Thực phẩm chức năng Yohimbe trên thị trường sai lệch nhãn mác ra sao?

Nhiều người tiêu dùng tìm đến các loại thực phẩm chức năng chiết xuất từ cây Yohimbe với mong muốn hỗ trợ sinh lý hoặc giảm cân. Tuy nhiên, ít ai biết rằng những thông tin ghi trên bao bì của dòng sản phẩm này thường có sự sai lệch rất lớn so với hàm lượng thực tế bên trong. Điều này tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với sức khỏe nếu người dùng vô tình nạp phải liều lượng quá cao hoặc sử dụng hoạt chất tổng hợp không rõ nguồn gốc.

Các nghiên cứu phân tích kiểm nghiệm đã chỉ ra rằng phần lớn thực phẩm chức năng chứa Yohimbe trên thị trường không phản ánh đúng thực tế nhãn mác. Không chỉ sai lệch về tỷ lệ hoạt chất từ mức không có gì cho đến vượt ngưỡng công bố, nhiều sản phẩm thậm chí còn pha trộn hoạt chất tổng hợp hoặc thiếu vắng các cảnh báo an toàn cơ bản nhất ^[1].

Cơ chế tác động của hoạt chất Yohimbine

Cây Yohimbe (tên khoa học là Pausinystalia johimbe) là một loại thực vật thường xanh có nguồn gốc từ Tây Phi ^[1], ^[2]. Vỏ của loài cây này chứa các hợp chất ancaloit tự nhiên, trong đó hoạt chất chính và có hoạt tính sinh học mạnh nhất là yohimbine ^[1], ^[2]. Ngoài ra, trong vỏ cây tự nhiên còn có các ancaloit khác như rauwolscine và corynanthine ^[1].

Về mặt dược lý, yohimbine hoạt động như một chất đối vận thụ thể alpha-2 adrenergic ^[3]. Khi đi vào cơ thể, chất này thúc đẩy phản ứng cường giao cảm, kích thích hệ thần kinh trung ương và làm tăng lượng chất dẫn truyền thần kinh ^[3]. Chính vì cơ chế này, yohimbine từng được ứng dụng trong hỗ trợ cải thiện chức năng cương dương, tăng cường ham muốn hoặc hỗ trợ giảm cân và nâng cao hiệu suất thể thao ^[3], ^[2]. Dù vậy, do độc tính và nguy cơ gây hại, chiết xuất Yohimbe đã bị cấm sử dụng tại nhiều quốc gia ^[1].

Nghiên cứu chỉ ra sự sai lệch nhãn mác nghiêm trọng

Tình trạng sai lệch thông tin trên nhãn của các sản phẩm Yohimbe đã được ghi nhận chi tiết qua nhiều công trình kiểm định chất lượng bằng các kỹ thuật phân tích hiện đại.

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành phân tích 49 nhãn hiệu thực phẩm bổ sung có nhãn chứa Yohimbe hoặc yohimbine, được mua từ 7 chuỗi bán lẻ lớn tại Mỹ ^[1]. Nhóm nghiên cứu sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu hiệu năng kết hợp đầu dò khối phổ quadrupole time-of-flight (UHPLC-QTOF-MS) để định lượng ba loại ancaloit gồm yohimbine, rauwolscine và corynanthine ^[1]. Kết quả cho thấy lượng yohimbine thực tế trên mỗi khẩu phần dao động từ mức hoàn toàn không phát hiện được cho đến 12,1 mg ^[1]. Đáng chú ý, chỉ có 11 trong số 49 nhãn hiệu (chiếm 22%) có ghi rõ liều lượng yohimbine cụ thể trên nhãn ^[1]. Trong số 11 sản phẩm này, phần lớn đều dán nhãn sai, với hàm lượng thực tế dao động từ 23% đến 147% so với con số công bố ^[1].

Nghiên cứu năm 2016 cũng ghi nhận 39% số mẫu (19/49 sản phẩm) hoàn toàn không chứa rauwolscine và corynanthine, làm dấy lên nghi vấn yohimbine bên trong là dạng chiết xuất qua xử lý ở mức độ cao hoặc là hoạt chất tổng hợp nhân tạo ^[1]. Bên cạnh đó, 18% sản phẩm (9/49) không hề cung cấp bất kỳ thông tin nào về tác dụng phụ ^[1]. Tính chung toàn bộ 49 nhãn hàng, chỉ vỏn vẹn 4,1% (tương đương 2 sản phẩm) vừa cung cấp đúng hàm lượng hoạt chất, vừa đưa ra thông tin cảnh báo về các tác dụng bất lợi đã biết ^[1].

