Nhiều người thường xuyên đối mặt với tình trạng viêm đường hô hấp tái đi tái lại mỗi khi thời tiết thay đổi hoặc sau các đợt cảm cúm, sốt virus. Trong nỗ lực tìm kiếm giải pháp phòng ngừa lâu dài, không ít người bất ngờ khi được khuyên nên chăm sóc tốt cho... đường ruột. Liệu việc uống men vi sinh probiotic vốn dành cho hệ tiêu hóa có thực sự mang lại lợi ích trong việc bảo vệ phổi và giảm thiểu các đợt tái phát bệnh lý hô hấp?

Câu trả lời dựa trên các cơ sở khoa học hiện nay là men vi sinh probiotic có tiềm năng hỗ trợ giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của nhiễm trùng hô hấp, nhưng chủ yếu đóng vai trò như một liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ [1], [2]. Cơ chế cốt lõi nằm ở sự tương tác hai chiều kỳ diệu giữa ruột và phổi – hay còn gọi là trục ruột - phổi (gut-lung axis) [3], [2].

Trục ruột - phổi và cách vi khuẩn đường ruột bảo vệ đường thở

Đường ruột và hệ hô hấp tưởng chừng là hai cơ quan hoàn toàn tách biệt, nhưng thực tế chúng lại có mối liên kết vô cùng chặt chẽ [4]. Cả hai bề mặt cơ thể này đều được bao phủ bởi các lớp niêm mạc và được cư trú bởi các quần thể vi sinh vật phức tạp [5]. Hệ vi sinh vật đường ruột liên lạc với phổi thông qua các con đường nội tiết, miễn dịch và thần kinh-miễn dịch [2], [6].

Các vi sinh vật có lợi trong ruột khi lên men chất xơ sẽ tạo ra các chất chuyển hóa quan trọng, tiêu biểu là các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), đồng thời truyền tín hiệu qua dây thần kinh phế vị để tác động tới phổi [2], [6]. Những tín hiệu này trực tiếp điều hòa và kích hoạt các tế bào miễn dịch tại chỗ ở phổi, bao gồm đại thực bào phế nang và tế bào đuôi gai [2], [6].

Khi hệ vi sinh đường ruột rơi vào trạng thái mất cân bằng sinh học (dysbiosis), khả năng đáp ứng miễn dịch tại phổi sẽ suy giảm, khiến đường hô hấp dễ bị mầm bệnh tấn công hơn [2], [5]. Ngược lại, việc bổ sung men vi sinh và prebiotic giúp tối ưu hóa thành phần vi sinh vật, kích thích các con đường chống viêm và củng cố hàng rào biểu mô, niêm mạc hô hấp [4].

Cơ chế điều hòa miễn dịch niêm mạc của probiotic

Men vi sinh probiotic được định nghĩa là các vi khuẩn sống hữu ích mang lại lợi ích y khoa cho vật chủ khi được đưa vào cơ thể với lượng dung nạp thích hợp [1]. Khi vào hệ tiêu hóa, chúng không chỉ làm việc tại chỗ mà còn tạo ra các hiệu ứng toàn thân [1].

Các nghiên cứu chỉ ra rằng men vi sinh cùng các chất chuyển hóa của chúng có đặc tính kháng virus và điều hòa miễn dịch rõ rệt thông qua việc kích thích sản sinh và điều khiển chức năng của tế bào T điều hòa (Treg) [3]. Quá trình này giúp ức chế các phản ứng viêm quá mức và hỗ trợ sản sinh cytokine kháng virus [2], [6].

Tại niêm mạc đường thở, các vi khuẩn có lợi như Lactobacillus và Bifidobacterium giúp duy trì sự cân bằng vi sinh vật tại chỗ, cản trở sự xâm nhập và cư trú của các vi sinh vật gây hại [5], [7]. Nhờ đó, probiotic góp phần làm dịu phản ứng viêm nhiễm và ngăn chặn tình trạng tổn thương mô do phản ứng miễn dịch quá đà gây ra [1], [2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận được từ nghiên cứu

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu tổng quan và thử nghiệm lâm sàng nhằm làm rõ vai trò của vi sinh vật đối với các bệnh lý đường hô hấp.

Một bài tổng quan năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu quốc tế như PubMed, Cochrane Library, Scopus và Web of Science [8]. Từ 260 công trình ban đầu, các nhà nghiên cứu đã chọn lọc ra 69 nghiên cứu lâm sàng để phân tích [8]. Kết quả các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chỉ ra rằng các chủng probiotic và prebiotic đặc hiệu giúp giảm bớt nhiều triệu chứng nhiễm trùng do virus như sốt, ho, đau họng, bên cạnh các biểu hiện tiêu hóa như tiêu chảy, đau bụng, nôn mửa, và giảm nguy cơ biến chứng nặng như hội chứng suy hô hấp cấp [3].

Một nghiên cứu tổng quan khác xuất bản năm 2021 tập trung vào vai trò của probiotic đường uống đối với đáp ứng miễn dịch của phổi [1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc bổ sung vi khuẩn sống có lợi giúp cải thiện tình trạng loạn khuẩn đường ruột do virus hô hấp gây ra, đồng thời hỗ trợ làm giảm tình trạng viêm nhiễm và hạn chế nguy cơ bội nhiễm thứ phát [1].

