Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 khi áp dụng chế độ ăn thực dưỡng thường mang một kỳ vọng rất lớn. Họ hy vọng những bữa cơm gạo lứt, muối mè và rau củ thanh đạm sẽ giúp cơ thể tự phục hồi, từ đó nhanh chóng bỏ hẳn thuốc tây. Không ít bệnh nhân đã tự ý cắt giảm hoặc ngưng dùng metformin ngay khi thấy vài chỉ số đường huyết sau bữa ăn có dấu hiệu giảm nhẹ.

Tuy nhiên, việc tự ý giảm liều metformin khi đổi sang chế độ thực dưỡng là sai lầm nguy hiểm. Thực dưỡng hay bất kỳ chế độ dinh dưỡng nào chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát đường huyết, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa. Mọi quyết định thay đổi liều lượng thuốc buộc phải thông qua bác sĩ chuyên khoa, dựa trên dữ liệu theo dõi đường huyết liên tục và chỉ số HbA1c định kỳ.

Cơ chế tác động của metformin đối với cơ thể

Metformin từ lâu đã là thuốc điều trị đầu tay cho bệnh đái tháo đường type 2 [4, 6]. Vai trò cơ bản của thuốc là ức chế quá trình tạo glucose mới tại gan [1]. Nhờ đó, lượng đường giải phóng vào máu lúc đói được kiểm soát chặt chẽ, cải thiện độ nhạy của tế bào đối với insulin tự nhiên [2].

Nghiên cứu trên động vật năm 2017 cho thấy một cơ chế tiêu hao năng lượng đặc biệt của metformin [1]. Khi dùng liều dược lý, metformin kích hoạt chu trình glucose-lactate-glucose giữa ruột và gan [1]. Thuốc gây tích tụ acid lactic ở thành ruột và máu tĩnh mạch cửa, lượng lactate này sau đó chuyển về gan để tái tạo đường [1]. Quá trình xoay vòng này tiêu tốn nhiều năng lượng, từ đó làm chậm tốc độ tăng cân trên chuột ăn chế độ nhiều chất béo dù lượng thức ăn không đổi [1]. Điều này giải thích tại sao metformin giúp cải thiện dung nạp đường và kiểm soát đường huyết hiệu quả [1].

Tự ý giảm liều: Bằng chứng khoa học cảnh báo điều gì?

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần ăn uống thanh đạm là có thể bớt thuốc. Nghiên cứu đoàn hệ GRADE công bố năm 2020 trên 6.823 người mắc đái tháo đường type 2 đã chỉ ra thực tế hoàn toàn trái ngược [3]. Các bệnh nhân tham gia có thời gian mắc bệnh dưới 10 năm, HbA1c ban đầu từ 6,8% trở lên và đang dùng ít nhất 500 mg metformin mỗi ngày [3]. Tất cả đều được tư vấn chế độ ăn uống và tập luyện thể lực kỹ lưỡng [3].

Trong thời gian điều chỉnh từ 4 đến 14 tuần, metformin được tối ưu lên 2.000 mg/ngày hoặc liều tối đa dung nạp [3]. Kết quả ghi nhận ở nhóm tăng liều từ 1.000 mg/ngày trở lên (2.169 người), HbA1c giảm trung bình 0,65% và cân nặng giảm 0,91 kg [3]. Ở nhóm giữ nguyên liều (3.548 người), HbA1c giảm 0,48% [3]. Ngược lại, ở nhóm giảm liều metformin (192 người), mức giảm HbA1c chỉ đạt 0,23% [3]. Mức giảm này kém hơn rất nhiều so với hai nhóm còn lại, cho thấy việc hạ liều làm giảm đáng kể hiệu quả kiểm soát đường huyết lâu dài dù bệnh nhân vẫn duy trì can thiệp lối sống [3].

Vai trò phối hợp của thuốc trong kiểm soát chuyển hóa

Metformin không chỉ giúp kiểm soát chỉ số đường huyết mà còn đem lại nhiều lợi ích về cân nặng và mỡ máu [5, 6]. Một phân tích gộp năm 2018 tổng hợp từ 6 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược trên 1.541 người từ 60 tuổi trở lên [4]. Các nghiên cứu kéo dài ít nhất 12 tuần [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng metformin giảm 2,23 kg cân nặng so với nhóm giả dược [4]. Đồng thời, nồng độ cholesterol toàn phần giảm 0,184 mmol/L và cholesterol xấu LDL giảm 0,182 mmol/L [4].

