Nhiều người trẻ hiện nay thường xuyên thức khuya làm việc, giải trí hoặc làm ca đêm và xem đó là thói quen vô hại nếu ngủ bù vào hôm sau. Tuy nhiên, sau những đêm thiếu ngủ, cảm giác đầy bụng, khó tiêu hoặc rối loạn tiêu hóa rất dễ xuất hiện. Các phát hiện y khoa cho thấy thức đêm không chỉ làm cơ thể mệt mỏi mà còn tác động trực tiếp lên hàng chục nghìn tỷ vi sinh vật sống trong đường ruột [1].
Thức đêm liên tục gây đảo lộn nhịp sinh học tự nhiên, dẫn tới tình trạng mất cân bằng hệ vi sinh vật đường ruột (loạn khuẩn ruột) [1, 5]. Đáng chú ý, đây không phải là tác động một chiều; mối quan hệ giữa nhịp sinh học của cơ thể và hệ vi khuẩn đường ruột là tương tác hai chiều chặt chẽ, nơi tổn thương ở hệ thống này sẽ kéo theo sự suy thoái của hệ thống kia [2].
Cơ chế tác động hai chiều giữa đồng hồ sinh học và vi khuẩn ruột
Đồng hồ sinh học nội sinh điều hòa hoạt động của hầu hết các cơ quan trong cơ thể theo chu kỳ ngày đêm [2]. Cả thành phần và chức năng của hệ vi sinh vật đường ruột cũng dao động nhịp nhàng theo thời gian trong ngày [2, 8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhịp sinh học kiểm soát vi sinh vật đường ruột thông qua sự biểu hiện của các gen đồng hồ, chất dẫn truyền thần kinh, dây thần kinh phế vị và hệ thống miễn dịch [3].
Khi nhịp sinh học bị phá vỡ, các tế bào miễn dịch thay đổi việc lưu trữ và giải phóng các cytokine gây viêm, làm tăng phản ứng viêm và tăng tính thấm của biểu mô ruột [3]. Ngược lại, hệ vi sinh vật đường ruột và các chất chuyển hóa của chúng cũng tác động ngược lại hệ thống sinh học qua dao động vi khuẩn, chất dẫn truyền thần kinh và dây thần kinh phế vị [3]. Tình trạng loạn khuẩn đường ruột làm gián đoạn cân bằng nội môi, tác động đến con đường nhận diện sản phẩm vi khuẩn và làm sai lệch đồng hồ sinh học ở tế bào biểu mô ruột cùng chuyển hóa toàn thân [4].
Các bằng chứng khoa học ghi nhận sự biến đổi vi khuẩn
Nhiều công trình thực nghiệm và tổng quan hệ thống đã làm sáng tỏ mối liên hệ này trên cả mô hình động vật và cơ thể người.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 chỉ ra rằng việc xóa bỏ gen đồng hồ Bmal1 làm gián đoạn nhịp ngày đêm của hệ vi khuẩn ruột [3]. Nghiên cứu của Zhen và cộng sự được trích dẫn trong báo cáo này cho thấy chuột bị loại bỏ gen Per2 bị suy giảm tính đa dạng của vi sinh vật đường ruột và sụt giảm nồng độ axit béo chuỗi ngắn (SCFA) [3]. Ngoài ra, Wu và cộng sự ghi nhận chuột bị rối loạn nhịp sinh học do dùng glucocorticoid đường uống có biến đổi hệ vi khuẩn; Amara và cộng sự chứng minh gián đoạn nhịp sinh học làm trầm trọng thêm tình trạng loạn khuẩn ở chuột dùng dextran sulphate sodium [3]. Melatonin – chất dẫn truyền thần kinh thay đổi theo nhịp ngày đêm – có khả năng khôi phục dao động của vi khuẩn và gia tăng các chủng dao động ở chuột bị hạn chế giấc ngủ [3].
