Nhiều người trung niên và cao tuổi thường lo lắng khi cầm trên tay kết quả xét nghiệm mỡ máu cao, dẫn đến xu hướng tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để thanh lọc cơ thể. Trong số các thảo mộc truyền thống, quả và lá cây bách xù thường được đồn thổi như phương thuốc giúp hạ lipid máu và ngăn ngừa xơ vữa động mạch. Liệu những lời truyền miệng này có đúng dưới góc nhìn khoa học?

Câu trả lời ngắn gọn: Chiết xuất bách xù thực sự thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh và làm giảm tổn thương peroxy hóa chất béo trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1], [2]. Một số tổng quan ghi nhận chiết xuất quả bách xù có tác dụng hạ mỡ máu trên mô hình động vật [3]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn chưa được thiết lập đầy đủ [3].

Bách xù và hệ thống hoạt chất tự nhiên

Bách xù (tên khoa học phổ biến là Juniperus communis L.) thuộc họ Hoàng đàn (Cupressaceae), vốn là cây bụi thường xanh mọc nhiều ở vùng ôn đới và hàn đới [1], [3]. Trong đời sống thường ngày, quả bách xù từ lâu đã được sử dụng như một loại gia vị và thảo dược truyền thống [1], [3].

Về mặt hóa học thực vật, bách xù rất giàu các nhóm hợp chất hoạt tính sinh học [1], [3]. Lá và quả của cây chứa lượng lớn tinh dầu thơm, đường nghịch chuyển, nhựa cây, catechin, axit hữu cơ, axit terpenic, leucoanthocyanidin, alkaloid, flavonoid, tannin, chất gôm và lignin [3]. Đặc biệt, sự hiện diện đồng thời của nhóm polyphenol và flavonoid đóng vai trò nòng cốt trong các hoạt động sinh học của loài thực vật này [1], [4], [3].

Bên cạnh đó, phần tinh dầu thu được từ lá tươi thông qua phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước cũng chứa nhiều hợp chất bay hơi [5]. Thành phần monoterpene như alpha-pinene hay sabinene chiếm tỷ lệ đáng kể tùy từng phân loài bách xù [5], [6].

Vì sao polyphenol bách xù giúp bảo vệ lipid?

Quá trình rối loạn lipid máu, đặc biệt là sự tích tụ cholesterol dư thừa, thường kéo theo hiện tượng stress oxy hóa và gia tăng các gốc tự do có hại trong cơ thể [2]. Khi gốc tự do tấn công các hạt lipid, phản ứng peroxy hóa lipid xảy ra, tạo ra các sản phẩm phụ độc hại và thúc đẩy tổn thương thành mạch [2].

Các polyphenol tự nhiên trong bách xù, bao gồm axit ellagic và kaempferol, hoạt động như những chất dập tắt gốc tự do [4]. Chúng cung cấp điện tử để trung hòa các gốc tự do nguy hại, bảo vệ cấu trúc màng tế bào khỏi bị phá hủy [1], [4], [7].

Ngoài ra, các hoạt chất trong chiết xuất bách xù còn thể hiện khả năng tạo phức chelat với ion sắt tự do (Fe2+) [7]. Khi ion kim loại chuyển tiếp bị khóa lại, chúng không thể kích hoạt các phản ứng tạo gốc tự do dây chuyền, từ đó ức chế quá trình oxy hóa chất béo ngay từ giai đoạn khởi đầu [7].

Các nghiên cứu nói gì về khả năng chống oxy hóa?

Nhiều công trình khoa học đã khảo sát trực tiếp thành phần và năng lực dập tắt gốc tự do của chiết xuất bách xù qua các mô hình hóa sinh khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) và hoạt tính chống oxy hóa của quả bách xù Juniperus communis khi xử lý khử khuẩn bằng ozone [1]. Kết quả cho thấy mẫu xử lý nồng độ ozone 100 g/m3 và 130 g/m3 trong 30 phút duy trì được hàm lượng TPC lần lượt là 15,47 và 12,91 mg CE/g chiết xuất [1]. Đáng chú ý, dịch chiết methanol từ quả bách xù thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao, đạt giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) thấp nhất trong các phép đo dập tắt gốc tự do DPPH, năng lực khử sắt (FRAP) và thử nghiệm tẩy màu beta-carotene (BCB) [1].

