Người huyết áp thấp uống nước rễ cỏ tranh có gặp nguy hiểm?

Rễ cỏ tranh: Thức uống thanh nhiệt quen thuộc nhưng tiềm ẩn rủi ro

Trong những ngày hè oi bức hoặc khi cơ thể cảm thấy nóng trong, bứt rứt, nhiều gia đình Việt thường nấu nước rễ cỏ tranh (còn gọi là mao căn) để uống giải nhiệt. Với vị ngọt thanh tự nhiên và cảm giác mát lành sau khi thưởng thức, loại thảo mộc mọc dại này từ lâu đã trở thành một phần quen thuộc trong văn hóa ẩm thực dân gian. Không ít người thậm chí còn duy trì thói quen nấu từng ấm lớn rễ cỏ tranh để uống thay nước lọc cả ngày với niềm tin rằng thảo dược thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại.

Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: Liệu người có cơ địa huyết áp thấp khi uống nước rễ cỏ tranh thường xuyên có gặp nguy hiểm hay không? Câu trả lời ngắn gọn là có, việc sử dụng rễ cỏ tranh thiếu kiểm soát ở nhóm người này tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Nguy cơ lớn nhất đến từ hiện tượng tụt huyết áp thứ phát, khởi phát khi cơ thể mất nước và điện giải nhanh chóng thông qua tác dụng lợi tiểu mạnh của dược liệu.

Huyết áp thấp vốn dĩ đã khiến áp lực bơm máu đến các cơ quan quan trọng như não, tim và thận bị suy giảm. Khi tiếp nhận thêm các thành phần có tính năng bài xuất nước và tác động hạ áp từ rễ cỏ tranh, áp lực dòng máu có thể lao dốc đột ngột. Điều này đẩy người dùng vào tình trạng mệt mỏi rã rời, hoa mắt, choáng váng và nguy hiểm hơn là ngất xỉu bất ngờ.

Cơ chế tác động: Vì sao người huyết áp thấp cần cẩn trọng?

Để hiểu vì sao rễ cỏ tranh có thể gây tụt huyết áp thứ phát, trước hết cần nhìn nhận tác động sinh học của việc bài tiết qua thận. Khi đi vào cơ thể, các hoạt chất tự nhiên trong rễ cỏ tranh thúc đẩy quá trình lọc của cầu thận và kích thích bàng quang tăng cường đào thải nước tiểu. Đối với người bình thường hoặc người có huyết áp cao, việc tăng bài niệu có thể giúp cơ thể thanh thải bớt lượng muối ứ đọng, làm nhẹ áp lực lên thành mạch máu.

Thế nhưng, ở người huyết áp thấp, thể tích lòng mạch vốn đã không dư dả để tạo ra áp lực tưới máu tối ưu. Tác dụng lợi tiểu mạnh khiến lượng dịch tuần hoàn giảm đi nhanh chóng trong một khoảng thời gian ngắn mà không được bù đắp kịp thời. Khi thể tích máu giảm sút, cung lượng tim bơm đi giảm theo, dẫn đến tình trạng huyết áp tụt sâu hơn so với mức nền ban đầu, hình thành nên hiện tượng tụt huyết áp thứ phát do giảm thể tích tuần hoàn.

Hơn nữa, sự thay đổi áp lực đột ngột này còn gây rối loạn phản xạ điều hòa huyết áp tư thế của hệ thần kinh giao cảm. Khi người bệnh đứng lên đột ngột sau khi ngồi hoặc nằm, máu bị dồn xuống chi dưới do trọng lực, trong khi tim không kịp co bóp bù trừ vì thiếu hụt thể tích tuần hoàn. Hậu quả là não bộ bị thiếu oxy tạm thời, gây ra cảm giác quay cuồng, tối sầm mặt mày, thậm chí té ngã chấn thương.

Nghiên cứu nói gì về hoạt tính sinh học của cỏ tranh?

Các phân tích dược lý hiện đại đã làm sáng tỏ nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý của cây cỏ tranh (Imperata cylindrica). Theo một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2021, chiết xuất dạng nước của cỏ tranh đã được ghi nhận có hoạt tính chống viêm thông qua việc làm giảm phù nề tai ở chuột do dimethylbenzene và cải thiện tình trạng sưng bàn chân do carrageenan ^[1]. Chiết xuất này cũng ngăn chặn đáng kể sự gia tăng tính thấm của mao mạch trong khoang bụng do acid acetic băng gây ra, đồng thời kháng lại hiện tượng sưng phù bàn chân chuột do zymosan A ^[1].

