Nhiều người thức dậy vào mỗi buổi sáng với cảm giác cổ họng khô khốc, rát buốt và đau khi nuốt. Đây là tình trạng rất phổ biến nhưng thường bị xem nhẹ hoặc nhầm lẫn với các đợt cảm lạnh thông thường. Việc tìm hiểu rõ căn nguyên gây khô miệng, đau họng sau một đêm dài sẽ giúp bạn có hướng xử trí chính xác và khoa học.

Hiện tượng đau rát họng vào sáng sớm phần lớn bắt nguồn từ thói quen thở bằng miệng trong lúc ngủ, khiến niêm mạc vùng hầu họng bị mất độ ẩm nghiêm trọng [1]. Khi luồng không khí đi thẳng qua miệng mà không qua mũi, lớp bảo vệ tự nhiên do nước bọt cung cấp sẽ bị suy giảm, dẫn tới tình trạng kích ứng và đau buốt khi thức giấc [1, 3].

Cơ chế khiến thở miệng làm khô rát cổ họng

Nước bọt đóng vai trò là chất bôi trơn thiết yếu cho khoang miệng và vùng họng, hỗ trợ trực tiếp các hoạt động nuốt, nhai và nói [2, 3]. Ngoài ra, nước bọt còn đảm nhận nhiệm vụ bảo vệ các mô mềm và mô cứng trong khoang miệng khỏi sự tấn công của axit cùng các vi sinh vật gây bệnh [2]. Lớp màng bảo vệ này duy trì tính toàn vẹn và sức khỏe của các cấu trúc miệng - thực quản [2].

Sinh lý bình thường của cơ thể người cho thấy lượng nước bọt tiết ra nhiều nhất vào ban ngày khi thức và giảm đi đáng kể trong giấc ngủ theo nhịp sinh học [2]. Hoạt động tiết nước bọt khi thức gắn liền với vận động cơ nhai, trong khi vận động cơ nhai nhịp nhàng và động tác nuốt vẫn diễn ra tự nhiên trong giấc ngủ bình thường [2].

Khi một người thở bằng miệng trong lúc ngủ, luồng không khí di chuyển liên tục qua khoang miệng làm bốc hơi độ ẩm vốn đã ít ỏi của nước bọt [1, 3]. Hậu quả là niêm mạc họng bị khô quắt lại, dẫn đến tình trạng khô miệng ban đêm - cảm giác khó chịu ở miệng hoặc họng khiến người bệnh phải thức giấc nửa đêm để uống nước [2]. Tình trạng khô họng này chính là nguyên nhân trực tiếp gây ra cảm giác đau họng vào sáng sớm [1].

Những nguyên nhân dẫn đến thở miệng khi ngủ

Hiện tượng thở bằng miệng không phải lúc nào cũng là một thói quen vô hại, mà thường bắt nguồn từ các cản trở hô hấp qua đường mũi hoặc bệnh lý toàn thân. Những người mắc hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, tắc nghẽn mũi, rối loạn chức năng vòm họng hoặc thói quen thở qua miệng là nhóm đối tượng đặc biệt dễ gặp phải tình trạng đau họng sáng sớm do khô họng [1].

Tắc nghẽn đường mũi mạn tính buộc cơ thể phải mở miệng để lấy oxy duy trì sự sống trong lúc ngủ [1]. Y khoa ghi nhận tình trạng nghẹt mũi mạn tính có thể xuất phát từ phì đại u sùi vòm họng (VA), polyp mũi hoặc thậm chí là khối u ác tính vùng vòm họng [1]. Trẻ em bị ảnh hưởng bởi vấn đề này thường ngáy to vào ban đêm, và các đợt thời tiết khô hanh hoặc cảm lạnh sẽ khiến triệu chứng đau họng trầm trọng hơn [1].

Ngoài ra, đau họng kéo dài đôi khi còn do căng thẳng tâm lý tại nhà hoặc nơi làm việc gây ra, hoặc do việc la hét, cổ vũ, ca hát quá mức dẫn đến đau rát họng và khàn tiếng [1]. Các bệnh lý viêm nhiễm đường hô hấp trên như viêm nắp thanh thiệt do vi khuẩn Haemophilus influenzae type b, viêm thanh quản, viêm giáp bán cấp hoặc viêm lưỡi gà cũng có thể gây triệu chứng nuốt đau, khó chịu vùng họng [1].

Bằng chứng khoa học về khô miệng và rối loạn giấc ngủ

Mối liên hệ giữa tình trạng khô miệng, thở miệng và chất lượng giấc ngủ đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu lâm sàng và khảo sát dịch tễ học:

Một khảo sát tại Canada cho thấy tỷ lệ người tự báo cáo triệu chứng khô miệng trong khi ngủ (kèm theo tình trạng giật mình thức giấc và phải uống nước) ước tính lên tới 23% [2]. Tình trạng này cho thấy sự xáo trộn giấc ngủ do thiếu hụt độ ẩm khoang miệng là vấn đề có quy mô cộng đồng khá lớn [2].