Một nghiên cứu can thiệp năm 2020 trên người trẻ mô phỏng sự dịch chuyển chu kỳ thức - ngủ cấp tính, sử dụng phương pháp giải trình tự gen 16S rRNA từ mẫu phân [1]. Kết quả ghi nhận dù độ phong phú tương đối của các nhóm vi khuẩn chưa thay đổi đáng kể ngay lập tức, hồ sơ chức năng của vi sinh vật đã bị biến đổi rõ rệt và mạng lưới tương tác giữa các vi khuẩn có sự khác biệt lớn giữa giai đoạn nền, giai đoạn dịch chuyển giấc ngủ và giai đoạn hồi phục [1]. Các tác giả lưu ý nghiên cứu này chỉ xem xét tác động cấp tính, cần thêm nghiên cứu dài hạn với cỡ mẫu lớn hơn để đánh giá ảnh hưởng mạn tính [1].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 cho biết chuột bị rối loạn nhịp sinh học bị suy giảm các vi khuẩn sản xuất butyrate có lợi như Eubacterium plexicaudatum và Subdoligranulum [4]. Đồng thời, tình trạng thiếu ngủ ảnh hưởng đến số lượng và chức năng của tế bào miễn dịch, khiến cơ thể dễ bị nhiễm trùng hơn [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2024 theo chuẩn PRISMA trên các dữ liệu tiền lâm sàng in vivo cho thấy chế độ ăn kiểu phương Tây làm giảm tính đa dạng alpha của vi khuẩn, kích thích các nhóm vi khuẩn có hại như Clostridaceae, Enterococcus, Parasutterella và Proteobacteria [5]. Khi kết hợp chế độ ăn này với tình trạng gián đoạn nhịp sinh học, mức độ loạn khuẩn càng trầm trọng hơn và làm giảm sự dao động chu kỳ của các gen Per3, Rev-erb và CLOCK ở ruột [5].
Hệ lụy chuyển hóa và thần kinh khi trục ruột - não bị tổn hại
Sự tương tác giữa nhịp sinh học và vi khuẩn đường ruột giữ vai trò bảo tồn cân bằng chuyển hóa [2]. Nhiều chức năng tại đường tiêu hóa và gan như vận chuyển dinh dưỡng, xử lý và thải độc đều chịu sự kiểm soát của nhịp ngày đêm [2]. Khi chu kỳ này bị gián đoạn cùng với sự mất cân bằng vi sinh vật, cơ thể gia tăng nguy cơ mắc các bệnh chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường, gan nhiễm mỡ không do rượu, xơ gan và ung thư biểu mô tế bào gan [2].
Không dừng lại ở chuyển hóa, trục vi sinh vật - ruột - não cũng bị can thiệp qua các con đường nội tiết, miễn dịch và thần kinh [6]. Các công bố năm 2022 và 2023 chỉ ra rằng rối loạn nhịp sinh học cùng chứng loạn khuẩn ruột liên quan chặt chẽ đến sự gia tăng tỷ lệ mắc các bệnh thoái hóa thần kinh ở người cao tuổi [2, 3]. Sự kết hợp này thúc đẩy sản sinh các chất chuyển hóa độc hại và các cytokine tiền viêm, từ đó phá vỡ tính toàn vẹn của hàng rào máu não (BBB) – một cơ chế quan trọng gây tổn thương hệ thần kinh trung ương [7].