Đến năm 2017, một nghiên cứu khác tập trung đánh giá phân đoạn giàu polyphenol từ lá Juniperus communis Linn [7]. Phân đoạn ethyl acetate (EAF) ghi nhận hàm lượng polyphenol tổng số đạt tới 315,33 mg GAE/g [7]. Hoạt tính dập tắt gốc tự do DPPH của phân đoạn này cho giá trị IC50 là 177 mcg/ml, gần tương đương với chất chống oxy hóa đối chứng BHT (IC50 = 138 mcg/ml) [7]. Đồng thời, EAF còn biểu hiện khả năng tạo phức chelat Fe2+ với IC50 ở mức 261 mg/ml [7]. Trên tế bào gan HepG2, phân đoạn giàu polyphenol này không gây độc tế bào và hỗ trợ bảo vệ mô gan chuột khỏi tổn thương do paracetamol gây ra [7].

Một nghiên cứu công bố năm 2024 tại Albania đã phân tích định lượng chiết xuất cồn từ quả và lá kim của hai loài Juniperus communis và Juniperus oxycedrus [4]. Chiết xuất quả J. communis đạt hàm lượng polyphenol tổng số 3,04 +- 0,09 mg GAE/g trọng lượng khô và flavonoid tổng số 1,14 +- 0,36 mg QE/g trọng lượng khô, đi kèm hoạt tính dập tắt gốc tự do DPPH và ABTS vượt trội so với loài J. oxycedrus [4]. Phân tích sắc ký xác nhận axit ellagic và kaempferol hiện diện trong toàn bộ các mẫu, trong đó hàm lượng axit ellagic ở dịch chiết quả bách xù thông thường lên tới 8133,83 +- 4,03 mcg/g [4].

Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra năng lực hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC) của tinh dầu bách xù phụ thuộc vào phương pháp chiết xuất và hàm lượng hợp chất monoterpene như alpha-pinene [6]. Trước đó, một khảo sát thực hiện năm 2017 tại vùng Wyoming (Mỹ) cho thấy hàm lượng tinh dầu trong lá tươi của J. communis dao động từ 0,4-1,8% (trung bình 1,0%), với nồng độ alpha-pinene chiếm từ 67% đến 80% [5].

Bằng chứng về tác động lên mỡ máu và peroxy hóa lipid

Cho đến nay, các dữ liệu về tác động hạ lipid máu chủ yếu được tổng hợp từ các mô hình thí nghiệm tiền lâm sàng. Báo cáo tổng quan công bố năm 2019 khẳng định quả bách xù và các chiết xuất từ cây này đã được ghi nhận có tác dụng hạ đường huyết và hạ lipid máu (hypolipidemic) trong các mô hình thực nghiệm [3].

Cụ thể hơn về tác động bảo vệ tim mạch trước chế độ ăn giàu chất béo, nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát ảnh hưởng của tinh dầu Juniperus communis Linn (JCL) trên mô tim chuột [2]. Thí nghiệm sử dụng 35 chuột đực giống Wistar Albino trưởng thành, chia đều thành 5 nhóm (mỗi nhóm 7 con) [2]. Chuột được cho ăn thức ăn chứa 2% cholesterol kết hợp cho uống dầu JCL qua đường xông dạ dày ở các liều 50, 100 và 200 mg/kg mỗi ngày trong liên tục 30 ngày [2].

Kết quả thực nghiệm cho thấy, trong khi chế độ ăn giàu cholesterol làm tăng mạnh chỉ số các chất phản ứng với axit thiobarbituric (TBARS) - dấu ấn biểu thị peroxy hóa lipid, việc bổ sung dầu JCL ở mức 100 và 200 mg/kg đã ức chế đáng kể sự gia tăng lipid peroxide này [2]. Bên cạnh đó, liều dùng 200 mg/kg dầu JCL còn làm tăng đáng kể hoạt độ các enzym chống oxy hóa quan trọng tại mô tim bao gồm superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GSH-Px) và catalase (CAT) [2].

