Nhiều cha mẹ Việt thường kiêng cho con ăn tôm, cua hay các loại hải sản có vỏ khác trước 1 tuổi vì sợ con bị dị ứng hoặc tiêu chảy. Thậm chí, không ít gia đình đợi trẻ tròn 2 đến 3 tuổi mới dám cho nếm thử một chút thịt tôm xay nhuyễn.

Quan niệm trì hoãn này hiện không còn phù hợp với y học chứng cứ. Trẻ hoàn toàn có thể bắt đầu làm quen với hải sản có vỏ ngay từ giai đoạn ăn dặm (khoảng 4 đến 6 tháng tuổi) nhằm kích hoạt cơ chế dung nạp miễn dịch tự nhiên, thay vì chờ đợi qua 1 tuổi.

Thay đổi quan niệm: Từ kiêng khem sang tiếp xúc sớm

Trong quá khứ, các hướng dẫn y khoa từng khuyên cha mẹ nên trì hoãn các món dễ gây dị ứng cho đến khi trẻ lớn hơn. Chẳng hạn, một báo cáo lâm sàng của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) trước đây từng khuyến nghị hoãn ăn đồ hải sản đến tận 3 tuổi đối với trẻ có tiền sử gia đình dị ứng nặng [1].

Tuy nhiên, báo cáo cập nhật năm 2008 của AAP đã điều chỉnh lại nội dung này [1]. Cơ quan này khẳng định các bằng chứng khoa học không đủ để hỗ trợ cho việc tiếp tục trì hoãn thực phẩm sau 4 đến 6 tháng tuổi [1].

Hiện nay, quan điểm y khoa toàn cầu đã chuyển dịch căn bản từ việc né tránh sang việc chủ động tiếp xúc có kiểm soát [2]. Nhiều hướng dẫn quốc tế về dinh dưỡng trẻ nhỏ đã khuyến nghị đưa các thực phẩm bổ sung, bao gồm cả nhóm thực phẩm dễ dị ứng, vào khẩu phần từ 4 đến 6 tháng tuổi bất kể tiền sử gia đình [2].

Cơ chế dung nạp miễn dịch đường miệng hoạt động ra sao?

Hệ miễn dịch của trẻ nhỏ học cách nhận diện thức ăn là an toàn thông qua việc tiếp xúc trực tiếp qua đường tiêu hóa [3]. Khi trẻ ăn một lượng nhỏ kháng nguyên thực phẩm, hệ miễn dịch đường ruột sẽ điều hòa và tạo ra sự dung nạp miễn dịch (immune tolerance) [3].

Ngược lại, nếu kháng nguyên tiếp xúc qua bề mặt da bị tổn thương (ví dụ ở trẻ bị viêm da cơ địa), hệ thống miễn dịch sẽ dễ bị lệch sang hướng tế bào T helper 2 (Th2) [3]. Quá trình này kích hoạt việc sinh kháng thể và dẫn đến hiện tượng mẫn cảm dị ứng [3].

Việc trì hoãn ăn dặm sau 4 tháng tuổi không mang lại lợi ích phòng ngừa dị ứng mà ngược lại, sự chậm trễ này có thể trở thành một yếu tố nguy cơ khiến trẻ dễ phát triển dị ứng hơn [3]. Việc tiếp xúc tự nhiên với kháng nguyên trong "cửa sổ cơ hội" từ 4 đến 6 tháng tuổi giúp hệ miễn dịch học cách làm quen sớm [3].

Dữ liệu khoa học: Nghiên cứu nói gì về việc giới thiệu sớm?

Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp lớn công bố năm 2023 đã tổng hợp dữ liệu từ 23 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 13.794 trẻ tham gia [4]. Nghiên cứu này đánh giá thời điểm giới thiệu các thực phẩm dễ gây dị ứng (bao gồm sữa, trứng, cá, hải sản có vỏ, hạt cây, lúa mì, đậu phộng và đậu nành) đối với nguy cơ dị ứng qua trung gian IgE ở trẻ từ 1 đến 5 tuổi [4].

