Nhiều người có thói quen uống một viên vitamin tổng hợp vào mỗi buổi sáng với niềm tin rằng thói quen này sẽ bù đắp chế độ ăn thiếu hụt, phòng ngừa bệnh tật và kéo dài tuổi thọ. Đây là một trong những sản phẩm bổ sung dinh dưỡng phổ biến nhất trên thị trường hiện nay. Tuy nhiên, liệu việc bổ sung đều đặn các vi chất này có thực sự giúp chúng ta sống lâu hơn?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học lớn hiện nay là không: việc uống vitamin tổng hợp hàng ngày không giúp giảm nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch hoặc ung thư ở những người khỏe mạnh. Dù một số trường hợp cụ thể có ghi nhận lợi ích nhất định, nhìn chung các nghiên cứu đoàn hệ và thử nghiệm lâm sàng đều khẳng định dưỡng chất từ viên uống không thể thay thế cho lối sống lành mạnh.
Cơ chế tác động của vi chất đối với cơ thể
Các vitamin và khoáng chất đóng vai trò thiết yếu đối với chức năng tế bào, hệ miễn dịch và quá trình chuyển hóa năng lượng. Về mặt lý thuyết sinh học, chất chống oxy hóa giúp dọn dẹp các gốc tự do, giảm căng thẳng oxy hóa và ngăn ngừa tổn thương mạch máu hoặc đột biến gen. Do đó, giả thuyết đặt ra là việc cung cấp đầy đủ vi chất mỗi ngày sẽ bảo vệ hệ tim mạch và giảm nguy cơ ung thư.
Tuy nhiên, cơ thể con người hấp thu và chuyển hóa vi chất hiệu quả nhất khi chúng nằm trong cấu trúc ma trận thực phẩm tự nhiên cùng với chất xơ và các hợp chất thực vật khác. Khi được nén lại dưới dạng viên uống tổng hợp liều cao, các vi chất này không tạo ra tác động bảo vệ vượt trội nếu cơ thể vốn không bị thiếu hụt. Thậm chí, việc dư thừa một số chất còn có thể gây rối loạn cân bằng oxy hóa nội sinh.
Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên nói gì?
Để kiểm chứng xem vitamin tổng hợp có giúp giảm tử vong hay không, các nhà nghiên cứu đã tổng hợp dữ liệu từ nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên thế giới.
Một phân tích gộp lớn công bố năm 2013 đã xem xét 21 bài báo khoa học với tổng số 91.074 người tham gia và 8.794 ca tử vong [1]. Độ tuổi trung bình của nhóm đối tượng này là 62 tuổi, thời gian bổ sung vi chất trung bình kéo dài 43 tháng [1]. Kết quả cho thấy việc dùng vitamin và khoáng chất tổng hợp hàng ngày từ 1 năm trở lên không tạo ra khác biệt nào đối với tỷ lệ tử vong chung (RR: 0,98; 95% CI: 0,94 - 1,02) [1]. Xét riêng từng nguyên nhân, sản phẩm này không làm giảm tử vong do tim mạch (RR: 1,01; 95% CI: 0,93 - 1,09) cũng như tử vong do ung thư (RR: 0,96; 95% CI: 0,88 - 1,04) [1]. Dù vậy, nhóm nghiên cứu ghi nhận một xu hướng giảm nhẹ nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân ở các thử nghiệm phòng ngừa nguyên phát (RR: 0,94; 95% CI: 0,89 - 1,00) [1].
Tiếp tục đánh giá vấn đề này, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp vào năm 2018 đã phân tích tác động của các loại vitamin và khoáng chất đối với bệnh tim mạch và tử vong chung [2]. Báo cáo kết luận các sản phẩm vitamin tổng hợp, vitamin C, vitamin D, beta-carotene, canxi và selen hoàn toàn không mang lại hiệu quả phòng ngừa [2]. Bằng chứng thuyết phục về lợi ích của viên bổ sung trên mọi nền tảng dinh dưỡng vẫn chưa được chứng minh [2]. Đáng chú ý, việc phối hợp các hỗn hợp chống oxy hóa hoặc dùng niacin (kèm statin) thậm chí còn làm tăng nguy cơ tử vong chung [2].