Tác dụng chống peroxy hóa chất béo này còn được xác nhận trong lĩnh vực công nghệ thực phẩm. Tinh dầu bách xù được chứng minh có thể ngăn chặn quá trình oxy hóa lipid trong xúc xích thịt lợn nấu chín và xúc xích lên men sấy khô, từ đó giúp bảo quản sản phẩm và kéo dài thời hạn sử dụng mà không làm biến chất thực phẩm [8], [3].

Hiểu đúng giữa tác dụng thực nghiệm và điều trị bệnh

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần phân biệt rõ ràng giữa việc thảo dược ức chế oxy hóa mỡ trong ống nghiệm và việc "hạ mỡ máu" trên cơ thể người bệnh.

Giới hạn lớn nhất hiện nay là sự thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên người [3]. Các tài liệu khoa học đều nhấn mạnh sự cần thiết phải triển khai các thử nghiệm lâm sàng được thiết kế chặt chẽ trên người nhằm kiểm chứng hoạt tính hạ mỡ máu và độ an toàn của chiết xuất bách xù trước khi xem nó như một thực phẩm chức năng chính thức [3].

Do đó, người dân tuyệt đối không nên xem chiết xuất bách xù là giải pháp thay thế cho các nhóm thuốc hạ lipid máu chuẩn y khoa do bác sĩ chỉ định. Mỡ máu cao là một bệnh lý mạn tính phức tạp, đòi hỏi kiểm soát đa chiều từ ăn uống, vận động đến dùng thuốc.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù bách xù được dùng trong ẩm thực như gia vị, việc tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc như chiết xuất cồn hay tinh dầu đòi hỏi sự cẩn trọng lớn:

  • Người có bệnh lý tim mạch mạn tính hoặc xơ vữa mạch máu: Không tự ý dùng dầu hoặc chiết xuất bách xù để tự chữa trị mà bỏ qua đơn thuốc của bác sĩ chuyên khoa [2], [3].
  • Người đang dùng thuốc điều trị rối loạn mỡ máu hoặc các bệnh gan, thận: Việc hấp thu các hợp chất đậm đặc có thể tương tác với quá trình chuyển hóa thuốc trong cơ thể.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là nhóm đối tượng nhạy cảm, chưa có đủ dữ liệu về độ an toàn tuyệt đối của các phân đoạn hoạt chất từ bách xù đối với cơ thể.

Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung hay thảo dược chiết xuất nào, người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế.

Áp dụng trong thực tế một cách an toàn

Trong đời sống hằng ngày, cách an toàn và hợp lý nhất để tận dụng các hoạt chất từ bách xù là xem nó như một gia vị ẩm thực tự nhiên [1], [3].

Bạn có thể sử dụng một lượng nhỏ quả bách xù khô nghiền vụn để ướp các món thịt nướng, món hầm hoặc xúc xích. Hoạt tính chống oxy hóa tự nhiên của gia vị này giúp bảo vệ chất béo trong thịt khỏi bị ôi thiu hoặc peroxy hóa quá mức trong quá trình chế biến nhiệt [8], [3].

Để kiểm soát lipid máu hiệu quả và bền vững, việc sử dụng gia vị thảo mộc chỉ là yếu tố hỗ trợ thứ yếu. Điều cốt lõi vẫn là xây dựng chế độ ăn cân bằng, hạn chế chất béo bão hòa, duy trì vận động thể chất thường xuyên và theo dõi định kỳ các chỉ số mỡ máu tại cơ sở y tế.

Chiết xuất bách xù mang tiềm năng sinh học tự nhiên đáng ghi nhận nhờ dồi dào polyphenol giúp chống oxy hóa và ngăn chặn biến chất lipid trong phòng thí nghiệm [1], [2], [7]. Tuy vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng và luôn tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn nhất.