Nhiều phụ huynh lo lắng khi trẻ thừa cân, béo phì. Thay đổi chế độ ăn thường gặp khó khăn do trẻ khó theo đuổi các thực đơn kiêng khem khắt khe. Chế độ ăn Địa Trung Hải được quan tâm như một giải pháp hỗ trợ kiểm soát cân nặng.

Hiện tại, bằng chứng ở lứa tuổi học sinh chủ yếu đến từ các khảo sát cắt ngang và nghiên cứu thói quen [1] [2] [3] [4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng hoàn chỉnh chứng minh chế độ ăn này giúp giảm mỡ máu hay giảm eo mà không cần kiểm soát tổng năng lượng nạp vào.

Bằng chứng khoa học về vòng eo và cân nặng học sinh

Nghiên cứu cắt ngang năm 2017 tại Ý trên 1.643 học sinh (11-16 tuổi) cho thấy nhóm tuân thủ tốt chế độ ăn Địa Trung Hải giảm 30% nguy cơ thừa cân hoặc béo phì (tỷ số chênh OR 0,70) [2]. Điểm tuân thủ chế độ ăn (KIDMED) tỷ lệ nghịch với chỉ số khối cơ thể (BMI), vòng eo và khối lượng mỡ [2]. Khảo sát cũng ghi nhận ăn nhiều rau liên quan nghịch với thừa cân, trong khi đồ ngọt, nước ngọt và thức ăn nhanh làm tăng nguy cơ béo phì [2].

Một nghiên cứu khác năm 2020 trên học sinh trung học cơ sở tại Ý chỉ ra học sinh có cân nặng chuẩn và học sinh chơi thể thao có mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cao hơn đáng kể so với nhóm thừa cân, béo phì [3]. Nghiên cứu năm 2022 cũng ghi nhận thanh thiếu niên có nhận thức dinh dưỡng và điểm KIDMED cao thường có chỉ số BMI ở mức bình thường hoặc thấp [4].

Mỡ máu và huyết áp: Bằng chứng còn mâu thuẫn

Dù thừa cân liên quan trực tiếp đến rối loạn lipid máu, chế độ ăn Địa Trung Hải chưa cho thấy hiệu quả can thiệp độc lập rõ ràng trên chỉ số máu ở học sinh [1]. Nghiên cứu năm 2019 tại Thổ Nhĩ Kỳ trên 95 thanh thiếu niên (10-18 tuổi) ghi nhận nhóm thừa cân có huyết áp, cholesterol toàn phần, LDL-C, VLDL-C, triglyceride, HbA1c, CRP cao hơn và HDL-C thấp hơn trẻ bình thường [1]. Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa chất lượng bữa ăn theo KIDMED với tình trạng béo phì hay các yếu tố nguy cơ tim mạch này [1].

Tại nghiên cứu trên 1.643 học sinh Ý, mức độ tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải cũng không ghi nhận mối liên quan trực tiếp với huyết áp [2]. Hiện tại, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đa trung tâm (MED4Youth) trên 240 thanh thiếu niên thừa cân (13-17 tuổi) đang được thiết kế nhằm so sánh chế độ ăn Địa Trung Hải với chế độ ăn ít béo truyền thống để đánh giá lipid máu và hệ vi sinh đường ruột [5]. Dữ liệu can thiệp lâm sàng đối chứng này hiện vẫn đang trong giai đoạn đề cương và chưa công bố kết quả [5].

Thử nghiệm năm 2009 tại Tây Ban Nha ghi nhận mức giảm cân trung bình 7,7 kg sau 34 tuần can thiệp hành vi dựa trên chế độ ăn Địa Trung Hải, cải thiện huyết áp và mỡ máu [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này thực hiện trên 1.406 người trưởng thành (20-65 tuổi), không thể áp dụng nguyên văn sang nhóm học sinh đang trong giai đoạn phát triển [6].

Yếu tố cản trở thói quen ăn uống lành mạnh

Thời gian sử dụng thiết bị điện tử và lối sống tĩnh tại là rào cản lớn. Khảo sát PASOS năm 2021 tại Tây Ban Nha trên 3.333 trẻ em và thanh thiếu niên (8-16 tuổi) cho thấy: thời gian dùng màn hình càng nhiều thì mức tuân thủ chế độ ăn Địa Trung Hải càng kém [7]. Thói quen này kéo theo việc ăn ít trái cây, rau, cá, đậu, hạt và ăn nhiều thức ăn nhanh, bánh kẹo [7].

Trình độ học vấn của phụ huynh thấp hơn cũng liên quan đến mức độ tuân thủ chế độ ăn kém hơn ở con cái [7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 trên 305 học sinh chỉ ra can thiệp giáo dục qua ứng dụng di động giúp tăng thời gian hoạt động thể chất từ 120 lên 160 phút/tuần và cải thiện điểm số dinh dưỡng [8].

Điều chưa biết

  • Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng xác nhận chế độ ăn Địa Trung Hải giúp học sinh giảm vòng eo hoặc mỡ máu mà không cần giảm calo.
  • Chưa rõ hiệu quả can thiệp dài hạn của thực đơn kiểu Địa Trung Hải đối với sự phát triển chiều cao và khối cơ của thanh thiếu niên béo phì.
  • Chưa xác định được mức tiêu thụ cụ thể từng loại thực phẩm phù hợp với thể trạng học sinh châu Á.

Hiểu lầm thường gặp

Nhiều người cho rằng ăn theo kiểu Địa Trung Hải thì trẻ có thể ăn lượng tùy ý các loại hạt, dầu ô liu hay bánh mì nguyên cám mà vẫn giảm cân. Dữ liệu khoa học chỉ ra béo phì ở thanh thiếu niên liên quan chặt chẽ đến sự mất cân bằng giữa năng lượng nạp vào và năng lượng tiêu hao [7]. Lựa chọn thực phẩm chất lượng tốt chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm kiểm soát tổng khẩu phần và tăng cường vận động thể chất [2] [3] [8].

Ai nên thận trọng?

  • Trẻ em và thanh thiếu niên đang trong giai đoạn dậy thì: Không tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng ngặt nghèo mà thiếu hướng dẫn chuyên môn, tránh ảnh hưởng đến tăng trưởng thể chất.
  • Trẻ thừa cân có kèm bệnh lý chuyển hóa hoặc rối loạn lipid máu: Cần thăm khám y tế định kỳ, không tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ bằng các thực đơn truyền miệng.

Gợi ý áp dụng thực tế

  • Tăng cường rau xanh, đậu đỗ và trái cây tươi trong bữa ăn hàng ngày [2] [7].
  • Hạn chế tối đa bánh kẹo ngọt, nước ngọt có gas và đồ ăn nhanh nhiều dầu mỡ [2] [7].
  • Cắt giảm thời gian dùng điện thoại, máy tính, xem tivi hàng ngày [7].
  • Khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động thể dục, thể thao đều đặn [3] [8].

Chế độ ăn Địa Trung Hải với nhiều rau củ và giảm thực phẩm chế biến sẵn là định hướng tốt để ngăn ngừa thừa cân ở thanh thiếu niên. Tuy nhiên, phụ huynh cần phối hợp kiểm soát năng lượng tổng thể và duy trì vận động thể lực, không nên kỳ vọng một chế độ ăn đơn lẻ có thể giải quyết nhanh chóng tình trạng béo phì.