Năm 2020, một nghiên cứu quan sát cắt ngang được thực hiện trên 173 nam quân nhân Hy Lạp không có tiền sử bệnh lý [3]. Mẫu được chia bằng xét nghiệm Schirmer đường miệng biến đổi (MST) thành nhóm nghiên cứu gồm 63 người bị giảm tiết nước bọt buổi sáng (MST < 25 mm/3 phút) và nhóm đối chứng gồm 110 người (MST >= 25 mm/3 phút) [3]. Các thang đo Epworth (ESS), chỉ số chất lượng giấc ngủ Pittsburgh (PSQI), bảng câu hỏi Berlin (BQ), thang đo nghiến răng (SB) và bảng đo khô miệng Xerostomia Inventory (XI) được sử dụng [3]. Kết quả cho thấy nhóm giảm tiết nước bọt có điểm PSQI xấu hơn đáng kể so với nhóm đối chứng (p < 0.001) [3]. Điểm số cảm nhận khô miệng (XI) liên quan có ý nghĩa thống kê với chất lượng giấc ngủ kém (p < 0.001), nguy cơ ngưng thở khi ngủ cao (BQ, p = 0.001), tật nghiến răng (p = 0.004) và buồn ngủ ban ngày (ESS, p = 0.049) [3]. Nghiên cứu chỉ ra bệnh nhân giảm tiết nước bọt buổi sáng thực sự bị suy giảm chất lượng giấc ngủ [3].

Cũng trong năm 2020, một nghiên cứu bệnh chứng tiến cứu trên bệnh nhân mắc hội chứng ngưng thở - giảm thở khi ngủ (SAHS) đã đánh giá tần suất khô miệng khi thức dậy [4]. Sử dụng thang điểm Kreivi với tiêu chí điểm 3-4 ("khá thường xuyên" hoặc "luôn luôn"), tỷ lệ khô miệng khi thức giấc ở bệnh nhân SAHS đạt mức 45% [4]. Một nghiên cứu khác của tác giả Oksenberg chỉ tính khô miệng khi bệnh nhân trả lời "gần như luôn luôn" ghi nhận tỷ lệ 31,4% [4]. Đáng chú ý, nghiên cứu cho thấy các bệnh nhân SAHS sử dụng liệu pháp thở áp lực dương liên tục (CPAP) có tỷ lệ khô miệng khi thức dậy lên tới 57,1%, cao hơn nhiều so với mức 16,7% ở người không dùng CPAP [4]. Áp lực khí dương của máy CPAP gây khô các mô niêm mạc bộc lộ, bao gồm niêm mạc miệng [4]. Báo cáo của tác giả Lopez-Jornet trên nhóm giảm lưu lượng nước bọt chưa kích thích (< 0,2 ml/phút) cũng khẳng định khô miệng gắn liền với chất lượng giấc ngủ kém hơn (p=0.006) và độ buồn ngủ ban ngày gia tăng (p=0.010) [4].

Năm 2006, một nghiên cứu thử nghiệm sơ bộ đã đánh giá hiệu quả của hệ thống cung cấp không khí ấm làm ẩm (37 độ C, bão hòa 100% hơi nước, lưu lượng 20-25 L/phút qua ngạnh mũi chuyên dụng) dùng qua đêm trong 2 tuần trên 10 tình nguyện viên mắc hội chứng Sjogren gây khô miệng [5]. Kết quả trên 9 người hoàn thành thử nghiệm cho thấy các triệu chứng khô miệng ban ngày giảm đáng kể (p = .004), sự thoải mái tại khoang miệng ban đêm được cải thiện rõ rệt (p = .005), cảm giác dễ chịu tại miệng vào sáng sớm cũng tăng lên (p = .008) và tần suất ho khan giảm mạnh (p < .001) [5].

Năm 2025, một nghiên cứu mô tả định tính thông qua phỏng vấn tại một trung tâm chăm sóc giảm nhẹ chuyên khoa ở Ireland trên 40 người (trong đó 35/40 người mắc ung thư) cho thấy tình trạng khô miệng do dùng nhiều thuốc, xạ trị hoặc bệnh lý toàn thân gây ảnh hưởng nặng nề tới giấc ngủ, việc ăn uống và giao tiếp [6]. Khô miệng kéo theo đau họng, thay đổi vị giác, sâu răng và rối loạn chức năng nuốt cũng là hội chứng thường gặp ở bệnh nhân xạ trị vùng đầu cổ [7].