Cũng trong công bố năm 2021, các nhà khoa học đã khảo sát tác dụng bảo vệ mô thận của dịch chiết rễ cỏ tranh trên chuột cống mắc hội chứng thận hư do Adriamycin ^[1]. Kết quả cho thấy phân đoạn ethyl acetate của rễ cỏ tranh có tác dụng bảo vệ mô thận, cơ chế này có thể liên quan mật thiết đến việc làm giảm biểu hiện của các yếu tố gây viêm như NF-kappaB p65, TGF-beta1 và giảm hàm lượng TNF-alpha trong mô thận của chuột ^[1]. Ngoài ra, một nghiên cứu vào năm 2020 của nhóm tác giả Putri và cộng sự được trích dẫn cho biết chiết xuất ethanol từ rễ cỏ tranh có khả năng làm giảm điểm số nhiễm trùng máu mà không gây tổn hại đến thể trọng ^[1].

Về mặt hóa học thực vật, nghiên cứu năm 2020 về đặc tính hạ lipid máu của Imperata cylindrica chỉ ra rằng rễ cỏ tranh chứa nhiều nhóm hợp chất đa dạng như tannin, saponin, flavonoid, alkaloid, cardiac glycosides, coumarin và terpenoid ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận việc cho động vật dùng chiết xuất ethanol hoặc phân đoạn ethyl acetate của cỏ tranh giúp làm giảm đáng kể mức cholesterol toàn phần và LDL ^[2]. Cơ chế được giải thích là do saponin kết hợp với cholesterol và acid mật tạo thành phức hợp khó tái hấp thu, từ đó thúc đẩy cơ thể tăng đào thải qua phân và giảm lượng mỡ lưu hành ^[2]. Bên cạnh đó, các polysaccharide chiết xuất từ cỏ tranh bằng sóng siêu âm ở điều kiện tối ưu (85 phút, 192,75 W, nhiệt độ 90,74 độ C) cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh và giảm thiểu tổn thương tế bào do acid uric ^[3]. Các hoạt tính chống oxy hóa cao với chỉ số IC50 dọn gốc hydroxyl đạt 0,0948 mg/mL cũng được ghi nhận ở rễ cỏ tranh ^[1].

Nguy hiểm từ việc tụt huyết áp quá mức đối với cơ thể

Nhiều người lầm tưởng rằng huyết áp chỉ nguy hiểm khi tăng vọt lên cao, còn huyết áp càng thấp thì càng tốt cho tim mạch. Đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm và tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Một nghiên cứu công bố năm 2019 về mục tiêu huyết áp lý tưởng đã nhấn mạnh rằng, mặc dù việc hạ huyết áp tích cực mang lại lợi ích giảm biến cố tim mạch ở người tăng huyết áp, nhưng việc hạ quá mức xuống dưới 120/70 mmHg trên thực tế có thể gây hại ^[4]. Các phân tích hậu kiểm từ các thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh tỷ lệ tử vong và biến cố tim mạch gia tăng khi huyết áp bị hạ xuống quá thấp ^[4].

Nghiên cứu năm 2019 cũng cảnh báo rằng việc giảm huyết áp quá đà sẽ kích hoạt các dấu hiệu giảm tưới máu cơ quan nghiêm trọng ^[4]. Những biểu hiện này bao gồm tình trạng hạ huyết áp tư thế đứng, chóng mặt khi thay đổi tư thế, cảm giác suy nhược cơ thể toàn diện và sự gia tăng nồng độ creatinin trong huyết thanh do chức năng lọc của thận bị ảnh hưởng tiêu cực ^[4]. Điều này cho thấy ranh giới giữa việc hạ áp an toàn và việc làm thiếu máu nuôi các tạng sống còn là rất mong manh.

