Cơn hen suyễn bùng phát khiến đường thở co thắt, khò khè và khó thở, là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người bệnh. Trong y học cổ truyền, vị thuốc tiền hồ từ lâu đã được sử dụng trong các bài thuốc trị ho, hen và tiêu đờm. Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự mang lại tác dụng sinh học rõ ràng trên đường thở hay không vẫn là điều người bệnh thắc mắc.

Các nghiên cứu tiền lâm sàng bước đầu cho thấy tiền hồ chứa các hoạt chất có khả năng giảm viêm dị ứng và giảm tính tăng phản ứng phế quản trong mô hình thực nghiệm. Dù vậy, dữ liệu hiện tại mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên động vật, chưa đủ bằng chứng để khẳng định hiệu quả điều trị thực tế trên người bệnh hen.

Hiểu về tình trạng tăng phản ứng đường thở trong bệnh hen

Tăng phản ứng đường thở là đặc trưng cốt lõi của bệnh hen phế quản [1], [2]. Tình trạng này thể hiện qua sự nhạy cảm quá mức của phế quản trước các chất kích thích co thắt khi hít phải, dẫn đến đáp ứng co thắt tối đa mạnh hơn bình thường [1]. Ở người bệnh hen, mức độ tăng phản ứng phế quản thường tương quan thuận với độ nặng lâm sàng của bệnh và nhu cầu dùng thuốc kiểm soát [2], [3].

Tình trạng này xuất hiện cả trong giai đoạn người bệnh không có triệu chứng lâm sàng [4]. Các kích thích từ môi trường như dị nguyên hay nhiễm virus hô hấp có thể làm gia tăng phản ứng đường thở và thúc đẩy cơn hen nặng hơn [1], [5], [6]. Cơ chế gây tăng tính phản ứng gồm hai thành phần: một thành phần thoáng qua do phản ứng viêm cấp tính và một thành phần kéo dài liên quan đến tổn thương cấu trúc biểu mô, cơ trơn phế quản hoặc biến đổi thần kinh tự chủ [4], [3].

Do đó, kiểm soát viêm đường thở được coi là trọng tâm can thiệp then chốt [2]. Can thiệp bằng các tác nhân kháng viêm giúp biến đổi phản ứng phế quản, cải thiện triệu chứng và giảm nhu cầu dùng thuốc giãn phế quản cắt cơn thường xuyên [2].

Cơ chế tác động tiềm năng của tiền hồ: Góc nhìn từ phòng thí nghiệm

Vị thuốc tiền hồ (danh pháp khoa học Angelica decursiva) là thảo dược truyền thống được ghi nhận hỗ trợ trị hen suyễn, ho, sốt và đờm đặc [7]. Thành phần hoạt tính chính tạo nên tác dụng dược lý của tiền hồ là nhóm hợp chất coumarin [7].

Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) đối với chiết xuất cồn của tiền hồ đã xác định sự hiện diện của 5 hợp chất coumarin đặc trưng gồm: nodakenin, umbelliferon, (-)-marmesin (nodakenetin), bergapten và decursin [7]. Các hoạt chất coumarin này được biết đến với hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm [7].

Ở cấp độ tế bào, phản ứng viêm đường thở liên quan mật thiết đến việc giải phóng các chất trung gian gây viêm và tình trạng mất cân bằng oxy hóa. Thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào RAW264.7 được kích thích bằng lipopolysaccharide (LPS) cho thấy chiết xuất tiền hồ ức chế tạo thành oxit nitric (NO), đồng thời làm giảm sản xuất các cytokine gây viêm bao gồm interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [7].

Ở mức độ phân tử, tác động kháng viêm này đi kèm với sự tăng cường biểu hiện của yếu tố phiên mã Nrf2 và ức chế yếu tố hạt nhân NF-kappaB [7]. Việc ức chế con đường truyền tín hiệu gây viêm giúp dập tắt phản ứng viêm quá mức tại mô phế quản trong mô hình thí nghiệm [7].

Bằng chứng tiền lâm sàng: Nghiên cứu in vivo trên động vật

Để kiểm chứng tác dụng của tiền hồ đối với phản ứng dị ứng đường thở, một nghiên cứu công bố năm 2023 đã thực hiện mô hình gây hen dị ứng bằng ovalbumin (OVA) trên chuột [7]. Trong mô hình này, chuột thí nghiệm được gây mẫn cảm vào ngày 0 và ngày 14 bằng cách tiêm màng bụng kháng nguyên OVA kết hợp tá dược nhôm hydroxit [7].

Tiếp đó, chuột được cho hít khí dung OVA bằng máy siêu âm vào các ngày 21, 22 và 23 để kích hoạt phản ứng viêm phế quản dị ứng [7]. Chiết xuất cồn tiền hồ được đưa vào cơ thể chuột bằng đường uống (gavage) với hai mức liều thử nghiệm là 50 mg/kg và 100 mg/kg thể trọng, sử dụng liên tục từ ngày 18 đến ngày 23 [7].