Đến năm 2025, một nghiên cứu tổng quan phân tích sâu hơn về trục ruột - phổi đã chỉ ra các can thiệp như bổ sung lợi khuẩn (chẳng hạn Lactobacillus gasseri), prebiotic (như galacto-oligosaccharide) giúp kích thích sản xuất cytokine chống virus và giảm viêm phổi [2], [6]. Nghiên cứu ghi nhận rằng việc dùng men vi sinh đường uống đã hỗ trợ giảm nguy cơ suy hô hấp ở bệnh nhân mắc COVID-19 [2], [6].

Ngoài ra, các tài liệu tổng quan khảo sát y văn từ năm 1977 đến năm 2022 cũng khẳng định hệ vi sinh vật tại chỗ ở đường hô hấp đóng vai trò rất quan trọng, và các can thiệp probiotic đang mở ra triển vọng tiềm năng trong việc hỗ trợ các bệnh lý hô hấp mạn tính và cấp tính như cúm hay viêm phổi [7].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù có nhiều triển vọng tích cực, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng đắn về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay. Nhiều người lầm tưởng rằng men vi sinh có thể thay thế thuốc chữa bệnh hoặc ngăn chặn 100% nguy cơ tái phát viêm nhiễm đường hô hấp. Đây là quan niệm không chính xác. Men vi sinh không phải là thuốc kháng sinh diệt khuẩn hay thuốc kháng virus đặc hiệu [1].

Các nhà nghiên cứu khẳng định việc điều hòa trục ruột - phổi bằng probiotic chủ yếu mang vai trò như một liệu pháp hỗ trợ phối hợp trong dinh dưỡng và điều trị [3], [2]. Ngoài ra, hiệu quả của men vi sinh phụ thuộc rất lớn vào từng chủng vi khuẩn cụ thể, liều lượng dùng và sự tương tác phức tạp của từng cá thể [3], [2]. Hiện tại, giới khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn để xác thực đầy đủ về tính an toàn và hiệu quả tối ưu cho từng tình trạng bệnh lý [2], [6].

Những đối tượng cần thận trọng trước khi sử dụng

Men vi sinh thông thường được coi là lành tính, nhưng không phải đối tượng nào cũng có thể tự ý sử dụng một cách tùy tiện. Những người có bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, béo phì vốn đã có tình trạng viêm mạn tính và mất cân bằng vi sinh vật cần được theo dõi kỹ lưỡng [8], [3].

Đặc biệt, các bệnh nhân đang nhập viện cấp cứu, người suy giảm miễn dịch nghiêm trọng, người có đặt ống thông tĩnh mạch hoặc người mắc các bệnh van tim cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng men vi sinh sống [1]. Việc tự ý bổ sung liều lượng cao khi cơ thể đang tổn thương hàng rào bảo vệ nghiêm trọng có thể tiềm ẩn rủi ro nhiễm khuẩn huyết do vi khuẩn di chuyển vào máu.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để nuôi dưỡng một trục ruột - phổi khỏe mạnh nhằm hỗ trợ hệ miễn dịch niêm mạc, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản nhưng thiết thực trong chế độ sinh hoạt:

  • Lựa chọn nguồn men vi sinh an toàn: Có thể bổ sung lợi khuẩn thông qua các thực phẩm lên men tự nhiên như sữa chua, sữa chua uống men sống, hoặc các sản phẩm thực phẩm bổ sung chứa các chủng đã được nghiên cứu như Lactobacillus hay Bifidobacterium [8], [7].
  • Kết hợp với prebiotic (thức ăn cho vi khuẩn có lợi): Hệ vi sinh cần chất xơ hòa tan để tạo ra các axit béo chuỗi ngắn có lợi cho phổi [2], [4]. Hãy tăng cường rau xanh, hoa quả, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu vào thực đơn mỗi ngày.
  • Thời điểm dùng: Men vi sinh dạng viên hoặc bột thường được khuyến cáo uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn để giảm thiểu tác động của axit dạ dày lên vi khuẩn sống, hoặc dùng theo chỉ dẫn cụ thể của từng nhà sản xuất.
  • Xây dựng lối sống lành mạnh: Uống đủ nước, tập thể dục điều độ, giữ gìn không gian sống sạch sẽ để hạn chế tiếp xúc với bụi mịn và ô nhiễm không khí – tác nhân gây tổn thương cả phổi lẫn đường ruột [4].

Nhìn chung, men vi sinh probiotic mang lại tiềm năng đáng ghi nhận trong việc điều hòa miễn dịch niêm mạc và hỗ trợ bảo vệ lá phổi thông qua trục ruột - phổi kỳ diệu. Tuy nhiên, men vi sinh chỉ phát huy hiệu quả tốt nhất khi đóng vai trò là một phần của lối sống khoa học, dinh dưỡng cân bằng và kết hợp đúng phác đồ điều trị y khoa khi có bệnh lý xuất hiện.