Hiểu lầm thường gặp về việc thức khuya và tiêu hóa
Nhiều người lầm tưởng rằng tác hại của việc thức khuya chỉ đơn thuần là sự mệt mỏi về mặt thể chất và có thể giải quyết hoàn toàn bằng cách ngủ bù vào ngày hôm sau. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cho thấy sự dịch chuyển chu kỳ thức - ngủ làm thay đổi mạng lưới tương tác chức năng của hệ vi khuẩn ngay từ giai đoạn cấp tính [1]. Việc thay đổi giờ giấc thất thường làm mất tính dao động tự nhiên theo thời gian của vi sinh vật [1, 2].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần ăn uống đầy đủ thì thức khuya sẽ không hại đến đường tiêu hóa. Thực tế, việc tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo vào ban đêm cùng thời gian ăn uống thất thường ở những người làm việc ca đêm phá vỡ nhịp sinh học của vi khuẩn, gây viêm và rối loạn chuyển hóa bất kể chất lượng thực phẩm [8]. Hơn nữa, việc dung nạp chế độ ăn nhiều chất béo, đường kiểu phương Tây trong lúc mất ngủ càng nhân đôi tác hại lên hệ vi sinh vật và các gen đồng hồ sinh học [5].
Ai nên thận trọng trước tình trạng rối loạn nhịp thức - ngủ?
Những người làm việc theo ca kíp ban đêm là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do tiếp xúc liên tục với ánh sáng nhân tạo vào ban đêm và ăn uống sai lệch khung giờ sinh học [8]. Tình trạng này làm tăng nguy cơ suy giảm chuyển hóa, tim mạch, miễn dịch và hành vi thần kinh [8].
Bệnh nhân nặng điều trị hồi sức tích cực (ICU) cũng cho thấy sự biến đổi động của thành phần vi sinh vật trong giai đoạn cấp [4]. Gián đoạn nhịp sinh học làm tăng tính nhạy cảm với các bệnh lý viêm nhiễm và nhiễm trùng thông qua trục vi khuẩn - dây thần kinh phế vị dưới hoành [4]. Ngoài ra, người cao tuổi cần đặc biệt thận trọng vì sự kết hợp giữa loạn khuẩn và rối loạn giấc ngủ dễ dẫn tới tổn thương hàng rào máu não, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh thần kinh [7]. Những người có bệnh lý chuyển hóa nền như gan nhiễm mỡ, đái tháo đường cũng dễ chuyển biến nặng hơn khi nhịp sinh học bị đảo lộn [2].
Gợi ý áp dụng thực tế để bảo vệ hệ vi sinh đường ruột
Đối với những người không thể tránh khỏi việc làm ca đêm hoặc thức khuya, việc giảm thiểu tác hại lên nhịp sinh học và hệ vi sinh là rất cần thiết:
- Cố định thời gian ăn uống (chrononutrition): Tránh ăn các bữa lớn vào ban đêm; hạn chế tối đa việc tiêu thụ thực phẩm kiểu phương Tây giàu chất béo bão hòa và đường tinh luyện trong giai đoạn mất ngủ, vì sự kết hợp này làm suy giảm nghiêm trọng các nhóm vi khuẩn đường ruột có lợi [4, 7].
- Điều chỉnh ánh sáng: Hạn chế tiếp xúc với ánh sáng nhân tạo cường độ mạnh vào ban đêm khi không cần thiết nhằm giảm bớt sự sai lệch của đồng hồ sinh học [8].
- Hỗ trợ vi sinh vật mục tiêu: Các can thiệp vi sinh hướng đích như bổ sung lợi khuẩn hoặc điều chỉnh lối sống giúp hỗ trợ khôi phục dao động của vi khuẩn đường ruột [5, 7]. Tránh tự ý sử dụng các chế phẩm chuyển hóa hoặc thuốc khi chưa có chỉ định y khoa. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ để có phác đồ chăm sóc giấc ngủ và đường tiêu hóa phù hợp.
Thức đêm liên tục tạo ra một vòng xoắn bệnh lý nguy hại: làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột, và chính tình trạng loạn khuẩn này lại gây sai lệch sâu sắc hơn hệ thống đồng hồ sinh học của cơ thể. Tôn trọng nhịp thức - ngủ tự nhiên kết hợp dinh dưỡng đúng giờ là chìa khóa cơ bản bảo vệ sức khỏe đường tiêu hóa và toàn thân.
