Nhiều người truyền tai nhau rằng việc tự thụt tháo đại tràng định kỳ tại nhà bằng nước ấm, nước muối hay dung dịch cà phê là biện pháp hữu hiệu giúp “thải độc”, làm sạch ruột và giảm cân nhanh chóng. Thậm chí, không ít người bị táo bón mạn tính đã xem chiếc ống thụt như một “vật bất ly thân” mỗi khi gặp khó khăn trong việc đại tiện.
Tuy nhiên, câu trả lời từ y học hiện đại là hoàn toàn ngược lại: thụt tháo đại tràng thường xuyên tại nhà không mang lại lợi ích thanh lọc cơ thể mà trái lại, tiềm ẩn nguy cơ phá hủy phản xạ đại tiện tự nhiên, gây mất trương lực cơ đại tràng và dẫn đến những rối loạn điện giải nguy hiểm đến tính mạng. Đại tràng vốn có cơ chế tự làm sạch sinh học thông qua nhu động và hệ vi sinh vật đường ruột, việc can thiệp cơ học thô bạo lặp đi lặp lại chỉ khiến đường tiêu hóa bị tổn thương nặng nề.
Bào mòn phản xạ rặn và nỗi lo mất trương lực cơ đại tràng
Đại tràng hoạt động dựa trên cơ chế co bóp nhịp nhàng của các lớp cơ trơn và sự phối hợp nhịp nhàng của hệ thần kinh ruột. Khi phân di chuyển xuống bóng trực tràng, áp lực gia tăng sẽ kích thích các thụ thể cảm nhận sức căng trên thành ruột, phát tín hiệu lên não bộ tạo ra phản xạ mót rặn tự nhiên. Đây là phản xạ sinh lý cơ bản giúp con người chủ động tống xuất chất thải ra ngoài mà không cần bất kỳ sự trợ giúp nhân tạo nào.
Khi một người lạm dụng thụt tháo, nước hoặc hóa chất bơm vào sẽ cưỡng ép trực tràng và phần dưới đại tràng giãn rộng tức thì để kích thích bài xuất giả tạo. Hành động này lặp lại liên tục khiến các thụ thể cảm giác mất dần độ nhạy cảm. Nghiên cứu y học đã chỉ ra rằng việc sử dụng các biện pháp hỗ trợ bài xuất qua đường hậu môn thường xuyên sẽ làm suy yếu phản xạ đại tiện bình thường và dẫn đến tình trạng lệ thuộc hoàn toàn vào thuốc hoặc dụng cụ thụt [1].
Hậu quả lâu dài của quá trình này là tình trạng mất trương lực cơ đại tràng (atonic colon) hay còn gọi là chứng “ruột lười”. Khi thành ruột mất đi khả năng co bóp tự chủ, đại tràng sẽ bị giãn mỏng, yếu ớt và ứ đọng phân nhiều hơn. Người bệnh rơi vào một vòng luẩn quẩn bế tắc: càng táo bón càng thụt tháo, và càng thụt tháo thì ruột lại càng tê liệt, không thể tự đào thải phân nếu không có dòng nước bơm cưỡng bức từ bên ngoài.
Rối loạn điện giải: Cạm bẫy tiềm ẩn sau mỗi lần bơm rửa
Bên cạnh nguy cơ tổn thương cơ học, mối đe dọa trực tiếp và nguy hiểm nhất của việc tự ý thụt rửa ruột chính là sự xáo trộn cân bằng nước và các chất điện giải trong máu. Đại tràng là cơ quan chịu trách nhiệm chính trong việc tái hấp thu nước, natri, kali và clorua để duy trì hằng định nội môi của cơ thể. Bơm một lượng dịch lớn vào lòng ruột sẽ đảo lộn hoàn toàn quá trình trao đổi chất tinh vi này.
Các nghiên cứu lâm sàng đã khẳng định thủ thuật thụt tháo gây mất cân bằng điện giải nghiêm trọng ở bệnh nhân [1]. Khi sử dụng các dung dịch ưu trương như dung dịch chứa natri phosphat hoặc thậm chí là nước máy thụt rửa sâu, áp lực thẩm thấu trong lòng ruột bị biến đổi đột ngột. Nước có thể bị kéo ồ ạt từ lòng mạch vào ruột hoặc ngược lại, lượng lớn nước và khoáng chất thẩm thấu ngược vào hệ tuần hoàn qua niêm mạc đại tràng mỏng manh.
Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã ghi nhận những báo cáo y khoa về tình trạng tăng natri máu gây tử vong (fatal hypernatremia) sau khi rửa ruột bằng nước muối thông thường [2]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh những bất thường điện giải nghiêm trọng từng xảy ra khi bệnh nhân được thụt tháo đại tràng cao bằng nước máy hoặc dung dịch phosphat ưu trương [2]. Hiện tượng tăng natri và clorua máu đột biến thậm chí đã được phát hiện ở trường hợp dùng nước máy qua máy làm mềm nước tại nhà để thụt rửa ruột, và các chỉ số chỉ trở về mức an toàn sau khi ngừng sử dụng nguồn nước này [2]. Nếu natri máu tăng vọt hoặc hạ tụt quá nhanh, tế bào não có thể bị teo nhỏ hoặc phù nề cấp tính, dẫn tới co giật, hôn mê sâu và tổn thương thần kinh vĩnh viễn.
Từ sang chấn cơ học đến nguy cơ biến chứng giãn đại tràng nhiễm độc
Thao tác đưa ống thông vào hậu môn và bơm chất lỏng tại nhà thường được thực hiện trong điều kiện thiếu tầm soát chuyên môn, tư thế không chuẩn xác và dụng cụ không đảm bảo vô khuẩn. Việc đẩy ống thông sai góc hoặc bơm áp lực nước quá mạnh có thể trực tiếp làm rách niêm mạc, thủng trực tràng hoặc gây xuất huyết dữ dội.
Nghiêm trọng hơn, các can thiệp làm tăng sang chấn lên đại tràng như thủ thuật thụt tháo hay nội soi khi niêm mạc đang viêm nhiễm đã được xếp vào nhóm yếu tố làm gia tăng nguy cơ bùng phát biến chứng giãn đại tràng nhiễm độc (toxic megacolon) [3]. Đây là một biến chứng cực kỳ nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng với các biểu hiện điển hình như đại tràng giãn to bất thường, sốt cao, tụt huyết áp, suy giảm tri giác và rối loạn điện giải nặng, đặc biệt là tình trạng hạ kali máu [3]. Khi kali máu hạ thấp quá mức kết hợp với tổn thương thành ruột, nguy cơ hoại tử, thủng đại tràng và viêm phúc mạc nhiễm trùng toàn thân là khó tránh khỏi nếu không được phẫu thuật cấp cứu kịp thời [3].
Ngoài ra, phong trào tự thụt tháo bằng cà phê tại nhà theo những lời đồn thổi trên mạng xã hội cũng là một mối hiểm họa lớn. Dù từng có những thử nghiệm thăm dò dùng thụt cà phê trong y khoa để chuẩn bị làm sạch ruột trước khi nội soi viên nang nhằm cải thiện chất lượng hình ảnh [4], việc áp dụng bừa bãi tại nhà với dịch cà phê tự pha không thể kiểm soát nồng độ, nhiệt độ và độ vô trùng. Điều này rất dễ dẫn đến viêm loét trực tràng do bỏng nhiệt, nhiễm trùng đường ruột hoặc ngộ độc caffeine toàn thân.
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng về thụt tháo và làm sạch ruột
Để hiểu rõ hơn về tính hai mặt của việc thụt tháo, y văn thế giới đã thực hiện nhiều nghiên cứu đánh giá mức độ an toàn cũng như rủi ro của các can thiệp này trên các nhóm đối tượng khác nhau.
Nghiên cứu của các tác giả theo dõi 71 bệnh nhân sử dụng kỹ thuật rửa ruột xuôi dòng bằng nước máy (Malone antegrade continence enema) trong thời gian trung bình 8,4 tháng (từ 1 đến 33 tháng) với 101 bộ xét nghiệm điện giải huyết thanh đã cho thấy những cảnh báo đáng chú ý [2]. Mặc dù các bất thường điện giải nguy hiểm là hiếm gặp nếu được giám sát định kỳ, nghiên cứu đã phát hiện một bé gái bị hạ natri và hạ clorua máu nghiêm trọng khi ngưng thụt rửa vài ngày, cùng một trường hợp bị tăng vọt nồng độ natri và clorua sau phẫu thuật 6 tuần do sử dụng nước máy gia đình qua hệ thống làm mềm [2]. Điều này chứng minh nồng độ khoáng chất trong dung dịch thụt có tác động trực tiếp và nhạy cảm đến điện giải toàn thân.
