Nhiều bạn trẻ tá hỏa khi soi gương thấy tóc rụng đầy sàn hoặc sợi bạc lác đác xuất hiện ở độ tuổi đôi mươi. Đây là nỗi ám ảnh thẩm mỹ thường bị quy chụp cho áp lực công việc hoặc lão hóa sớm. Tuy nhiên, thủ phạm thực sự đôi khi lại ẩn sau những thiếu hụt dinh dưỡng vi lượng âm thầm trong cơ thể.

Thiếu hụt vitamin B12 có liên quan chặt chẽ đến sự biến đổi của nang tóc, góp phần gây rụng tóc, làm tóc mất đi độ bóng mượt và đẩy nhanh tình trạng bạc tóc sớm [4, 5]. Dù vậy, nó không phải là yếu tố đơn độc duy nhất mà thường nằm trong một mạng lưới gồm di truyền, bệnh lý tự miễn và sự suy giảm hấp thu dưỡng chất [1, 2, 4].

Vì sao nang tóc cần vitamin B12 để khỏe và đen?

Nang tóc là một trong những cơ quan có tốc độ phân chia tế bào nhanh bậc nhất trong cơ thể con người. Để duy trì chu kỳ mọc tóc liên tục, các tế bào mầm tóc cần nguồn nguyên liệu dồi dào nhằm phục vụ quá trình nhân đôi DNA và tái tạo tế bào [1].

Vitamin B12 là dưỡng chất thiết yếu tham gia trực tiếp vào quá trình tổng hợp DNA, duy trì chức năng thần kinh và hỗ trợ tạo hồng cầu [1]. Khi thiếu vitamin B12, quá trình tổng hợp vật liệu di truyền bị đình trệ, dẫn đến sự suy yếu trong chu kỳ phát triển của nang tóc và làm gia tăng nguy cơ rụng tóc [1].

Bên cạnh việc giữ chân tóc chắc khỏe, vi chất này còn tham gia vào chu trình methionine [1]. Đây là mắt xích sinh hóa quan trọng góp phần tổng hợp sắc tố melanin – chất quyết định màu đen tự nhiên của sợi tóc [1]. Thiếu hụt vitamin B12 khiến chu trình này bị gián đoạn, trực tiếp làm tóc bị bạc màu và giảm độ bóng khỏe [1].

Ngoài ra, thiếu hụt B12 còn làm giảm nồng độ glutathione dạng khử, thúc đẩy tăng hoạt tính của enzyme tyrosinase và gây rối loạn quá trình vận chuyển hạt sắc tố giữa tế bào hắc tố và tế bào sừng [2]. Những rối loạn chuyển hóa này tạo ra các biểu hiện bất thường trên da lông như chứng tăng sắc tố da niêm mạc đi kèm với hiện tượng tóc bạc sớm [2].

Các bằng chứng khoa học ghi nhận điều gì?

Mối liên hệ giữa tình trạng suy giảm vitamin B12 và mái tóc đã được các nhà khoa học chứng minh thông qua nhiều khảo sát lâm sàng cụ thể.

Một nghiên cứu phân tích bệnh chứng công bố năm 2017 trên các bệnh nhân bạc tóc sớm đã ghi nhận tỷ lệ thiếu vitamin B12 ở nhóm bệnh nhân lên tới 55,8% (29 trường hợp), cao hơn vượt trội so với tỷ lệ 17,3% (9 trường hợp) ở nhóm đối chứng [3]. Nồng độ vitamin B12 trung bình trong huyết thanh của nhóm bạc tóc cũng thấp hơn hẳn so với người khỏe mạnh [3]. Nghiên cứu này đồng thời phát hiện 65% ca thiếu axit folic có tình trạng thiếu vitamin B12 đi kèm, phản ánh hiện tượng "bẫy folate" khi thiếu B12 cản trở chuyển hóa axit folic [3].