Kết quả phân tích gộp từ 4 thử nghiệm với 3.295 trẻ cho thấy bằng chứng chắc chắn ở mức trung bình rằng việc giới thiệu nhiều thực phẩm gây dị ứng từ 2 đến 12 tháng tuổi (trung vị là 3-4 tháng tuổi) giúp giảm đáng kể nguy cơ dị ứng thức ăn (tỷ số nguy cơ RR 0,49; khoảng tin cậy 95%: 0,33 - 0,74) [4]. Đối với một quần thể có tỷ lệ dị ứng thức ăn 5%, việc can thiệp sớm giúp giảm 26 ca bệnh trên mỗi 1.000 trẻ [4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu quan sát và thử nghiệm can thiệp cũng chỉ ra rằng việc cho trẻ ăn cá sớm trước 9 tháng tuổi làm giảm một nửa nguy cơ viêm mũi dị ứng khi trẻ lên 4,5 tuổi [1]. Việc bổ sung cá và các thực phẩm dễ dị ứng khác vào chế độ ăn của trẻ không gây ảnh hưởng xấu tới dinh dưỡng hay sự phát triển thể chất của trẻ, đồng thời không làm giảm tỷ lệ bú mẹ [5].

Mặc dù việc dung nạp miễn dịch qua đường tiêu hóa có tính chất đặc hiệu theo từng loại dị nguyên (như hiệu quả đã được chứng minh rất rõ ở đậu phộng và trứng với liều 2 g protein mỗi tuần), các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng riêng biệt dành cho từng nhóm như tôm, cua vẫn đang được các nhà khoa học tiếp tục mở rộng [4, 8].

Lợi ích lâu dài và những giới hạn hiện tại

Dị ứng hải sản có vỏ (gồm các loài giáp xác như tôm, cua và thân mềm như nghêu, sò, ốc) là dạng dị ứng thức ăn rất phổ biến, đặc biệt tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương [6]. Khác với dị ứng trứng hay sữa bò thường có thể tự hết khi trẻ lớn, dị ứng hải sản có vỏ thường kéo dài suốt đời và việc điều trị tiêu chuẩn hiện nay chủ yếu vẫn là tránh ăn kèm thủ sẵn bút tiêm adrenaline tự động [6].

Dù việc giới thiệu sớm và duy trì đều đặn được xem là chiến lược phòng ngừa hiệu quả, các hướng dẫn cụ thể về liều lượng chuẩn xác và dạng chế biến tối ưu cho riêng tôm, cua vẫn cần thêm nghiên cứu [4, 5]. Hơn nữa, việc phản ứng chéo giữa mạt bụi nhà (HDM) và giáp xác cũng là một yếu tố phức tạp ở các quần thể có tỷ lệ dị ứng cao, đòi hỏi nghiên cứu sâu hơn về can thiệp đa chiều [7].

Những hiểu lầm thường gặp của phụ huynh

Nhiều gia đình tin rằng việc mẹ ăn nhiều hải sản lúc mang thai sẽ giúp con sau này không bị dị ứng. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy điều ngược lại: một nghiên cứu ghi nhận mẹ ăn hải sản có vỏ từ một lần trở lên mỗi tháng trong thai kỳ làm tăng nguy cơ dị ứng thức ăn ở trẻ trước 2 tuổi (tỷ số chênh OR hiệu chỉnh là 1,62) [1]. Một nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng việc mẹ tiêu thụ trung bình 1 đến 13 g hải sản có vỏ mỗi tuần trong 3 tháng đầu thai kỳ làm tăng nhẹ nguy cơ thở khò khè và chàm ở trẻ [1].

Một hiểu lầm khác là dùng dầu cá bổ sung sẽ ngăn ngừa được bệnh chàm. Trên thực tế, một thử nghiệm ngẫu nhiên mù đôi trên 420 trẻ có nguy cơ cao cho thấy việc bổ sung dầu cá không có tác dụng bảo vệ trẻ khỏi bệnh viêm da cơ địa [3].