Trong môi trường cấp cứu, một nghiên cứu hồi cứu kéo dài suốt 8 năm tại hai khoa cấp cứu đã đánh giá 2013 ca thụt tháo, trong đó có 261 ca sử dụng thụt sữa kết hợp mật đường (milk and molasses - M&M) [5]. Kết quả ghi nhận tỷ lệ thành công tống phân khi chỉ dùng riêng thụt M&M là 87,9% (188/214 bệnh nhân) [5]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ biến chứng là 3,1% (8/261 ca), bao gồm các triệu chứng nhịp tim nhanh (4 ca), tụt huyết áp (2 ca), tăng mức độ đau bụng (1 ca) và sốt sau can thiệp (1 ca) [5]. Điều này phản ánh rõ ràng rằng ngay cả trong môi trường y tế có theo dõi chặt chẽ, việc thụt tháo vẫn tiềm ẩn tỷ lệ tai biến nhất định đối với huyết động và thể trạng người bệnh.
Đối với đối tượng trẻ em bị ứ đọng phân nghiêm trọng, một nghiên cứu năm 2017 đã so sánh liệu pháp kết hợp uống và thụt bằng dung dịch Polyethylene Glycol 3350 chứa điện giải (PEG 3350-E), ghi nhận tỷ lệ tống phân thành công đạt tới 92,8% [6]. Dù vậy, nghiên cứu này nhấn mạnh rằng thụt tháo thường là một trải nghiệm đau đớn và gây sợ hãi cho trẻ nhỏ, từ đó làm giảm sự tuân thủ điều trị của bệnh nhân so với việc dùng thuốc qua đường uống [6].
Về mặt chuẩn bị làm sạch ruột nói chung, một báo cáo lâm sàng năm 2017 đã cảnh báo về hai trường hợp bị hạ natri máu có triệu chứng nghiêm trọng dẫn đến dấu hiệu thần kinh khu trú và hôn mê sau khi dùng dung dịch làm sạch ruột chứa sodium picosulfate/magnesium citrate [7]. Các triệu chứng thần kinh nguy hiểm này chỉ biến mất khi bệnh nhân được truyền tĩnh mạch cấp cứu bằng dung dịch nước muối ưu trương NaCl 3% [7]. Rối loạn điện giải được ghi nhận xảy ra phổ biến hơn ở những dung dịch gốc natri phosphat hoặc sodium picosulfate/magnesium citrate [7].
Nhóm đối tượng nào tuyệt đối không được tự ý can thiệp?
Sự nguy hiểm của các thủ thuật thụt rửa và làm sạch ruột tăng lên gấp nhiều lần ở những người có bệnh lý mạn tính hoặc thể trạng nhạy cảm. Y văn đã đưa ra những khuyến cáo hết sức khắt khe nhằm tránh các biến cố đe dọa tính mạng.
Trước hết là nhóm người cao tuổi trên 65 tuổi. Các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã chỉ ra rằng người lớn tuổi rất dễ bị mất nước và rối loạn điện giải khi làm sạch ruột [8]. Hướng dẫn của Hiệp hội Nội soi Tiêu hóa Hoa Kỳ (ASGE) khuyến cáo rõ ràng cần tránh sử dụng các chế phẩm chứa natri phosphat ở bệnh nhân cao tuổi [8]. Ngoài ra, bệnh nhân trên 65 tuổi, người từng phẫu thuật cắt dạ dày hoặc người đang sử dụng các loại thuốc như thuốc lợi tiểu thiazide, thuốc ức chế men chuyển (ACEi), thuốc chẹn beta giao cảm và thuốc chống trầm cảm là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao bị hạ natri máu khi dùng các dung dịch tẩy rửa đại tràng [7].