Đến năm 2021, một báo cáo cập nhật từ phân tích trên tiếp tục khẳng định các loại vitamin tổng hợp thông dụng không mang lại hiệu quả bảo vệ tim mạch hay giảm tỷ lệ tử vong chung [3]. Trong khi axit folic và vitamin B cho thấy bằng chứng chất lượng trung bình về việc giảm nguy cơ đột quỵ, viên uống tổng hợp thông thường vẫn không cho thấy lợi ích rõ ràng ở những người đã có chế độ dinh dưỡng đầy đủ [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn
Bên cạnh thử nghiệm lâm sàng, các nghiên cứu theo dõi đoàn hệ quy mô lớn trên người khỏe mạnh cũng đưa ra kết quả tương tự.
Nghiên cứu Đoàn hệ Đa dân tộc công bố năm 2011 đã theo dõi 182.099 người tại Hawaii và California (Mỹ) trong thời gian trung bình 11 năm, ghi nhận 28.851 ca tử vong [4]. Kết quả chỉ ra rằng không có mối liên hệ nào giữa việc dùng vitamin tổng hợp và nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân (chỉ số HR ở nam là 1,07 và nữ là 0,96) [4]. Tỷ lệ tử vong do tim mạch hoặc ung thư cũng không suy giảm ở nhóm người có thói quen này [4]. Kết quả đồng nhất ở mọi phân nhóm theo chủng tộc, độ tuổi, chỉ số khối cơ thể và tình trạng hút thuốc [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2013 thu thập dữ liệu từ 12 nghiên cứu đoàn hệ và 3 thử nghiệm lâm sàng phòng ngừa nguyên phát trên người trưởng thành khỏe mạnh [5]. Báo cáo nhận định việc bổ sung vitamin và khoáng chất tổng hợp không làm tăng nguy cơ tử vong chung, không làm thay đổi tỷ lệ mắc hay tử vong do bệnh tim mạch và ung thư, đồng thời chỉ có thể mang lại lợi ích bảo vệ ở mức rất khiêm tốn [5].
Tại Anh, nghiên cứu trên 445.601 người trong độ tuổi 40-73 thuộc cơ sở dữ liệu UK Biobank, theo dõi trung vị 11,8 năm ghi nhận 29.107 ca tử vong [6]. Tình trạng thiếu hoặc không đủ vitamin D liên quan chặt chẽ đến việc tăng nguy cơ tử vong [6]. Trong bối cảnh thực tế này, việc tự báo cáo có sử dụng vitamin tổng hợp liên quan đến mức giảm 5% nguy cơ tử vong chung [6]. Người dùng viên bổ sung vitamin D riêng biệt ghi nhận mức giảm 10% tử vong chung, giảm 11% tử vong do ung thư và giảm 29% tử vong do bệnh hô hấp so với người không dùng [6].
Tác động trên các nhóm đối tượng đặc biệt
Mặc dù không mang lại lợi ích kéo dài tuổi thọ cho cộng đồng khỏe mạnh nói chung, việc bổ sung vi chất lại cho thấy sự khác biệt ở một số quần thể đặc thù có bệnh lý hoặc suy dinh dưỡng.
Thử nghiệm can thiệp dinh dưỡng tại Lâm Huyện (Trung Quốc) theo dõi 3.318 người từ 40-69 tuổi bị loạn sản vảy thực quản suốt gần 35 năm (uống vi chất 6 năm và theo dõi tiếp 29 năm) [7]. Trên toàn bộ nhóm tham gia, việc uống vitamin tổng hợp không làm thay đổi tỷ lệ tử vong chung (HR: 0,96; 95% CI: 0,89 - 1,03) [7]. Tuy nhiên, ở phân nhóm nam giới lớn tuổi, việc bổ sung giúp giảm đáng kể tử vong do bệnh tim (HR: 0,64) và bệnh mạch máu não (HR: 0,74) [7]. Ở nam giới trẻ tuổi hoặc người bị loạn sản vừa và nặng, nguy cơ tử vong do ung thư thực quản/tâm vị cũng giảm xuống (HR: 0,76) [7].