Nhiều cha mẹ cũng e ngại rằng trẻ dưới 1 tuổi chưa đủ men tiêu hóa để ăn tôm, cua. Về mặt sinh học, từ 4 đến 6 tháng tuổi, khi trẻ có đủ dấu hiệu sẵn sàng ăn dặm, hệ tiêu hóa và miễn dịch đã có thể tiếp nhận và xử lý các protein thực phẩm ở dạng nghiền mịn phù hợp [3, 7].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ có nguy cơ cao dị ứng là những trẻ có quan hệ huyết thống bậc một (cha, mẹ, anh chị em ruột) mắc các bệnh dị ứng hoặc chính trẻ đang bị viêm da cơ địa [3]. Ở nhóm này, việc trì hoãn thức ăn càng làm tăng nguy cơ dị ứng, nhưng khi bắt đầu cho ăn, cha mẹ cần hết sức cẩn trọng [3].

Lý tưởng nhất, các trẻ có nguy cơ cao (đặc biệt là trẻ bị chàm từ trung bình đến nặng hoặc đã dị ứng trứng) nên được bác sĩ thăm khám và cân nhắc xét nghiệm kiểm tra trước khi tiến hành giới thiệu các dị nguyên mạnh [5].

Phản ứng dị ứng với hải sản có vỏ qua trung gian IgE có thể khởi phát nhanh hoặc muộn tới 8 giờ sau ăn, với các biểu hiện phổ biến nhất là ngứa miệng, ngứa họng và sưng phù môi [6]. Nếu trẻ có biểu hiện nổi mề đay toàn thân, khó thở, nôn ói nhiều hoặc lừ đừ, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất ngay lập tức. Phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu trẻ có bệnh lý nền.

Hướng dẫn áp dụng thực tế cho bữa ăn dặm của trẻ

Để trẻ làm quen an toàn với tôm, cua và các hải sản có vỏ, phụ huynh có thể thực hiện theo các bước thực hành sau:

  • Thời điểm bắt đầu: Bắt đầu khi trẻ đạt 4 đến 6 tháng tuổi và đã sẵn sàng ăn dặm (ngồi vững khi có trợ giúp, kiểm soát cổ tốt, hứng thú với thức ăn) [2, 7].
  • Dạng chế biến: Nấu chín kỹ hoàn toàn. Tôm hoặc cua phải bóc sạch vỏ, bỏ chỉ đen, xay nhuyễn mịn hoặc tán nhỏ trộn cùng cháo/bột loãng quen thuộc. Tuyệt đối không cho trẻ ăn đồ tái, sống.
  • Liều lượng ban đầu: Cho trẻ thử với lượng rất nhỏ, khoảng 1/4 đến 1/2 thìa cà phê thịt tôm xay nhuyễn vào bữa sáng hoặc trưa để tiện theo dõi các phản ứng trong ngày.
  • Quy tắc thử món: Giới thiệu từng loại thực phẩm riêng biệt trong 3-5 ngày, không giới thiệu cùng lúc hai món mới lạ để dễ xác định nguyên nhân nếu xảy ra kích ứng.
  • Duy trì đều đặn: Khi trẻ đã quen và không có phản ứng bất thường, hãy tiếp tục duy trì món ăn này đều đặn trong thực đơn hằng tuần để duy trì khả năng dung nạp miễn dịch [5, 8].

Việc trì hoãn cho trẻ ăn hải sản có vỏ sau 1 tuổi không giúp phòng ngừa dị ứng mà có thể bỏ lỡ giai đoạn vàng để xây dựng dung nạp miễn dịch [3]. Bắt đầu từ 4 đến 6 tháng tuổi với lượng nhỏ, nấu chín kỹ và theo dõi sát là phương pháp khoa học giúp trẻ mở rộng chế độ ăn an toàn và đầy đủ dinh dưỡng [2, 7].