Nhóm đối tượng thứ hai cần đặc biệt thận trọng là người mắc bệnh suy tim sung huyết. Người bệnh suy tim sung huyết đối mặt với rủi ro rất cao bị rối loạn điện giải do lưu lượng máu đến thận và độ lọc cầu thận (eGFR) đều bị suy giảm [8]. Tình trạng này có thể khởi phát bệnh thận do phosphat cấp tính (acute phosphate nephropathy) vì thận giảm khả năng bài tiết phosphat, hoặc gây hạ natri máu nặng nề do giảm thể tích tuần hoàn hiệu dụng kết hợp dung nạp thể tích nước lớn [8]. Đối với nhóm bệnh nhân suy tim nặng (phân độ New York Heart Association giai đoạn III hoặc IV), các dung dịch chứa thành phần hoạt tính thẩm thấu đều có thể gây hại nghiêm trọng do kích hoạt sự dịch chuyển dịch lỏng trong cơ thể [8].
Cuối cùng, những người mắc bệnh viêm ruột mạn tính (như viêm loét đại trực tràng chảy máu, bệnh Crohn) tuyệt đối không được tự ý thụt tháo tại nhà, bởi nguy cơ gây thủng ruột và kích hoạt biến chứng giãn đại tràng nhiễm độc cấp tính là vô cùng lớn [3].
Hiểu lầm phổ biến và giải pháp chăm sóc đường ruột an toàn
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là tin rằng đại tràng tích tụ “độc tố lâu năm” và cần phải được xối rửa định kỳ mới khỏe mạnh. Về mặt sinh lý, niêm mạc đại tràng liên tục tái tạo và lớp chất nhầy tự nhiên cùng hệ vi sinh đường ruột chính là lá chắn bảo vệ tốt nhất. Việc xối rửa thô bạo không những không thải được độc mà còn rửa trôi hàng tỷ lợi khuẩn, làm mất cân bằng vi sinh, khiến niêm mạc ruột viêm tấy và dễ nhiễm khuẩn hơn.
Khi gặp tình trạng táo bón kéo dài hoặc rối loạn vận động ruột, người bệnh không nên tự ý mua dụng cụ thụt rửa mà cần tìm đến các cơ sở y tế để được thăm khám toàn diện. Hiện nay, các giải pháp không dùng thuốc và can thiệp bảo tồn đang là xu hướng được y học ưu tiên lựa chọn [1].
Để duy trì một hệ tiêu hóa khỏe mạnh và phục hồi trương lực cơ đại tràng một cách tự nhiên, mỗi người nên bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống khoa học:
- Tăng cường chất xơ hòa tan và không hòa tan trong khẩu phần ăn hàng ngày thông qua các loại rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, trái cây tươi và các loại đậu. Chất xơ giúp gia tăng thể tích khối phân, hút nước làm mềm phân và kích thích nhu động ruột tự nhiên co bóp nhịp nhàng.
- Cung cấp đủ nước cho cơ thể mỗi ngày, giúp quá trình lưu thông chất thải trong lòng ruột diễn ra trơn tru mà không làm tổn thương niêm mạc.
- Duy trì vận động thể chất thường xuyên như đi bộ, chạy bộ hoặc tập các bài tập cơ bụng để gián tiếp kích thích nhu động đại tràng hoạt động hiệu quả.
- Rèn luyện thói quen đi vệ sinh vào một khung giờ cố định trong ngày, tốt nhất là sau bữa ăn sáng, không nhịn đại tiện và tuyệt đối không ngồi quá lâu hay sử dụng điện thoại khi đi vệ sinh để tái tạo phản xạ bài xuất tự nhiên.
Thụt tháo đại tràng chỉ là một thủ thuật y tế có điều kiện, được chỉ định nghiêm ngặt trong bệnh viện trước các ca phẫu thuật, nội soi đại tràng hoặc xử lý ứ đọng phân cấp cứu dưới sự giám sát của nhân viên y tế chuyên khoa [5], [6]. Tự ý thụt tháo thường xuyên tại nhà vì mục đích “thải độc” là một trào lưu phản khoa học, mang lại nhiều tác hại khôn lường hơn là lợi ích. Lắng nghe cơ thể, nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột bằng chế độ dinh dưỡng lành mạnh và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa chính là con đường đúng đắn nhất để bảo vệ sức khỏe đại tràng bền vững.