Vấn đề chênh lệch liều lượng cũng được ghi nhận từ rất sớm trong các nghiên cứu trước đó. Một nghiên cứu công bố năm 2003 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp khối phổ (HPLC-UV-MS) để kiểm tra 20 chế phẩm kích dục thương mại ^[4]. Lượng yohimbine đo được tính theo liều dùng tối đa mỗi ngày ghi trên nhãn dao động từ 1,32 mg đến 23,16 mg ^[4]. Con số này cho thấy sự chênh lệch liều lượng vô cùng lớn giữa các sản phẩm cùng nhóm công dụng trên thị trường tự do.

Một nghiên cứu khác vào năm 1995 thực hiện phân tích bằng phương pháp sắc ký khí (GC) trên các sản phẩm Yohimbe thương mại ^[2]. Kết quả cho thấy trong khi vỏ cây tự nhiên có nồng độ yohimbine đạt 7.089 ppm (chiếm 10-15% trong tổng số tối đa 6% ancaloit toàn phần), thì ở các sản phẩm thương mại, nồng độ này chỉ dao động từ dưới 0,1 ppm đến 489 ppm ^[2]. Nhiều sản phẩm thương mại gần như không chứa các ancaloit đặc trưng khác của vỏ cây tự nhiên và xuất hiện các pic sắc ký lạ nghi ngờ là chất độn không được công bố ^[2]. Đến năm 2013, một nghiên cứu áp dụng kỹ thuật sắc ký lớp mỏng hiệu năng cao (HPTLC) trên các mẫu thực phẩm chức năng chứa bột vỏ Yohimbe cũng cho thấy lượng yohimbine hydrochloride chỉ dao động từ 0 đến 1,5 - 1,8 mg/viên, trong khi các chế phẩm chứa ancaloit tinh khiết đạt từ 2,3 đến 5,2 mg/viên ^[5].

Báo động tình trạng pha trộn và gian lận thành phần

Không chỉ riêng việc ghi sai hàm lượng, thực phẩm bổ sung còn đối mặt với tình trạng pha trộn hoạt chất không khai báo. Một nghiên cứu năm 2019 đã phân tích 27 loại thực phẩm bổ sung giảm cân và tăng lực bằng phương pháp LC-QToF-MS có giới hạn phát hiện từ 0,001 đến 0,5 microgam/mL ^[6]. Kết quả cho thấy 2/3 số sản phẩm chứa các hợp chất không hề được liệt kê trên nhãn, bao gồm nhiều loại phenethylamine và các chất kích thích khác ^[6]. Đồng thời, 44% số sản phẩm bị thiếu mất một hoặc nhiều thành phần vốn được ghi danh trên bao bì ^[6].

Thậm chí, yohimbine còn bị sử dụng như một chất pha tạp bất hợp pháp trong các dòng sản phẩm khác. Nghiên cứu năm 2014 kiểm nghiệm một loại thực phẩm bổ sung thương mại dạng hỗn hợp thảo dược bằng phương pháp phổ NMR và HPLC-MS ^[7]. Kết quả cho thấy sản phẩm hoàn toàn thiếu các chất đánh dấu của các loài thực vật được công bố trên nhãn (như Crataegus oxyacantha, Olea europea), nhưng lại bị pha tạp các ancaloit thuộc chi Rauwolfia, bao gồm ajmaline, reserpine và cả yohimbine ^[7]. Do yohimbine là chất pha tạp nguy hiểm mới nổi trong thực phẩm và rượu thuốc, năm 2025 các nhà khoa học đã phải phát triển phương pháp xét nghiệm sắc ký miễn dịch (ICA) dùng hạt nano vàng để phát hiện nhanh hoạt chất này trong các mẫu viên nang và rượu kích dục với độ nhạy cao ^[8].

Lợi ích hạn chế và rủi ro sức khỏe tiềm ẩn

Dù yohimbine từng được nghiên cứu để ứng dụng trong y khoa đối với chứng rối loạn cương dương, việc tự ý bổ sung hoạt chất này qua các loại thực phẩm chức năng trôi nổi tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường ^[3], ^[5]. Ranh giới giữa liều lượng có tác dụng và liều lượng gây ngộ độc rất mong manh, nhất là khi nhãn mác sản phẩm không đáng tin cậy ^[1].

Độc tính của yohimbine gây ra hội chứng cường giao cảm rõ rệt ^[3]. Báo cáo ca lâm sàng năm 2022 ghi nhận một phụ nữ 39 tuổi phải nhập viện cấp cứu sau khi uống một viên thực phẩm chức năng hỗ trợ tình dục có nhãn chứa yohimbine (BioXgenic Nature's Desire) được một giờ ^[3]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng buồn nôn, nôn mửa, đỏ bừng mặt và huyết áp vọt lên mức 198/93 mmHg ^[3]. Kết quả chụp cắt lớp vi tính cho thấy bệnh nhân bị xuất huyết hạch nền cấp tính kèm xuất huyết dưới nhện nhẹ ^[3]. Người này bị di chứng thần kinh gồm liệt mặt bên trái, yếu chi bên phải và phải chuyển sang trung tâm phục hồi chức năng sau 16 ngày điều trị ^[3]. Ca bệnh này là hồi chuông cảnh báo về mức độ nguy hiểm của các sản phẩm chứa yohimbine khi người dùng không thể kiểm soát được hàm lượng thực tế bên trong.