Ở những người bệnh thừa cân dùng kèm insulin, metformin thể hiện rõ tác dụng hiệp đồng [1, 5]. Nghiên cứu năm 2002 trên 18 bệnh nhân đái tháo đường type 2 béo phì đang dùng từ 70 đơn vị insulin/ngày trở lên cho thấy điều này [5]. Sau 4 tuần giữ nguyên chế độ ăn và insulin, metformin được bổ sung và tăng dần liều [5]. Kết thúc 8 tuần phối hợp tiếp theo, chỉ số HbA1c giảm trung bình 1,5%, nhu cầu insulin hàng ngày giảm đáng kể mà không gặp tác dụng bất lợi [5]. Một nghiên cứu hồi cứu năm 1998 trên 124 bệnh nhân béo phì cũng ghi nhận 83% người dùng insulin phối hợp metformin đã cai được insulin hoàn toàn sau 6 tháng [2]. Nhóm dùng thuốc nhóm sulfonylurea phối hợp metformin cũng giảm được liều thuốc này kèm giảm chỉ số khối cơ thể (BMI) và mỡ máu [2].

Hiểu lầm thường gặp khi áp dụng thực dưỡng trị bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi thực dưỡng như một phương thuốc có thể thay thế thuốc hạ đường huyết. Chế độ ăn nhiều ngũ cốc nguyên hạt giúp hấp thu đường chậm hơn nhưng không thể giải quyết hoàn toàn tình trạng kháng insulin nặng [2]. Nếu đột ngột ngưng metformin, gan sẽ tăng cường sản xuất glucose tự do, đẩy đường huyết lúc đói lên rất cao [1].

Một sai lầm khác là đo đường huyết mao mạch vài lần thấy ổn định liền tự ý bỏ thuốc. Đường huyết mao mạch chỉ phản ánh nồng độ glucose tại một thời điểm nhất định. Chỉ số phản ánh khả năng kiểm soát đường huyết thực sự trong 2 đến 3 tháng là HbA1c [1, 2]. Việc tự cắt giảm thuốc dựa trên cảm tính ngắn hạn thường dẫn đến hiện tượng đường huyết dao động dữ dội mà người bệnh không hay biết.

Quy trình theo dõi đường huyết an toàn để bác sĩ chỉnh liều

Để bác sĩ có đủ căn cứ điều chỉnh liều metformin an toàn, người bệnh cần thực hiện nghiêm túc quy trình ghi chép đường huyết tại nhà:

  1. Đo và lập nhật ký đường huyết tối thiểu 3 thời điểm: lúc vừa thức dậy khi đói, trước bữa ăn chính và sau bữa ăn 2 giờ.
  2. Ghi chú rõ thành phần từng bữa ăn, đặc biệt là các món trong thực đơn thực dưỡng, cùng với mức độ vận động trong ngày.
  3. Tái khám đúng hẹn định kỳ sau mỗi 4 đến 12 tuần để bác sĩ đánh giá tiến triển đường huyết và kiểm tra xét nghiệm HbA1c [1, 2].
  4. Tuyệt đối duy trì đúng đơn thuốc hiện tại cho đến khi bác sĩ xem xét nhật ký và đưa ra chỉ định thay đổi bằng văn bản.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân cao tuổi cần hết sức thận trọng khi áp dụng thực dưỡng kết hợp dùng thuốc. Dù metformin an toàn cho người trên 60 tuổi, nguy cơ sụt cân quá mức ngoài ý muốn vẫn có thể xảy ra nếu khẩu phần ăn thực dưỡng quá nghèo năng lượng [4]. Việc thiếu hụt đạm và dưỡng chất kéo dài ở người già dễ dẫn đến suy nhược, teo cơ.

Bệnh nhân có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận hoặc người đang dùng đồng thời nhiều thuốc điều trị tiểu đường khác như sulfonylurea, insulin cũng cần cẩn trọng [1, 3, 5]. Việc tự ý nhịn ăn hoặc cắt giảm tinh bột quá đà trong thực dưỡng có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết đột ngột khi các thuốc này chưa được bác sĩ giảm liều kịp thời [6].

Lời khuyên áp dụng lối sống cân bằng

Chế độ ăn dựa trên thực phẩm toàn phần, gạo lứt và nhiều rau xanh là thói quen dinh dưỡng rất tốt [3]. Bạn hoàn toàn có thể duy trì lối sống này để hỗ trợ điều hòa cơ thể. Tuy nhiên, hãy xem chế độ ăn là chiếc kiềng phụ bên cạnh chiếc kiềng chính là thuốc y khoa và vận động thể lực [2, 4].

Đừng tạo áp lực phải bỏ thuốc bằng mọi giá. Mục tiêu tối thượng của điều trị đái tháo đường là giữ đường huyết ổn định lâu dài và ngăn chặn biến chứng tim mạch hay mạch máu [4]. Hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị về chế độ ăn của bạn, cung cấp sổ theo dõi đường huyết chi tiết và lắng nghe chỉ dẫn chuyên môn trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi nào.