Đối với bệnh nhân ung thư, một nghiên cứu năm 2024 theo dõi 2.424 bệnh nhân ung thư đại trực tràng giai đoạn I-III trong 11 năm cho thấy việc sử dụng vitamin tổng hợp sau chẩn đoán ở liều vừa phải (3-5 viên/tuần) giúp giảm tử vong do ung thư đại trực tràng (HR: 0,55) và giảm tử vong chung (HR: 0,81) [8]. Tuy nhiên, liều lượng dùng lại tạo ra sự phân hóa lớn: người bắt đầu dùng liều cao từ 10 viên/tuần trở lên có nguy cơ tử vong chung cao hơn đáng kể (HR: 1,58), tương tự người ngừng dùng thuốc cũng có nguy cơ tử vong cao hơn (HR: 1,35) [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng vitamin
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là coi vitamin tổng hợp như một loại "bảo hiểm sức khỏe", có thể trung hòa các tác hại của lối sống lười vận động hoặc thói quen ăn uống kém khoa học. Nhiều người tin rằng uống càng nhiều vi chất thì cơ thể càng khỏe mạnh.
Thực tế, vitamin tổng hợp không thể tạo ra phép màu kéo dài tuổi thọ đối với người có chế độ ăn cân bằng [3]. Cơ thể chỉ cần một lượng vi chất nhất định để vận hành các phản ứng sinh hóa; lượng dư thừa của các vitamin tan trong nước sẽ bị đào thải qua thận, trong khi sự tích tụ của các vitamin tan trong dầu hoặc việc lạm dụng vi chất liều cao có thể gây phản tác dụng [8]. Hơn nữa, việc tự ý kết hợp bừa bãi một số chất chống oxy hóa đã được ghi nhận là làm tăng nguy cơ tử vong ở người dùng [2].
Những ai cần thận trọng và ai thực sự cần bổ sung?
Người khỏe mạnh bình thường không nên coi vitamin tổng hợp là giải pháp bắt buộc hàng ngày để ngăn ngừa bệnh mạn tính [1], [4]. Đặc biệt, những bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính bằng thuốc theo đơn cần hết sức lưu ý. Ví dụ, việc tự ý kết hợp niacin với thuốc nhóm statin đã được chứng minh làm tăng nguy cơ tử vong chung [2], [3]. Bệnh nhân ung thư cũng không được tự ý lạm dụng liều cao (từ 10 viên/tuần trở lên) vì nguy cơ làm tăng biến cố xấu [8]. Người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ viên uống nào.
Ngược lại, việc bổ sung vi chất chỉ thực sự cần thiết đối với những đối tượng có bằng chứng thiếu hụt rõ rệt qua xét nghiệm, người ăn uống kém hấp thu, người sinh sống tại các khu vực thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng [7], hoặc bệnh nhân cần bổ sung chuyên biệt theo chỉ định y khoa sau điều trị bệnh lý nghiêm trọng [8].
Hướng dẫn áp dụng đúng cách trong đời sống
Để chăm sóc sức khỏe một cách an toàn và bền vững, bạn nên ưu tiên nguồn dinh dưỡng tự nhiên thay vì phụ thuộc vào viên uống bổ sung:
- Nguồn vi chất tự nhiên: Xây dựng khẩu phần ăn phong phú với các loại rau lá xanh, củ quả nhiều màu sắc, ngũ cốc nguyên hạt, cá béo và các loại đậu. Thực phẩm tự nhiên cung cấp vi chất cùng với chất xơ và enzym giúp cơ thể hấp thu tối ưu.
- Kiểm tra sức khỏe định kỳ: Nếu nghi ngờ cơ thể thiếu hụt vi chất, bạn nên đi làm xét nghiệm máu để bác sĩ đánh giá chính xác, tránh việc tự ý mua viên uống tổng hợp về dùng kéo dài.
- Cách dùng khi có chỉ định: Nếu được bác sĩ hướng dẫn sử dụng, hãy tuân thủ đúng liều lượng khuyến cáo. Thường nên uống cùng hoặc ngay sau bữa ăn có một lượng nhỏ chất béo để hỗ trợ hấp thu các vitamin tan trong dầu mỡ.
Uống vitamin tổng hợp mỗi ngày không phải là chìa khóa vàng giúp bạn phòng tránh ung thư hay bệnh tim mạch để kéo dài tuổi thọ. Thay vì trông đợi vào một viên thuốc tổng hợp, việc duy trì chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và ngủ đủ giấc mới chính là nền tảng khoa học vững chắc nhất giúp nâng cao tuổi thọ.