Hiểu lầm thường gặp của người tiêu dùng

Nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm dán nhãn "thảo dược", "chiết xuất tự nhiên" hay "bổ sung dinh dưỡng" thì luôn an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ ^[1]. Thực tế kiểm nghiệm cho thấy rất nhiều viên uống Yohimbe trên thị trường bị can thiệp bởi hoạt chất tổng hợp hoặc loại bỏ bớt các ancaloit tự nhiên đi kèm ^[1].

Một hiểu lầm phổ biến khác là tin tưởng tuyệt đối vào bảng thành phần ghi trên lọ thuốc. Với việc hàm lượng thực tế có thể chênh lệch từ 23% đến 147% so với nhãn mác, người dùng hoàn toàn có nguy cơ uống phải liều rỗng không có tác dụng hoặc ngược lại, nạp phải liều lượng quá mức cho phép dẫn đến ngộ độc cấp tính ^[1].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Các sản phẩm chứa Yohimbe hay yohimbine đòi hỏi sự cảnh giác cao độ từ người tiêu dùng, trong đó một số nhóm người tuyệt đối không nên tự ý sử dụng:

• Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp: Hoạt chất này kích thích giải phóng các chất giao cảm, có thể gây co mạch, làm tăng huyết áp đột ngột và đe dọa biến cố tim mạch hoặc tai biến mạch máu não ^[3].
• Người đang điều trị bằng thuốc huyết áp: Trường hợp lâm sàng năm 2022 cho thấy bệnh nhân đang dùng thuốc điều hòa huyết áp clonidine (chất chủ vận alpha-2) dài ngày ^[3]. Việc dùng clonidine lâu năm làm thụ thể alpha-2 bị điều hòa giảm, khiến cơ thể phụ thuộc vào thuốc để duy trì cân bằng giao cảm; khi gặp yohimbine (chất đối vận alpha-2), tác động giao cảm sẽ bị khuếch đại nghiêm trọng ^[3].
• Người đang sử dụng thuốc chống trầm cảm: Bệnh nhân trong báo cáo trên đồng thời dùng bupropion và desvenlafaxine – các loại thuốc ức chế tái hấp thu norepinephrine ^[3]. Sự phối hợp này làm trầm trọng thêm phản ứng cường giao cảm, trực tiếp dẫn tới tình trạng xuất huyết nội sọ ^[3].
• Người chưa tham vấn chuyên môn: Bất kỳ ai có bệnh nền hoặc đang sử dụng đơn thuốc điều trị đều phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi chạm vào các dòng sản phẩm này.

Lời khuyên áp dụng thực tế cho người tiêu dùng

Để bảo vệ bản thân trước thị trường thực phẩm chức năng phức tạp, người tiêu dùng cần chủ động thực hiện các biện pháp an toàn:

• Thận trọng với các lời quảng cáo thổi phồng: Các sản phẩm hứa hẹn tác dụng tức thì về sinh lý, tăng lực pre-workout hoặc giảm mỡ thần tốc thường là nhóm có nguy cơ cao bị pha trộn tạp chất hoặc sai lệch hoạt chất ^[6], ^[4].
• Kiểm tra xuất xứ và nhãn mác: Ưu tiên các sản phẩm đã được kiểm định chất lượng độc lập, có số đăng ký rõ ràng từ cơ quan quản lý y tế thay vì mua hàng xách tay trôi nổi qua mạng xã hội.
• Không tự ý tăng liều: Do hàm lượng yohimbine thực tế có thể cao hơn nhiều so với nhãn ghi, việc tự ý tăng liều lượng uống mỗi ngày có thể dẫn tới mức phơi nhiễm nguy hiểm, lên tới hàng chục miligam yohimbine ^[1], ^[4].
• Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện các dấu hiệu như tim đập nhanh, bốc hỏa, vã mồ hôi, buồn nôn hoặc nhức đầu dữ dội sau khi dùng sản phẩm, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất ^[3].

Lời kết

Thực phẩm chức năng Yohimbe trên thị trường đang tồn tại lỗ hổng lớn về kiểm soát chất lượng với tỷ lệ sai lệch hàm lượng đáng báo động ^[1]. Người tiêu dùng không nên mù quáng tin vào bao bì sản phẩm hay các lời mời chào về công dụng tự nhiên. Việc duy trì lối sống điều độ, dinh dưỡng cân bằng và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chất bổ sung nào mới là giải pháp bền vững và an toàn nhất cho sức khỏe.