Cũng trong năm 2017, một nghiên cứu hồi cứu tại Bắc Ấn Độ trên 71 bệnh nhân bạc tóc trước 25 tuổi (độ tuổi khởi phát trung bình 10,2 tuổi) đã báo cáo mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa tình trạng thiếu hụt vitamin B12 và chứng bạc tóc sớm [4]. Đáng chú ý, 90,1% số ca này có tiền sử gia đình, và vị trí tóc bạc bắt đầu nhiều nhất ở vùng thái dương (35,2%) rồi đến vùng trán (18,3%) [4].

Trước đó, các khảo sát về bệnh lý tự miễn cũng ghi nhận mối liên kết tương tự. Trong một nghiên cứu có đối chứng trên 125 bệnh nhân mắc bệnh thiếu máu ác tính – căn bệnh làm cơ thể mất khả năng hấp thu B12 – có đến 11% người xuất hiện tóc bạc trước 20 tuổi, so với chỉ 2% ở nhóm người khỏe mạnh [3].

Ở chiều ngược lại, y văn từng ghi nhận nhiều báo cáo ca bệnh ấn tượng về khả năng đảo ngược màu tóc. Một trường hợp bệnh nhân bị tăng sắc tố da kèm tóc bạc sớm do thiếu máu ác tính đã hồi phục hoàn toàn màu tóc đen và màu da tự nhiên sau khi được điều trị bù vitamin B12 bằng đường tiêm bắp [5]. Một báo cáo lâm sàng năm 1991 ở cậu bé 11 tuổi có biểu hiện thiếu máu, sạm da và tóc bạc sớm do thiếu B12 cũng cho thấy sự đáp ứng ngoạn mục sau khi được can thiệp điều trị vi chất này [6].

Giá trị thực tế và giới hạn của các nghiên cứu hiện nay

Mặc dù các số liệu đã làm sáng tỏ vai trò của vi chất, giới khoa học vẫn duy trì góc nhìn rất thận trọng. Hiện nay, nhiều nghiên cứu trên người về mối liên hệ giữa nhóm vitamin B và rụng tóc vẫn mang tính quan sát, còn thiếu chiều sâu về cơ chế phân tử ở cấp độ mô chuyên biệt [1].

Một tổng quan khoa học năm 2019 khẳng định rằng số lượng nghiên cứu giải quyết mối quan hệ giữa rụng tóc và vitamin B12 hay folate vẫn còn hạn chế [7]. Do đó, y văn thế giới chưa đủ dữ liệu diện rộng để đưa ra khuyến cáo tầm soát vitamin B12 hoặc axit folic đại trà cho tất cả bệnh nhân rụng tóc [7].

Hơn nữa, tóc bạc sớm là bệnh lý đa yếu tố. Bên cạnh vitamin B12, một nghiên cứu năm 2013 ở lứa tuổi học sinh lại ghi nhận các chỉ số như canxi huyết thanh, ferritin (dự trữ sắt) và vitamin D3 mới là những yếu tố suy giảm đáng kể ở nhóm bệnh nhân có tóc bạc sớm [8]. Điều này cho thấy B12 là một mắt xích tiềm năng nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất gây bạc tóc [8].

Hiểu lầm thường gặp về việc uống bổ sung B12

Sai lầm phổ biến nhất của người trẻ là tự ý mua các viên uống vitamin B12 liều cao về dùng mỗi khi thấy rụng tóc hay xuất hiện vài sợi tóc trắng. Việc nạp vi chất khi cơ thể không hề thiếu hụt sẽ không đem lại hiệu quả cải thiện nào cho mái tóc [7].

Trong thực hành lâm sàng thông thường, vitamin B12 hiện chưa được chỉ định thường quy cho mọi trường hợp bị tóc bạc sớm nếu không có bằng chứng xét nghiệm thiếu hụt đi kèm [3]. Việc bổ sung chỉ phát huy tác dụng phục hồi khi nang tóc bị hư tổn bắt nguồn trực tiếp từ bệnh lý thiếu B12 hoặc thiếu máu ác tính đã được chẩn đoán xác định [1, 6, 7].