Khi người có huyết áp thấp uống nhiều nước rễ cỏ tranh, tác dụng lợi niệu sẽ kéo tụt áp lực dòng máu xuống thấp hơn ngưỡng sinh lý cho phép. Thay vì nhận được các lợi ích giải độc hay thanh mát, người bệnh sẽ nhanh chóng cảm nhận được các triệu chứng của việc thiếu oxy và dưỡng chất nuôi mô. Cơ thể chuyển sang trạng thái mệt mỏi kiệt sức, tim phải đập nhanh hơn để cố gắng bù đắp lượng máu thiếu hụt, tạo ra cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực rất khó chịu.

Ảnh hưởng của hạ huyết áp lên tuần hoàn và tưới máu não

Hệ quả nghiêm trọng nhất của việc huyết áp bị tụt dốc là sự suy giảm lưu lượng vi tuần hoàn và áp lực tưới máu não. Để chứng minh tác động của tình trạng tụt huyết áp và giảm thể tích tuần hoàn lên dòng máu vi thể, một nghiên cứu trên mô hình động vật năm 2011 đã đánh giá các thông số huyết động sau khi làm mất 55% lượng máu trong vòng 30 phút ở 10 con lợn cái ^[5]. Kết quả cho thấy sau khi mất máu gây tụt huyết áp, huyết áp động mạch trung bình chỉ còn 27 +- 4 mmHg ^[5]. Vận tốc tế bào máu – chỉ số then chốt phản ánh tưới máu vi tuần hoàn – đã suy giảm nghiêm trọng từ 1033 +- 175 micromet/giây xuống còn 147 +- 60 micromet/giây ^[5]. Thử nghiệm cho thấy áp lực động mạch hệ thống và tưới máu vi tuần hoàn có mối tương quan chặt chẽ với nhau ^[5].

Bên cạnh vi tuần hoàn toàn thân, dòng máu nuôi dưỡng tế bào não cũng chịu ảnh hưởng nặng nề khi huyết áp động mạch giảm sâu. Nghiên cứu năm 2009 trên mô hình lợn con cho thấy giới hạn dưới của khả năng tự điều hòa lưu lượng máu não (LLA) bị tác động trực tiếp bởi huyết áp động mạch và áp lực nội sọ ^[6]. Khi huyết áp động mạch suy giảm nghiêm trọng, áp lực tưới máu não (CPP) không còn đủ sức để duy trì dòng chảy bình thường qua hàng rào mạch máu não, đẩy tế bào thần kinh vào nguy cơ thiếu máu cục bộ ^[6].

Những dữ liệu thực nghiệm này là minh chứng rõ ràng giải thích vì sao khi bị tụt huyết áp do mất dịch hoặc do dược liệu lợi tiểu mạnh, người bệnh rất dễ bị choáng váng và ngất xỉu. Bộ não là cơ quan đòi hỏi nguồn cung cấp oxy liên tục và ổn định nhất trong cơ thể. Khi lượng máu tới não sụt giảm qua ngưỡng tự điều hòa, các tế bào thần kinh lập tức rơi vào trạng thái thiếu hụt năng lượng, dẫn đến mất ý thức tạm thời, té ngã và có thể gây chấn thương sọ não nguy hiểm.

Những hiểu lầm tai hại khi sử dụng nước rễ cỏ tranh

Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng các loại nước mát từ cây cỏ tự nhiên như rễ cỏ tranh có thể uống bao nhiêu tùy thích mà không cần liều lượng. Nhiều người cho rằng thảo dược không phải là thuốc Tây nên không có tác dụng phụ hay độc tính. Thực tế, bất kỳ loài cây cỏ nào chứa hoạt chất sinh học mạnh đều có thể đóng vai trò như một vị thuốc, tác động trực tiếp lên chức năng sinh lý của thận, hệ tuần hoàn và các cơ quan chuyển hóa.

Một hiểu lầm khác là dùng nước rễ cỏ tranh để giải nhiệt khi đang bị tiêu chảy, nôn mửa hoặc sau khi hoạt động thể lực ngoài trời đổ mồ hôi đầm đìa. Trong các trường hợp này, cơ thể đang rơi vào tình trạng mất nước và điện giải cấp tính, thể tích lòng mạch bị suy giảm nghiêm trọng. Uống thêm nước rễ cỏ tranh với đặc tính lợi tiểu sẽ thúc đẩy thận tiếp tục thải nước ra ngoài, làm cho tình trạng cô đặc máu và tụt huyết áp thứ phát diễn ra nhanh và trầm trọng hơn.