Hiểu lầm thường gặp về đau họng sáng sớm

Nhiều người cho rằng hễ đau họng khi ngủ dậy là dấu hiệu cơ thể bị nhiễm khuẩn và lập tức tự ý tìm mua thuốc kháng sinh. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nếu nguyên nhân là do thở miệng hoặc nghẹt mũi, kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng điều trị [1].

Một hiểu lầm khác là chỉ cần uống một cốc nước ấm ngay sau khi thức dậy là giải quyết triệt để vấn đề. Dù nước giúp bù đắp phần nào cảm giác khô rát tạm thời, thói quen thở miệng suốt 6-8 tiếng ban đêm vẫn tiếp tục làm tổn thương niêm mạc họng trong những đêm tiếp theo nếu nguyên nhân gốc rễ gây tắc nghẽn đường thở không được loại bỏ [1, 3].

Ai nên thận trọng và cần đi khám bác sĩ?

Bạn không nên chủ quan tự điều trị tại nhà nếu tình trạng nghẹt mũi, thở miệng và đau họng đi kèm các dấu hiệu cảnh báo bệnh lý nghiêm trọng. Cần đến cơ sở y tế chuyên khoa tai mũi họng ngay khi xuất hiện các triệu chứng sau:

  • Tắc nghẽn mũi mạn tính không thuyên giảm, vì đây có thể là biểu hiện của phì đại VA, polyp mũi hoặc khối u vùng vòm họng [1].
  • Tam chứng điển hình gồm: nuốt đau, đau tai (đặc biệt là viêm tai giữa thanh dịch ở người lớn) và khàn tiếng kéo dài, gợi ý nguy cơ ung thư biểu mô vòm họng liên quan đến virus EBV [1].
  • Sốt, nuốt đau dữ dội, chảy nước dãi nhiều nhưng không than phiền đau họng đơn thuần, kèm lưỡi gà đỏ phù nề, có thể là dấu hiệu viêm lưỡi gà cấp tính do vi khuẩn [1].
  • Loét amidan có màng màu xám vàng hoặc chảy máu, thường gặp ở người suy giảm miễn dịch hoặc giảm bạch cầu trung tính [1].
  • Bệnh nhân đang sử dụng máy thở áp lực dương liên tục (CPAP) điều trị ngưng thở khi ngủ bị khô miệng dữ dội cần trao đổi với bác sĩ để điều chỉnh thông số hoặc thêm bộ làm ẩm [4].

Cách khắc phục tình trạng thở miệng và giảm khô rát họng

Để giảm thiểu tổn thương cho cổ họng, bạn có thể áp dụng các biện pháp khoa học nhằm khôi phục độ ẩm và hỗ trợ đường thở:

  • Tăng cường độ ẩm không khí: Sử dụng máy tạo độ ẩm trong phòng ngủ, duy trì luồng khí ẩm ấm giúp niêm mạc miệng và đường hô hấp không bị mất nước quá nhanh khi ngủ, từ đó giảm ho khan và cải thiện sự dễ chịu cho vùng họng vào sáng sớm [5].
  • Giữ thông thoáng đường thở bằng mũi: Vệ sinh mũi bằng nước muối sinh lý trước khi đi ngủ để loại bỏ dịch nhầy, giảm tắc nghẽn mũi, tạo điều kiện thuận lợi cho việc khép miệng và thở bằng mũi tự nhiên [1].
  • Uống đủ nước trong ngày: Duy trì đủ lượng nước cần thiết giúp các tuyến nước bọt hoạt động tối ưu, đảm bảo lớp màng bôi trơn bảo vệ cho các cấu trúc họng và thực quản suốt đêm [2, 3].
  • Kiểm tra các yếu tố bệnh lý nền: Nếu bạn thường xuyên ngáy to, giật mình thức giấc giữa đêm hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày, hãy đến bệnh viện khám chuyên khoa để tầm soát hội chứng ngưng thở khi ngủ hoặc các dị hình giải phẫu vùng mũi họng [1, 6, 7].

Thở miệng khi ngủ là nguyên nhân trực tiếp dẫn tới hiện tượng khô rát và đau buốt cổ họng mỗi sáng do thiếu hụt sự bôi trơn từ nước bọt [1, 3]. Việc kết hợp cải thiện độ ẩm phòng ngủ, thông thoáng mũi và điều trị dứt điểm các bệnh lý hô hấp tiềm ẩn sẽ giúp bảo vệ cổ họng khỏe mạnh [1, 5]. Đừng ngần ngại tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu tình trạng đau họng kéo dài hoặc xuất hiện các dấu hiệu bất thường về đường thở [1].