Những ai có nguy cơ cao thiếu hụt B12 cần thận trọng?

Tình trạng thiếu vitamin B12 không tự nhiên xảy ra ở người có chế độ sinh hoạt cân bằng mà thường tập trung ở các nhóm đối tượng có nguy cơ chuyển hóa đặc thù.

Những người theo chế độ ăn chay trường nghiêm ngặt rất dễ rơi vào tình trạng thiếu vi chất này, bởi vitamin B12 hầu như chỉ có tự nhiên trong thực phẩm nguồn gốc động vật [2]. Một thống kê lâm sàng năm 2022 cho thấy có tới 17 trong số 19 trường hợp thiếu hụt B12 được khảo sát là người ăn chay nghiêm ngặt [2].

Người mắc các rối loạn tuyến giáp, đặc biệt là suy giáp, cần hết sức lưu ý. Bệnh suy giáp làm chậm nhu động ruột, phù nề thành ruột và phát triển quá mức vi khuẩn, dẫn đến cản trở nghiêm trọng việc hấp thu B12 của đường tiêu hóa [2]. Tại một cơ sở y tế ở Pakistan, tỷ lệ thiếu B12 ở bệnh nhân suy giáp lên tới khoảng 40% [2]. Cả suy giáp và thiếu B12 đều cho thấy mối liên quan mật thiết với sự xuất hiện của tóc bạc sớm [4].

Ngoài ra, người nghiện rượu mãn tính cũng đối mặt với nguy cơ kém hấp thu các vitamin nhóm B như thiamine, folate và B12 [2]. Nhóm bệnh nhân có bệnh tự miễn như thiếu máu ác tính sinh kháng thể chống tế bào thành dạ dày sẽ không thể tạo ra yếu tố nội tại để hấp thu B12 qua thức ăn [1, 4, 6].

Khi xuất hiện triệu chứng tóc bạc sớm hoặc rụng tóc đi kèm với sạm da ở các khớp ngón tay, ngón chân, lòng bàn tay, niêm mạc miệng hoặc viêm loét miệng, tê bì dị cảm đầu chi, bạn cần đi khám chuyên khoa ngay [4, 7].

Cách cải thiện và áp dụng dinh dưỡng an toàn cho mái tóc

Để bảo vệ nang tóc và duy trì lượng sắc tố tự nhiên, người trẻ nên chủ động cân đối nguồn dinh dưỡng hàng ngày thay vì trông chờ vào các loại thuốc bổ đắt tiền.

Hãy chú trọng bổ sung các nhóm thực phẩm giàu vitamin B12 vào thực đơn như thịt đỏ, gan động vật, cá biển, trứng gia cầm và các sản phẩm từ sữa. Đối với người ăn chay trường, nên tìm kiếm các loại thực phẩm đã được bổ sung vi chất (fortified foods) như ngũ cốc ăn sáng hoặc men dinh dưỡng.

Cần duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế lạm dụng rượu bia để không làm tổn thương niêm mạc ruột và bảo toàn khả năng hấp thu vitamin của cơ thể [2]. Nếu nghi ngờ tóc rụng và bạc do dinh dưỡng, hãy đến các cơ sở y tế làm xét nghiệm công thức máu, kiểm tra nồng độ B12, ferritin và chức năng tuyến giáp trước khi quyết định can thiệp [2, 4, 8].

Thiếu vitamin B12 là một tác nhân có cơ sở khoa học dẫn đến suy giảm sắc tố melanin và tổn thương chu kỳ nang tóc ở người trẻ [1, 5]. Tuy nhiên, bạn không nên hoảng loạn tự ý dùng thuốc mà cần kiểm tra toàn diện sức khỏe y tế. Một chế độ dinh dưỡng đầy đủ và điều trị đúng nguyên nhân gốc rễ mới là chìa khóa bền vững để bảo vệ mái tóc dày dặn và đen mượt.