữa mức vitamin D thấp và tần suất nhiễm trùng hô hấp tái diễn [1].
Một đánh giá tổng quan năm 2019 về tình trạng vitamin D và bệnh lý hô hấp ở trẻ em cũng cho thấy tỷ lệ thiếu hụt vi chất này rất cao ở các trường hợp viêm amidan hoặc viêm amidan - họng tái phát phải chỉ định phẫu thuật [4]. Đối với bệnh viêm mũi xoang mạn tính (CRS) - một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ho kéo dài do chảy dịch mũi sau, nghiên cứu trên trẻ từ 8 đến 18 tuổi cho thấy hơn 90% trẻ mắc viêm xoang mũi mạn có polyp mũi (CRSwNP) hoặc viêm xoang do nấm dị ứng (AFRS) bị thiếu hụt vitamin D [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu khác ở nhóm tuổi từ 1 đến 14 tuổi ghi nhận tình trạng thiếu hụt vitamin D là một yếu tố nguy cơ ở trẻ bị viêm mũi xoang cấp tính có biến chứng viêm mô tế bào trước vách ngăn [4].
Những nghiên cứu trái chiều và giới hạn của bằng chứng
Mặc dù có nhiều số liệu đồng thuận, y văn hiện đại vẫn ghi nhận những kết quả trái chiều đòi hỏi cái nhìn khách quan. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2016 thực hiện trên 63 trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi bị nhiễm trùng đường hô hấp dưới so sánh với 59 trẻ cùng độ tuổi khỏe mạnh không có triệu chứng hô hấp trong tháng trước đó [7]. Kết quả từ nghiên cứu này không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa thống kê giữa nồng độ vitamin D và tình trạng hay mức độ nặng của bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới [7]. Đáng chú ý, tỷ lệ thiếu hoặc không đủ vitamin D xuất hiện ở mức cao trên toàn bộ trẻ em tham gia nghiên cứu, với khoảng một nửa số trẻ có nồng độ thấp hơn mức bình thường [7].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu can thiệp bổ sung vitamin D trên quy mô lớn cũng cho thấy những giới hạn nhất định. Một phân tích gộp hệ thống năm 2017 tổng hợp từ 7 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 6.503 trẻ dưới 18 tuổi cho thấy không có bằng chứng chứng minh việc bổ sung vitamin D giúp ngăn ngừa hoặc điều trị các đợt nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính ở trẻ em khỏe mạnh [8].
Tuy nhiên, ở nhóm đối tượng có bệnh lý đường thở cụ thể, phân tích này chỉ ra việc bổ sung vitamin D giúp giảm tới 74% nguy cơ xuất hiện các đợt kịch phát hen suyễn (nguy cơ tương đối RR = 0,26; khoảng tin cậy 95%: 0,11 - 0,59) [8]. Dù kết quả giảm đợt cấp hen suyễn rất ấn tượng, các chuyên gia cảnh báo con số này cần được diễn giải thận trọng vì dữ liệu chỉ dựa trên hai nghiên cứu quy mô nhỏ với số lượng đối tượng lần lượt là 430 và 48 trẻ, đồng thời ghi nhận tính không đồng nhất cao giữa các thử nghiệm [8].
Phần lớn các bằng chứng hiện có ủng hộ vai trò bảo vệ của vitamin D đối với các bệnh nhiễm trùng hô hấp cấp và mạn tính đều xuất phát từ các nghiên cứu quan sát có tính chất liên kết, chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [5][8]. Ngoài ra, việc chuyển giao các phát hiện tích cực về hoạt tính kháng virus, chống viêm trong phòng thí nghiệm (in vitro) thành hiệu quả thực tế rõ ràng trên cơ thể sống (in vivo) vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất [5][3].
Hiểu lầm thường gặp về vitamin D và sức khỏe đường hô hấp
Nhiều người lầm tưởng rằng vitamin D là một loại thuốc đặc trị ho, có thể uống vào để cắt cơn ho ngay lập tức. Đây là nhận định sai lầm. Vitamin D là một chất điều hòa miễn dịch và hỗ trợ tái tạo mô, tác động cần thời gian tích lũy và điều chỉnh chức năng tế bào chứ không làm ức chế phản xạ ho cơ học tức thời [5][3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là cho rằng cứ ho dai dẳng thì nguyên nhân chắc chắn do thiếu hụt vitamin D. Thực tế, ho mãn tính có thể bắt nguồn từ rất nhiều nguyên nhân phức tạp như trào ngược dạ dày thực quản, dị ứng, viêm phế quản mạn tính, hoặc các thói quen dinh dưỡng khác [6][8]. Chẳng hạn, tiêu thụ nhiều đồ uống chứa đường fructose như nước ngọt và nước ép trái cây đóng hộp đã được chứng minh có liên quan mật thiết đến việc gia tăng tỷ lệ mắc bệnh hen suyễn ở trẻ em và viêm phế quản mạn tính ở người trưởng thành [8]. Do đó, không thể quy mọi đợt ho kéo dài cho việc thiếu một loại vi chất duy nhất.