Đến ngày 24, các nhà nghiên cứu tiến hành đo độ tăng phản ứng đường thở bằng thiết bị flexivent [7]. Sang ngày 25, các mẫu dịch rửa phế quản phế nang (BALF), mẫu huyết thanh và mô phổi của chuột được thu thập để phân tích [7].

Kết quả đánh giá cho thấy việc uống chiết xuất tiền hồ ở cả hai mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg đã hỗ trợ ức chế phản ứng viêm dị ứng do OVA gây ra và can thiệp tích cực vào quá trình co thắt đường thở [7]. Kết quả này khẳng định tiềm năng hỗ trợ giảm co thắt và bảo vệ phổi trước tác nhân dị ứng trên động vật thí nghiệm [7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có

Nghiên cứu trên mở ra triển vọng ứng dụng tiền hồ trong việc hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm phế quản và hen suyễn. Tuy vậy, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn khoa học của dữ liệu này. Thử nghiệm chỉ mới thực hiện trên mô hình chuột bị hen nhân tạo do OVA và trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [7].

Mô hình động vật mô phỏng phản ứng dị ứng cấp tính, nhưng không thể phản ánh hoàn toàn cơ chế bệnh sinh phức tạp kéo dài ở người bệnh hen mạn tính [1], [3]. Tính tăng phản ứng đường thở ở người bệnh hen chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố phối hợp như cấu trúc đường thở, biến đổi thần kinh tự chủ và nhiễm virus đường thở [5], [4], [8], [6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa cung cấp dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người bệnh hen. Liều dùng 50-100 mg/kg trên chuột không thể áp dụng trực tiếp sang người mà cần qua các bước tính toán liều tương đương và thử nghiệm an toàn khắt khe. Do đó, tiền hồ hiện chỉ dừng lại ở mức dược liệu có tiềm năng hỗ trợ theo bằng chứng tiền lâm sàng [7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tiền hồ trị hen

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên là vô hại và có thể dùng thay thế thuốc cắt cơn giãn phế quản dạng xịt. Đây là quan niệm nguy hiểm. Khi xảy ra cơn hen cấp tính, đường thở co thắt nhanh đe dọa tính mạng, đòi hỏi thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh được bác sĩ chỉ định.

Hiểu lầm thứ hai là tiền hồ có thể chữa khỏi bệnh hen suyễn hoàn toàn. Hen phế quản là bệnh mạn tính liên quan đến cơ địa dị ứng và biến đổi đường thở kéo dài [4], [3]. Không có bất kỳ thảo dược nào, bao gồm tiền hồ, được chứng minh có khả năng "chữa dứt điểm" bệnh hen.

Ngoài ra, việc tự ý sắc nấu tiền hồ thô không tương đương với chiết xuất cồn chuẩn hóa chứa hàm lượng hoạt chất coumarin xác định như trong nghiên cứu [7]. Dược tính của thảo dược tự nhiên biến động rất lớn tùy thuộc vào xuất xứ, thổ nhưỡng và quy trình bào chế.

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ về việc dùng tiền hồ trên các đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng dược liệu khi chưa có chỉ định từ thầy thuốc chuyên khoa.

Người đang dùng các thuốc chuyển hóa qua gan hoặc thuốc điều trị hen theo đơn cần thận trọng, do hoạt chất trong thảo dược có thể tương tác làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị.

Người có tiền sử dị ứng với các cây thuộc họ Hoa tán (Apiaceae) hoặc mẫn cảm với các thành phần coumarin có trong tiền hồ cần tránh dùng [7]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu kích ứng, ngứa, khó thở tăng dần, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế.

Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Tiền hồ là vị thuốc cổ truyền có giá trị dược lý nhất định [7]. Tuy nhiên, việc đưa dược liệu này vào chế độ chăm sóc sức khỏe đường hô hấp cần tuân thủ tính an toàn:

  • Người bệnh hen phế quản không được tự ý bỏ thuốc kiểm soát dạng hít hay thuốc xịt cắt cơn mà bác sĩ đã kê đơn. Mọi can thiệp thảo dược chỉ mang tính chất bổ trợ dưới sự theo dõi y tế.
  • Nếu muốn sử dụng các bài thuốc có chứa vị tiền hồ, người bệnh nên tìm đến các bệnh viện y học cổ truyền hoặc cơ sở khám chữa bệnh uy tín để được bốc thuốc đúng liều lượng vừa phải và đúng chủng loại.
  • Không tự ý tăng liều dùng hoặc kết hợp tùy tiện nhiều loại thảo dược khác nhau khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
  • Bên cạnh việc hỗ trợ bằng thảo dược, người bệnh cần chủ động tránh xa các yếu tố kích thích đường thở như khói bụi, dị nguyên hô hấp, phấn hoa và phòng ngừa nhiễm virus đường hô hấp trên [5], [6].

Tiền hồ cho thấy tiềm năng sinh học đáng chú ý trong các thử nghiệm giảm viêm dị ứng và giảm tính tăng phản ứng phế quản trên động vật [7]. Tuy nhiên, các bằng chứng này chưa thể thay thế phác đồ điều trị hen chuẩn y khoa hiện hành. Người bệnh cần giữ thái độ khách quan, duy trì lối sống lành mạnh, tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ đường thở an toàn.