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý kết hợp rễ cỏ tranh với nhiều loại thảo dược có tính mát và lợi tiểu khác như râu ngô, mã đề, lá tre... cũng là một sai lầm thường gặp. Sự phối hợp tùy tiện này tạo ra hiệu ứng cộng dồn tác dụng bài niệu, khiến cơ thể mất một lượng lớn khoáng chất và nước chỉ sau vài lần đi tiểu. Điều này đặc biệt nguy hại cho những ai vốn đã có mức huyết áp dao động ở ngưỡng thấp.

Ai là đối tượng cần tuyệt đối thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng khoa học và đặc tính dược lý của rễ cỏ tranh, nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng chính là những người có tiền sử huyết áp thấp mãn tính hoặc huyết áp không ổn định. Người thường xuyên bị chóng mặt tư thế, đứng lên ngồi xuống hay bị hoa mắt tuyệt đối không nên sử dụng nước rễ cỏ tranh như một thức uống hàng ngày. Sự sụt giảm dịch tuần hoàn do dược liệu này gây ra sẽ làm tăng nặng các cơn thiếu máu não cục bộ thoáng qua.

Đối tượng tiếp theo cần cảnh giác là người cao tuổi và những người có thể trạng suy nhược, gầy yếu. Ở người lớn tuổi, hệ thống mạch máu đã giảm độ đàn hồi và phản xạ tự điều hòa huyết áp của tim mạch kém nhạy bén hơn người trẻ ^[4]. Nếu uống nước rễ cỏ tranh liên tục, nguy cơ gặp các biến cố tim mạch do tụt huyết áp quá mức dưới 120/70 mmHg là rất hiện hữu, dễ dẫn đến té ngã, gãy xương hoặc chấn thương thứ phát ^[4].

Ngoài ra, phụ nữ mang thai, người đang mắc các bệnh lý gây mất nước cấp tính, người đang dùng thuốc lợi tiểu điều trị phù hoặc thuốc hạ áp Tây y cũng không được tự ý dùng nước rễ cỏ tranh. Việc tương tác cộng dồn giữa thuốc điều trị và dược tính của rễ cỏ tranh có thể đẩy huyết áp xuống mức nguy hiểm, làm suy giảm chức năng lọc của cầu thận và tăng chỉ số creatinin máu ^[4].

Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý trong đời sống

Để tận dụng những đặc tính sinh học quý giá của rễ cỏ tranh như khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ chống viêm hay bảo vệ tế bào mà không gây hại cho sức khỏe, việc sử dụng cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học [1, 7]. Rễ cỏ tranh chỉ nên được xem như một vị thảo mộc dùng theo từng đợt ngắn ngày khi cơ thể thực sự có nhu cầu thanh nhiệt, tuyệt đối không dùng thay thế hoàn toàn nguồn nước uống hàng ngày.

Nếu muốn nấu nước rễ cỏ tranh, mỗi người chỉ nên dùng một lượng nhỏ rễ tươi hoặc khô đã được rửa sạch bụi đất, đun sôi nhẹ trong thời gian vừa phải. Không nên nấu nước quá đặc hoặc uống liên tục trong nhiều tuần liền. Khi thưởng thức, tốt nhất nên uống vào ban ngày, chia thành từng ngụm nhỏ và tránh uống vào buổi tối muộn để không làm gián đoạn giấc ngủ do phải thức dậy đi tiểu đêm nhiều lần.

Đặc biệt, nếu bạn đang mắc các bệnh lý mãn tính, có huyết áp thấp hoặc đang phải sử dụng thuốc điều trị từ bác sĩ, hãy tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa rễ cỏ tranh vào chế độ sinh hoạt. Khi đang uống nước rễ cỏ tranh mà cảm thấy cơ thể bủn rủn, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh hoặc choáng váng đầu óc, cần dừng ngay lập tức, nằm nghỉ ở nơi thoáng mát và bổ sung một cốc nước ấm pha chút muối hoặc đường để phục hồi thể tích dịch tuần hoàn. Việc lắng nghe cơ thể và hiểu rõ giới hạn của dược liệu chính là chìa khóa bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.