Cũng có người quan niệm rằng nếu vitamin D tốt cho đường thở thì uống càng nhiều càng tốt. Vitamin D là vitamin tan trong dầu, khi nạp quá liều có thể gây tích lũy và dẫn đến ngộ độc, ảnh hưởng nghiêm trọng đến chuyển hóa canxi của cơ thể [6]. Việc bổ sung liều lượng cao bừa bãi không giúp khỏi ho nhanh hơn mà còn tiềm ẩn nguy cơ sức khỏe.
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi bổ sung vitamin D
Mặc dù việc điều chỉnh mức vitamin D về ngưỡng sinh lý là cần thiết, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và phải có sự giám sát của nhân viên y tế trước khi dùng các chế phẩm bổ sung:
Người có tiền sử rối loạn chuyển hóa canxi hoặc có nguy cơ tăng canxi huyết: Vì vitamin D đóng vai trò kinh điển trong cân bằng nội mô canxi và chuyển hóa xương, việc bổ sung không kiểm soát có thể gây lắng đọng canxi tại các mô mềm và ảnh hưởng đến thận [6].
Người mắc các bệnh phổi mạn tính phức tạp: Bệnh nhân xơ nang (cystic fibrosis), bệnh phổi kẽ hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) thường có tỷ lệ thiếu hụt vitamin D cao song hành cùng mức độ nghiêm trọng của bệnh [6][5][8]. Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất trên các nhóm bệnh này cần được theo dõi chặt chẽ cùng các phác đồ điều trị chuyên khoa để tránh tương tác bất lợi [6][5].
Trẻ nhỏ và người có bệnh nền mạn tính: Cha mẹ không nên tự ý mua các sản phẩm vitamin D liều cao cho trẻ uống khi thấy trẻ ho kéo dài. Cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi hoặc hô hấp để xác định chính xác nguyên nhân gây ho và định lượng nồng độ 25(OH)D trong máu trước khi đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp [2][7].
Cách áp dụng thực tế để nâng cao sức đề kháng đường thở
Để hỗ trợ kiểm soát tình trạng viêm biểu mô đường thở và giảm thiểu nguy cơ ho dai dẳng, người dân có thể áp dụng các bước thực tế sau:
Xét nghiệm kiểm tra định kỳ: Với những người hay bị ho dai dẳng, nhiễm trùng hô hấp tái phát nhiều lần trong năm, việc chủ động xét nghiệm định lượng 25(OH)D huyết thanh là cần thiết [2][7]. Ngưỡng nồng độ dưới 20 ng/mL được xác định là thiếu hụt cần có biện pháp can thiệp y tế [2].
Tăng cường nguồn cung tự nhiên và chế độ ăn: Tiếp xúc với ánh nắng mặt trời hợp lý vào các khung giờ an toàn là phương thức tự nhiên để cơ thể tổng hợp vitamin D. Trong chế độ ăn hàng ngày, cần ưu tiên các thực phẩm giàu dưỡng chất, đồng thời đảm bảo cung cấp đầy đủ các vi chất khác có liên quan đến chức năng phổi như vitamin A, C, axit folic, kẽm và sắt [8]. Việc thiếu hụt phối hợp nhiều vi chất dinh dưỡng sẽ làm tăng nguy cơ tổn thương chức năng phổi và dễ mắc các bệnh nhiễm trùng [8].
Cắt giảm đồ uống nhiều đường: Nhằm bảo vệ hệ hô hấp toàn diện, cần hạn chế tối đa việc lạm dụng các loại đồ uống có ga, nước ngọt chứa nhiều đường fructose, bởi đây là yếu tố đã được ghi nhận làm tăng tỷ lệ hen suyễn ở trẻ em và viêm phế quản mạn tính ở người lớn [8].
Bổ sung chủ động vào mùa lạnh: Tình trạng thiếu hụt vitamin D có xu hướng gia tăng mạnh mẽ vào các tháng mùa đông do giảm thời gian tiếp xúc với ánh sáng mặt trời [7]. Việc cân nhắc bổ sung dự phòng vitamin D theo đúng liều lượng khuyến cáo trong mùa đông là giải pháp có thể tham khảo nhằm củng cố hệ miễn dịch trước các đợt dịch bệnh hô hấp [7].
Kết luận
Mối liên hệ giữa tình trạng thiếu hụt vitamin D và nguy cơ ho mãn tính, nhiễm trùng đường hô hấp tái diễn là có cơ sở khoa học rõ ràng [1][2]. Vi chất này đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ biểu mô hô hấp, điều hòa miễn dịch và duy trì sức mạnh cơ hoành [1][3]. Dẫu vậy, vitamin D không phải liều thuốc thần kỳ chữa bách bệnh đường thở; người bệnh cần thăm khám y khoa toàn diện, xét nghiệm cụ thể và duy trì một lối sống lành mạnh, khoa học thay vì tự ý bổ sung các chế phẩm dinh dưỡng.
